گرێی بارزانی!

گرێی بارزانی!

7452 خوێندراوەتەوە


ئەو شكستە سیاسی و سەربازی و دیبلۆماسیانەی دوای ڕیفراندۆم ڕوبەڕوی كوردستان بونەوە ئەنجامی چیە ؟
ئەم پرسیارە چەند كورتە، هێندەش ئاڵۆز و قوڵە و پێویستی بە لادانی پەردەیە لەسەر چەندین دیوی تاریكی بیست و حەوت ساڵ لە ئەزمونی حكومەتی هەرێمی كوردستان و ئەكتەرە سەرەكیەكانی، ئەمەش بەدڵنیاییەوە كاری توێژینەوەی زانستی ئەنجامدراوە لەنێو زەمەنێكی درێژدا، لە چوارچێوەی ئەم نوسینەدا بەتەنها دەتوانین بەخێرایی لەسەریان بوەستین.

،،

"شكست". لە خەیاڵدانی سیاسی ئەكتەری كوردیدا، داننان بە شكستدا وەك جۆرێك لە "شورەیی" وێنادەكرێت، شورەییش بەهایەكی كۆمەڵایەتیە نەك سیاسی و تێكەڵكردنی فاكتی كۆمەڵایەتی بە فاكتی سیاسی گرفتی گەوەرە دروستدەكات


سەرەتا با ئێمە لە بەڵگەنەویستێكەوە دەستپێبكەین كە ئەویش بریتیە لە "شكست". لە خەیاڵدانی سیاسی ئەكتەری كوردیدا، داننان بە شكستدا وەك جۆرێك لە "شورەیی" وێنادەكرێت.
شورەییش بەهایەكی كۆمەڵایەتیە نەك سیاسی و تێكەڵكردنی فاكتی كۆمەڵایەتی بە فاكتی سیاسی گرفتی گەوەرە دروستدەكات، كە سەرەتاییترینیان بریتیە لە ڕێگاگرتن لە تێگەیشتنێكی دروست لەو هەلومەرجە بابەتیانەی كە دۆخی "شكست"یان دروستكرد.

تێنەگەیشتن واتە تێپەڕین بە پەراوێزی ڕوداوەكاندا و نزیكنەبوونەوە لە شتەكان وەك ئەوەی كە هەن. بێگومان ئەمە یەكێكە لەو هۆكارانەی كە مێژووی ئەكتەری سیاسی كوردی، پڕبێت لە دووبارەبونەوەی شكستە لەیەكچووەكان.

،،

لە ئێستا و ئێرەدا، گومان لەوەدانیە كە لە یاریەكەدا، بەداخەوە یاریەكی تراژیدی، براوەیەك و دۆڕاێك هەیە. پرسیاری سەرەكی ئەوەیە كە ئەو هۆكارانە چین كە بەغدادیان كرد بە براوە لەبەرامبەر هەولێردا ؟ كێ بەرپرسیارە لە دۆڕانی هەرێم لە بەرامبەر عێراقدا ؟


ئێمە ئێستا لە چ دۆخێكدا دەژین ؟
بێگومان دۆخی شكست. شكستی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەبەردەم حكومەتی عێراقیدا، شكستی هەولێر لە بەرامبەر بەغداد دا، شكستی هێزی پێشمەرگەی كوردستان لەبەرامبەر میلیشیاكانی حەشدی شەعبیدا، شكستی سیستمی ئابوری هەرێم لەبەرامبەر سیستمی ئابوری بەغداد دا، شكستی دەزگای دیپلۆماسی هەرێم لەبەرامبەر وەزارەتی دەرەوەی حكومەتەكەی عەبادیدا.


