مۆدێله‌كانی دیموكراسی

مۆدێله‌كانی دیموكراسی

498 خوێندراوەتەوە

و. له‌ فارسیه‌وه‌: موسعه‌ب ئه‌دهه‌م

ئه‌م ووتاره‌ بۆ روونكردنه‌وه‌ی دیموكراسی و مۆدێله‌كانیه‌تی له‌سه‌ر بنه‌مای رووگه‌ جیاوازه‌كان نووسراوه‌، لێره‌دا مۆدێله‌ جۆراو و جۆر وجیاواز له‌سه‌ر بنه‌مای دیدگاكانی ( هۆڵد، هانتیگتۆن، راسڵ، ئه‌رمه‌، جی، گراهام، كه‌ت و هابرماس ده‌ربڕاوه‌ و تایبه‌تمه‌ندیه‌كانیان روونكراوه‌ته‌وه‌.

 
تێڕامان له‌ نموونه‌كان و ئه‌و مۆدێلانه‌ی كه‌ ده‌ربڕاون له‌ باره‌ی دیموكراسیه‌وه‌ پێش هه‌ر شتێك روونكه‌ره‌وه‌ی ئه‌م خاڵه‌یه‌ كه‌ دیموكراسی و شێوازه‌كانی دیموكراتیك یه‌كسان نه‌بوون و ده‌توانرێت ده‌ركه‌وته‌ی جیاواز و جۆراو جۆر دروست بكات. ئه‌م ووتاره‌ باس له‌ گرنگترین ئه‌و پۆلێنانه‌ ده‌كات له‌ باره‌ی دیموكراسی و نموونه‌كانی:
دیموكراسی: بازاڕی نموونه‌كان و مۆدێله‌كان


ئه‌و نووسه‌ران و زانایانه‌ی كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و باسیان له‌ باره‌ی دیموكراسیه‌وه‌ نووسیوه‌ و ئه‌نجامداوه‌ هه‌ر یه‌كێكیان له‌ گۆشه‌یه‌كی تایبه‌تیه‌وه‌ و به‌ تایبه‌ت دیموكراسیان بۆ چه‌ند جۆر و به‌شێك دابه‌شكردوه‌. هه‌ندێكیان به‌ سه‌رنجدان له‌ جیلوه‌كانی ده‌ركه‌وتن و ئه‌و بوار و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی له‌ حكومه‌ته‌ دیموكراسیه‌كاندا ده‌ركه‌وتوون و هه‌ندێكی تریان به‌ یارمه‌تی كاریگه‌ری و زۆری جۆری تیۆریاكان له‌ حكومه‌ته‌ دیموكراسیه‌كاندا مۆدێلسازییان كردوه‌، له‌م ووتاره‌دا ئاماژه‌ ده‌كه‌ین به‌ هه‌ندێك له‌و نموونانه‌ی كه‌ خراونه‌ته‌ روو و پێشنیاركراون و زیاتر گرنگیان هه‌یه‌.

،،

ئه‌و نووسه‌ران و زانایانه‌ی كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و باسیان له‌ باره‌ی دیموكراسیه‌وه‌ نووسیوه‌ و ئه‌نجامداوه‌ هه‌ر یه‌كێكیان له‌ گۆشه‌یه‌كی تایبه‌تیه‌وه‌ و به‌ تایبه‌ت دیموكراسیان بۆ چه‌ند جۆر و به‌شێك دابه‌شكردوه‌


1- دیڤید هۆڵد: "یانزه‌ مۆدێلی دیموكراسی":
ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ كتێبی " مۆدێله‌كانی دیموكراسی" له‌ ساڵی (1987) دا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی كردووه‌ له‌ باره‌ی جۆره‌ ده‌ركه‌وتووه‌كانی دیموكراسی. مۆدێله‌كان و دابه‌شكردنه‌كانی " هۆڵد"به‌مجۆره‌ن:


1- دیموكراسی كلاسیك: له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م دیموكارسیه‌، به‌شداریكردنی راسته‌وخۆی هاووڵاتیانه‌ له‌ كارووباره‌كانی یاسادانان وه‌ك، یۆنانی كۆن.

2- دیموكراسی به‌رگری. له‌م جۆره‌دا حه‌وزه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی جیایه‌ و توانای هه‌ڵبژاردنی ده‌وڵه‌ت سنورداره‌.

3- دیموكراسی ته‌واوكاری رادیكاڵ: له‌م مۆدێله‌دا هاوڵاتیان یه‌كسانی سیاسی و ئابووری و هه‌روه‌ها ئازادیان هه‌یه‌ و هیچ كه‌س له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا له‌ پێشتر نیه‌.

4- دیموكراسی ته‌واوكاری: له‌م دیموكراسیه‌دا به‌شداریكردن له‌ ژیانی سیاسیدا به‌ ته‌واوی بۆ پارێزگاریكردن له‌ سوودی تایبه‌تی نیه‌، به‌ڵكو بۆ دروستكردنی هاوڵاتیانی به‌ ئاگا و به‌رپرس و ئازاش پێویسته‌ و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌.

5- دیموكراسی راسته‌وخۆی ماركسی: ئه‌م جۆره‌ مۆدێله‌ نوسه‌ر له‌گه‌ڵ راڤه‌ی تیۆریاكانی ماركس له‌ لایه‌نگیریه‌ جیاوازه‌كاندا راڤه‌ی ده‌كات.

6- دیموكراسی ده‌سته‌بژێری چاودێری: له‌م مۆدێله‌دا نووسه‌ر به‌ ته‌رحكردنی تیۆریاكانی شومپیتر و هێرشه‌كانی دژی دیموكراسی كلاسیك، مۆدێلێكی له‌ حكومه‌تی دیموكراسی روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تیایدا نوخبه‌ سیاسیه‌كان بكه‌ران و بڕیارده‌رانی بنه‌ڕه‌تین.

7- دیموكراسی فره‌یی گه‌رایی: له‌م مۆدێله‌دا سه‌رنج له‌ دیدگای ئه‌زموونی له‌ دیموكراسیدا ده‌درێت كه‌ له‌سه‌ر بۆچوونه‌كانی زانایان و نووسه‌رانی ئه‌مریكا بونیاد نراوه‌. له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م مۆدێله‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی زیان گه‌یاندنه‌ به‌ حكومه‌ت به‌ هۆی پاراستنی كه‌مینه‌كان و دابینكردنی ئازادییه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان. وه‌كو: ئازادی را ده‌ربڕین، ئازادی پێكهاته‌ سیاسیه‌كان ونا سیاسیه‌كان ...هتد.

8- دیموكراسی حقوقی: له‌م مۆدێله‌دا گرنگیدان و سه‌رنجدان له‌ بنه‌مای زۆرینه‌یه‌ بۆ پاراستنی ئازادی و پارێزگاری له‌ تاكه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر حكومه‌تی پێشنیاری بۆچونی خود ده‌كرێت.

9- دیموكراسی به‌شداری: له‌م مۆدێله‌دا وتراوه‌ كه‌ مافی یه‌كسان بۆ ته‌واوكاری هاوڵاتیان و دابینكردنی سوود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان به‌ ته‌واوی له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا دێته‌ دی كه‌ هه‌مووان به‌شدای و هاوبه‌شی تێدا بكه‌ن.

10- دیموكراسی خود موختار: ئه‌مه‌ش جه‌خت له‌سه‌ر مه‌رج و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی خودموختاری دیموكراتی ده‌كاته‌وه‌. له‌م جۆره‌ دیموكراسیه‌دا ده‌بێت فرسه‌ت گه‌لێك بۆ هاوڵاتیان بێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ بتوانن توانا و ئاماده‌گیه‌كانی خۆیان ده‌ربخه‌ن و له‌مه‌شدا ده‌بێت تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ یه‌كدا به‌رامبه‌ر و یه‌كسان بن.

11- دیموكراسی "سه‌راپاگیر" جیهانی: له‌م مۆدێله‌دا دیموكراسی له‌گه‌ڵ مه‌رجه‌كانی به‌جیهانیبووندا باس ده‌كرێت.


2- سامۆئیل هانتیگتۆن: (شه‌پۆله‌ سییانه‌كانی دیموكراسی):

،،

"هانتیگتۆن" له‌ روونكردنه‌وه‌ی گۆڕانكارییه‌كانی دیموكراسیه‌كان، باس له‌ شه‌پۆله‌كانی دیموكارسی ده‌كات. ئه‌گه‌رچی ته‌نها لای ئه‌و ئه‌م شه‌پۆلانه‌ باس نه‌كراون، به‌ڵام ناوبانگی دابه‌شبوون و پۆلبه‌ندی ئه‌و له‌م ره‌وه‌وه‌ له‌ وانی دیكه‌ زیاتره‌