لە ئێستا و ئێرەدا، گومان لەوەدانیە كە لە یاریەكەدا، بەداخەوە یاریەكی تراژیدی، براوەیەك و دۆڕاێك هەیە. پرسیاری سەرەكی ئەوەیە كە ئەو هۆكارانە چین كە بەغدادیان كرد بە براوە لەبەرامبەر هەولێردا ؟ كێ بەرپرسیارە لە دۆڕانی هەرێم لە بەرامبەر عێراقدا ؟


من وشیارم بەوەی كە ئەوانەی سیستمی ئامادەباشیان هەمیشە لەسەر پێیە، كۆی ئەم ڕوداوە ئاڵۆز و تراژیدییە لە چەند رستەیەكدا كورتدەكەنەوە، لەوانە : ڕیفراندۆم بەرپرسیارە، یان بارزانی بەرپرسیارە، یاخود گروپی 16ی ئۆكتۆبەر بەرپرسیارە...


ئەم چاپە لە وەڵامدانەوە بەشێكی لە توڕەییەوە دێت و بەشێكی دیكەی لە ململانێی سیاسی نێوان ئەكتەرەكان و بەشێكی دیكەیشی لەوەی كە هاوڵاتی پێویستی بە تاوانبارێكی خێرایە بۆ ئەوەی كارەساتەكەی پێلێكبداتەوە.


ئەمە مانای ئەوەنیە كە من هیچ جۆرە پەیوەندییەك لەنێوان شكستی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەبەرامبەر عێراقدا و پرسی ڕیفراندۆم، بارزانی یان گروپی 16ی ئۆكتۆبەردا نابینم، نەخێر، من دەمەوێت بڵێم، كورتكردنەوەی دۆخی شكستی تراژیدی پاش ڕیفراندۆم لە ئەكتەرێكدا، یاخود لە گروپێكدا، نەك هەر هەڵەیە، بەڵكو لەداهاتودا سەرلەنوێ دەمانخاتەوە بەردەم گریمانەی هەمان شكستەوە.
لێرەوە من پێموایە بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتن لەم دۆخی شكستە، پێویستمان بە پشكنینی وردی چوار ئاستی باڵا هەیە.
یەكەم : ئاستی ناوخۆیی.
لەم ئاستەدا پێویستە كۆی ئەو هۆكارانە دەستنیشانبكرێن كە ڕێگربوون لەبەردەم دروستكردنی سیستمێكی سیاسی، ئابوری، سەربازی، دیپلۆماسی تەندروست لە هەرێمی كوردستاندا.
بینانەكردنی سیستمێكی تەندروست لە بیست و حەوت ساڵی ڕابردودا، هۆكاری یەكەمی ئەم شكستە و ئەو شكستانەشە كە لە پێشمانەوە ڕێدەكەن.
لە ئامادەنەبوونی ئەم سیستمەدا، كوردستان زیاتر لە ئەفغانستانی ئەمیرەكانی جەنگ دەكات تا ڕوبەرێكی جێگر و ئارام.
لە ئامادەنەبوونی سیستمێكی وادایە، هێزی پێشمەرگەی كوردستان، لەبری ئەوەی سوپایەكی نیزامی سەربە وەزارەتی پێشمەرگە بێت، سەر بە مەكتەبی سیاسی حیزب و لەنێو حیزبیشدا سەر بە باڵە جیاوازەكان و لەنێو باڵەكانیشدا سەربە چەند ئەكتەرێكی دیاریكراوە و كاتێك كەركوك، كە خودی ئەو ئەكتەرانە ناویان نابوو قودسی كوردستان، دەكەوێتە بەر مەترسی داگیركردن لەلایەن میلیشیاكانی حەشدی شەعبیەوە، هێزە دەرەكیەكان بە ئاسانی یاری بەو ئەكتەرانە دەكەن و ناچاریان دەكەن بەبێ بەرگری بكشێنەوە.

،،

چركەساتی 16ی ئۆكتۆبەر سەلماندنی كە چەند هەڵەبوون تێزی هەموو ئەو رۆشنبیرانەی گوێی ئێمەیان كەڕكردبوو بەوەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە بە ئۆردوگایەكی توركی و خودی رەجەب تەیب ئەردۆگان دێت و نیمچە دەوڵەتێكی سووننی بۆ بارزانی دروست دەكات !


لە ئامادەنەبوونی سیستمێكی وادایە كە جیاوازی داهاتی نێوان ئەندامێكی خواری خوارەوەی كۆمەڵگای كوردی لەگەڵ ئەندامێكی سەری سەرەوەی كۆمەڵگای كوردی هێندە زۆرە، كەسێكی ئاسایی پێویستی بە زیاتر لە سێ‌ سەدە و نیو كار هەیە بۆ ئەوەی داهاتەكەی بگات بەداهاتی یەك ساڵی كەسێك لە سەرەوەی كۆمەڵگا، لە ئامادەنەبوونی سیستمێكی وادایە كە كێڵگەی سیاسی كوردی، نە حەرامی بەردەوامی هەیە، نە حەڵاڵی بەردەوام و بەپێی بەرژەوەندی حیزبەكان، نەك هاوڵاتیان، گۆڕانكاریان بەسەردا دێت.

دوهەم : ئاستی "نیشتمانی".
مەبەستم عێراقە كە تا ئێستاش لە روی یاساییەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشێكە لێی.


لەم ئاستەدا كۆی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە عێراقی پاش 2003 وە دەبێت شیبكرێتەوە. دۆسیەی نەوت، دۆسیەی پێشمەرگە، دۆسیەی ناوچە دابڕێنراوەكان، دۆسیەی بەشە بوجەی كورد لە داهاتی ساڵانەی عێراق، دۆسیەی پەیوەندیە دیپلۆماسیەكانی هەرێم لەنێو وەزارەتی دەرەوەی عێراقدا.

چۆنیەتی ئیدارەكردنی ئەم دۆسیانە لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە، لە 2003 وە تا 2017، هۆكارێكی دیكەی سەرەكی شكستە گەورەكەی 16ی ئۆكتۆبەرە.

سێهەم : ئاستی هەرێمایەتی.
پەیوەندیەكانی هەرێمی كوردستان بە وڵاتانی سیستمی هەرێمایەتیەوە، بێگومان مەبەستم توركیا و ئێران و عەرەبی سعودییە، هۆكارێكی دیكەی ئەو شكستەیە كە هەولێری لەبەرامبەر بەغدادا پەڕوباڵكرد.


چركەساتی 16ی ئۆكتۆبەر سەلماندنی كە چەند هەڵەبوون تێزی هەموو ئەو رۆشنبیرانەی گوێی ئێمەیان كەڕكردبوو بەوەی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە بە ئۆردوگایەكی توركی و خودی رەجەب تەیب ئەردۆگان دێت و نیمچە دەوڵەتێكی سووننی بۆ بارزانی دروست دەكات ! ئەم تایپە لە رۆشنبیر پێیاندەگوتین كە حكومەتی هەرێم لەڕێگای چەند گرێبەستێكەوە كوردستانی بە توركیا فرۆشتوە و توركیاش كوردستان وەك بازاڕێك وێنادەكات و لەپێناوی بەرژەوەندیەكانی خۆیدا دەیپارێزت.


گرێی ئەم رۆشنبیرانە، كە بێ پێچوپەنا دەكرێت ناویبنێین "گرێی بارزانی"، وایلێكردبوون كە واقیعی كوردستان وەك ئەوەی كە هەیە نەبینن.


من پێموایە و لە چەندین جێگای دیكەشدا دوبارەم كردوەتەوە، كە بەشێكی زۆر لەو حیكایەتانەی كە لەسەر پەیوەندی نێوان هەرێم و توركیا، هەرێم و ئێران دروستكراون، چ لەلایەن ئۆپۆزیسیۆن و چ لەلایەن دەسەڵاتەوە، زیاتر كۆمەڵێك ئەفسانەن تا واقیعی كۆنكرێتی.


ئەوەی وەك فاكت لەبەردەستماندایە، شكستی حكومەتی هەرێمی كوردستانە لە تێكەڵبوون بەو سیستمە هەرێمیەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڕێوەدەبات و ئەمەش وایكرد كە لە ساتەوەختی 16ی ئۆكتۆبەردا، كۆی ئەو سیستمە، بەیەك دەنگ پشتیوانی لە عەبادی و داگیركردنی كەركوك بكات.

چوارهەم : ئاستی جیهانی.
پەیوەندیەكانی هەرێم بە پایتەختە گەورەكانی وەك واشنتۆن، پاریس، لەندەن و مۆسكۆوە، تا ئاستێكی بەرز بەشدارن لە شكستە گەورەكەی 2017. لە 27 ساڵی ڕابردودا، حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیتوانیوە، تا ئەم چركە ساتەش، نوێنەرایەتیەكی فەرمی دیپلۆماتی لە ئەوروپادا هەبێت، لە كۆی وڵاتانی ئەوروپادا، نوێنەرایەتیەكانی حكومەتی هەرێم لە چوارچێوەی ڕێكخراوی ناحكومیدا دروستكراون و لەسەر ئاستی یاسایش تەنها وەك ڕێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێت.


بەشێكی زۆری نێونەرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەو كادیرانەی حیزبن كە لە پێناوی بەژروەندییە باڵاكانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا كارناكەن و تەنها و تەنها هۆكاری وەرگرتنی ئەو پۆستەیان حیزبیبونیانە.

بەشێكیان توانای ئەوەیان نیە بەدرێژایی تەمەنیان نەك بە زمانە ئەوروپیەكان، بەڵكو بە زمانی كوردیش كتێبێك لەسەر سیاسەت بخوێننەوە.

،،

بەشێكی زۆر لەو حیكایەتانەی كە لەسەر پەیوەندی نێوان هەرێم و توركیا، هەرێم و ئێران دروستكراون، چ لەلایەن ئۆپۆزیسیۆن و چ لەلایەن دەسەڵاتەوە، زیاتر كۆمەڵێك ئەفسانەن تا واقیعی كۆنكرێتی


گرەوكردن لەسەر ئەم نوێنەرانە بۆ دروستكردنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی جیهانیدا، هەر لەسەرەتاوە گرەوێكی دۆراوە. بەدیوێكی دیكەدا، چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئامادەیی بەرژەوەندییەكانی وڵاتە گەورەكانی سیستمی جیهانی لە كوردستاندا، بۆشایی گەورەی تیادایە و دەركەوت كە لە 2003 وە تا 2017، حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیتوانیوە ئەو ئامادەییە جیهانیە لە كوردستاندا، بەتایبەتی لە پاش جەنگی داعشەوە، وەربگێڕێتە سەر "سەرمایەیەكی "دیپلۆماسی، سیاسی، ئابوری، سەربازی وا كە لە چركەساتی 16ی ئۆكتۆبەردا بۆ بەرگریكردن لە خۆی بەكاریبێنێت.

بێگومان هەر یەكێك لەم ئاستانە، پێویستیان بە چەندین توێژینەوەی قوڵ هەیە و بە زمانی فەرەنسی و لە گۆڤارە فەرەنسیەكاندا بڵاومكردونەتەوە، بەڵام لە ئێستادا كات تەنها ئەوەندە دەرفەت دەدات و ئومێدەكەم لە داهاتودا بتوانم بگەرێمەوە سەریان.

 

author photo

سۆسیۆلۆگێکی فەرەنسی-کوردییە

دکتۆرای لە قوتابخانەی خوێندنی باڵای زانستە کۆمەڵایەتییەکانی پاریس بەدەستھێناوە

ئێستاش لە زانکۆی ئێڤری وانەی سۆسیۆلۆژیا بە قۆناغی لیسانس ده‌ڵێته‌وه‌