"هانتیگتۆن" له‌ روونكردنه‌وه‌ی گۆڕانكارییه‌كانی دیموكراسیه‌كان، باس له‌ شه‌پۆله‌كانی دیموكارسی ده‌كات. ئه‌گه‌رچی ته‌نها لای ئه‌و ئه‌م شه‌پۆلانه‌ باس نه‌كراون، به‌ڵام ناوبانگی دابه‌شبوون و پۆلبه‌ندی ئه‌و له‌م ره‌وه‌وه‌ له‌ وانی دیكه‌ زیاتره‌. مه‌به‌ست له‌ شه‌پۆلی دیموكراسی ئه‌و زنجیره‌ گۆڕانكاری و گۆڕانانه‌یه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی تا راده‌یه‌كی كورت و ته‌سكدا له‌ سیسته‌مه‌ سیاسیه‌كانی جیهاندا و له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كان كه‌ لێكچوون و له‌یه‌كه‌وه‌ نزیكن روویداوه‌ و كاریگه‌ری دیموكراتیزه‌كردنیان له‌ دوای خۆیان به‌ جێ هێشتووه‌.


مێژووی ئه‌م شه‌پۆلانه‌ش به‌مجۆره‌ روون ده‌كاته‌وه‌: یه‌كه‌مین شه‌پۆلی درێژی دیموكراسی بوون له‌ ساڵی (1828) تاكو (1926)، دووه‌مین شه‌پۆلی كورتی دیموكراسیبوون له‌ ساڵانی (1943) تاكو (1962) بووه‌ و دواجاریش سێیه‌مین شه‌پۆلی دیموكراسیبوون له‌ ساڵه‌كانی (1974) تاكو نووسینی كتێبه‌كه‌ی واته‌ ساڵی (1991) بووه‌.


به‌رتراند راسڵ: ( شه‌شه‌ جۆر دیموكراسی):


ئه‌گه‌ر چی "راسڵ" كه‌متر خه‌ریكی بابه‌تی وه‌كو دیموكراسی و به‌شه‌كانی بووه‌، به‌ڵام ناتوانرێت باس له‌ بابه‌تی دیموكراسی لای ئه‌و نه‌كرێت. ره‌نگه‌ زۆرترین بابه‌تی دیموكراسی و باسكردن له‌ كێبی "ده‌سه‌ڵات"دا هاتبێت. "راسڵ" بیروبۆچوونی پێچه‌وانه‌ی "هانتیگتۆن"ه‌ و باوه‌ڕی وایه‌ له‌ پله‌ی دژیه‌كی ئه‌خلاقی و به‌رقه‌راری دیموكراسی، نابێت روو له‌ رێگه‌ و شێوازه‌ نائه‌خلاقیه‌كان و توندوتیژ ئامێزه‌كان بكه‌ین. "راسڵ" دیموكارسی به‌ "دیموكراسی راسته‌قینه‌" و "دیموكراسی ناراسته‌قینه‌" دابه‌ش ده‌كات كه‌ پێوه‌ری ئه‌م دابه‌شكردنه‌ و گرنگترین تایبه‌تمه‌ندی حه‌قیقیی بوونی دیموكراسی به‌ بۆچوونی ئه‌و هه‌ستی توانا و ده‌سه‌ڵاتی به‌هێزی ئه‌وانه‌یه‌ كه‌ "ده‌نگ" ده‌ده‌ن و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ سوود له‌ مافی ده‌نگدانی خۆیان سوود وه‌ربگرن. "راسڵ" له‌ له‌ پۆلێنبه‌ندی دیكه‌دا كه‌ كاریگه‌ری تیۆریاكانی ماركسی له‌سه‌ره‌ و دیموكراسی بۆ دوو به‌شی سیاسی و ئابووری دابه‌ش ده‌كات و باوه‌ڕی وایه‌ تاكو ئه‌وكاته‌ی ئه‌م دوو بواره‌ تێكه‌ڵ نه‌بن ناتوانین ده‌ست بۆ به‌ هیچ رێگه‌یه‌كی چاره‌سه‌ر به‌رین.


4- نووسه‌ری فه‌ره‌نسی "گی ئه‌رمه‌": له‌ كتێبی فه‌رهه‌نگ و دیموكراسی باس له‌ دوو قوتابخانه‌ی فیكری ده‌كات له‌م دوو قوتابخانه‌یه‌شدا وه‌كو ئامانج و مه‌به‌ستێ: سه‌یری دیموكراسی ده‌كات.


5- ریچارد جی: ( چوار نموونه‌ی دیموكراسی): ئه‌م چوار جۆره‌ی كه‌ "جی" باسیان ده‌كات ئه‌مانه‌ن:


1- نموونه‌ی "شومپیتر، شومپتیر باوه‌ڕی وابوو سیاسه‌تمه‌داران وه‌كو بازرگانانن كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌سه‌ر ده‌نگ و بۆچوونه‌كان ده‌كه‌ن تاكو له‌ كۆتاییدا به‌ حكومه‌ت بگه‌ن.

2- نموونه‌ی چه‌ندجاره‌یی "فره‌یی": به‌ باوه‌ڕی "جی" له‌ فه‌زای سیاسی كراوه‌تر وزاڵتریبێ شێوه‌ی ئه‌مریكادا دروست بوو.

3- نموونه‌ی پۆلبه‌ندییانه‌: تیایدا به‌ هاوكاری له‌ په‌یوه‌ندی چینایه‌تی له‌ رووگه‌ی ئامانجێكی هاوبه‌شی گه‌شه‌ی ئابووری بره‌وی پێده‌درێت. نموونه‌ی دیموكراسی یه‌كگرتوو كه‌ به‌ دوای حكومه‌تێكی جێگیره‌ له‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كه‌ چه‌ند ده‌سته‌ و تاقمی مه‌زهه‌بی، نه‌ته‌وه‌یی، یان ئایدۆلۆژین.


6- كیپ گرام: "چوار تیۆریای دیموكراسی ساز): هه‌رچه‌نده‌ ده‌توانرێ لێكچوونی پۆلێنكردنه‌كان و دابه‌شكردنه‌كانی "گرام" له‌ به‌رهه‌مه‌كانی دیكه‌دا كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ دیموكراسیه‌وه‌ بدۆزرێنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ هۆی رووگه‌ی فه‌لسه‌فی نووسه‌ر و په‌یوه‌ندیه‌ تایبه‌تیه‌كانی له‌ حه‌وزه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی، شێواز و میتۆدی ئه‌و جێگه‌ی سه‌رنجی تایبه‌تیه‌ و شایه‌نی سه‌رنجدانه‌. ئه‌و له‌ كتێبی "ململانێی دیموكراسی" باسه‌كانی خۆی به‌ دوو به‌شی تیۆری رووت و ئه‌و تیۆریایانه‌ی له‌ مه‌یدانی كاردا به‌كارده‌هێنرێت دابه‌ش ده‌كات.


ئه‌و تیۆریایانه‌ی كه‌ باسیان ده‌كات ئه‌مانه‌ن: 1- تیۆریای نوخبه‌یی و ده‌سته‌بژێری، 2- تیۆریای به‌شداری، 3- تیۆریای ماركسی ، 4- تیۆریای لینینی.
7- هیلینا كه‌ت: ( سێ مۆدێلی دیموكراسی): " هیلینا كه‌ت" له‌ كتێبی "دیموكراسی له‌ كرداردا" و له‌ كۆكردنه‌وه‌ی مۆدێله‌كانی دیموكراسی ئاماژه‌ی به‌ سێ جۆر دیموكراسی كردووه‌. مۆدێله‌كانیش له‌ بۆچوونی ئه‌م خانمه‌دا بریتین له‌مانه‌ی خواره‌وه‌:


1- مۆدێلی دیموكراسی به‌شداری. 2- مۆدێلی دیموكراسی راسته‌وخۆ. 3- مۆدێلی دیموكراسی نوێنه‌ری یان لیبراڵ دیموكراسی.


8- یۆرگن هابرماس: ( مۆدێله‌كانی دیموكراسی): هابرماس له‌ كتێبی "تیۆریای كاردانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی" دیموكراسی له‌ قاڵبی دوو به‌شی مۆدێله‌كانی و مۆدێلی كرداری و ئه‌زموونی پۆلبه‌ندی كردووه‌. له‌م نێوانه‌شدا "دیموكراسی راوێژكراو" به‌ باشترین رێگه‌ چاره‌ ده‌زانێت بۆ چاكسازی و ئاشتی نێوان واقیعیه‌ت و به‌ها یان به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی تر له‌ نێوان ئه‌خلاقی وتار و وتراو و واقیعیه‌تی سیاسی. ئه‌و له‌ به‌رهه‌مه‌كانی دیكه‌یدا ئاماژه‌ی به‌ دابه‌شكردنه‌كانی دیكه‌ی دیموكراسی وه‌كو دیموكراسی وێنه‌یی و ناوێنه‌یی یان جۆره‌ كۆن و نوێكانی دیموكراسی بورجوازی كردووه‌ و قبوڵیان ده‌كات.


سه‌رچاوه‌: باشگاه‌ اندیشه‌، 20 ی میهری 1389.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك