سه‌رنجێك له‌ سیستمی دارایی جیهان

جه‌نگ و قه‌یران و په‌ترۆدۆلار

سه‌رنجێك له‌ سیستمی دارایی جیهان

438 خوێندراوەتەوە

كورته‌یه‌كی مێژوویی:

رێكه‌وتنامه‌ی بریتون وودز پاره‌ی به‌ نرخی زێڕه‌وه‌ گرێدا له‌گه‌ڵ به‌هه‌ند وه‌رگرتنی دۆلاری ئه‌مریكی وه‌ك پاره‌یه‌كی جیهانی، واته‌ نرخی دۆلار هاوملی زێڕ كرا، له‌ ساڵی 1971 نیكسۆن(سه‌رۆكی ئه‌مریكا) ئه‌م رێكه‌وتنامه‌یه‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و ئاڵوگۆركردنی دۆلار به‌ زێری سڕیه‌وه‌، له‌ 1971 وه‌ بۆ ساڵی 1976 بۆشاییه‌كی دارایی جیهانی سه‌ریهه‌ڵدا.


له‌و پێنج ساڵه‌دا ئیداره‌ی ئه‌مریكا له‌پشت په‌رده‌وه‌ كه‌وتنه‌ ئاماده‌كردنی سیستمێكی دارایی نوێی جیهانی، كیسنجه‌ر-وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا- له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌وڵی رازیكردنی ده‌وڵه‌تانی نه‌وتی دا، به‌تایبه‌ت شیوخی نه‌وتی كه‌نداو بۆئه‌وه‌ی نه‌وت به‌ دۆلار بفرۆشن، به‌م جۆره‌ پێوه‌ری‌ په‌ترۆدۆلار هاته‌ ئاراوه‌، له‌ كۆنگره‌ی "جامایكا"ی ساڵی 1976 ئه‌وه‌ی له‌پشت په‌رده‌وه‌ رێكه‌وتنی له‌سه‌ر كرابوو راگه‌یه‌نرا و واژووی له‌سه‌ر كرا.

ئالی رۆكفلر و ئالی رۆتشلد:

به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ ئابووری جیهان بۆ دوو خێزان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌وانه‌ش: ئالی رۆكفلر(خێزانێكی بروتستانتین) و ئالی رۆتشلده‌(خێزانێكی یه‌هودین).
نابێت له‌بیرمان بچێت ئه‌م هه‌نگاوه‌ی ئه‌مریكا له‌ خزمه‌تی ئالی رۆكفلر بوو، هه‌نگاوێك بوو له‌ رواڵه‌تدا له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی ئالی رۆتشلد پێكنه‌ده‌هاته‌وه‌، بۆ زانیاری خوێنه‌ر ئالی رۆتشلد ده‌ستیان به‌سه‌ر زێڕی دونیادا گرتووه‌ و ئالی رۆكفلر ده‌ستیان به‌سه‌ر نه‌وت و ئیحتیاتی دۆلاری حكومه‌تی فیدراڵیدا گرتووه‌.

كه‌ڵه‌كه‌بوونی كاغه‌زی دۆلار به‌رانبه‌ر نه‌وت:

له‌ هه‌نگاوێكی تردا هه‌ستان به‌ رازیكردنی شیوخی نه‌وت تاكو پاره‌كانیان له‌ بانكه‌كانی ئه‌مریكا و ئه‌وروپا خه‌زن بكه‌ن، له‌م رێگه‌یه‌وه‌ جارێكی تر به‌و پاره‌یه‌ ده‌ستده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ كڕینی نه‌وت، ئه‌م كاره‌ پێیده‌وترێت "دووباره‌ به‌كارهێنانه‌وه‌ی دۆلار"، یان ئه‌و دۆلاره‌ خه‌زنكراوانه‌ به‌ سوو ده‌ده‌نه‌ وڵاتانی جیهانی سێ و به‌و قه‌رزانه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا ده‌گرن، بۆ زانیاری خوێنه‌ر بانكه‌كانی ئه‌مریكا پاره‌ی كاش ناده‌ن به‌ وڵاتانی جیهانی سێ به‌ڵكو له‌ رێگه‌ی شه‌ریكاتی فره‌ ره‌گه‌زه‌وه‌ كاریان پێ ده‌فرۆشن، واته‌ داوا له‌و وڵاتانه‌ ده‌كه‌ن ئه‌و پرۆژانه‌ دیاری بكه‌ن ده‌یانه‌وێت پاره‌ قه‌رزكراوه‌كه‌ی تیادا به‌كاربهێنن، كومپانیاكانی خۆیان دێن و ئه‌و پرۆژانه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن و لێره‌وه‌ بۆ جاری سێیه‌م قازانجی زۆرتر و زیاتر ده‌كه‌ن، ئه‌وان به‌ پێدانی قه‌رز كار بۆ كومپانیاكانیان ده‌دۆزنه‌وه‌ و رێژه‌یه‌ك له‌ سوو ده‌خه‌نه‌ سه‌ر قه‌رزه‌كه‌ و ئه‌و وڵاتانه‌ ژێرده‌سته‌ ده‌كه‌ن و دۆلاره‌ كاشه‌كه‌ش لای خۆیانه‌ و بۆ جاری چواره‌م و پێنجه‌م و سه‌دهه‌م به‌كاریده‌هێننه‌وه‌.

خولقاندنی سامان له‌ نه‌بوونه‌وه‌:

كه‌وابوو ئه‌مریكا سامانی خۆی له‌ عه‌ده‌مه‌وه‌(له‌ نه‌بوونه‌وه‌) دێنێته‌ بوون، ئه‌وان ته‌نها كاغه‌زی دۆلار راده‌كێشن و نه‌وتی پێده‌كڕن، دۆلاره‌كانیش له‌لای خۆیان كۆماده‌بێت و ده‌بێته‌ ژماره‌یه‌كی زه‌به‌لاح، ئه‌مه‌ ئه‌و نهێنییه‌ بوو سه‌رۆكی ئه‌مریكای حه‌فتاكانی ناچار كرد واز له‌ رێكه‌وتننامه‌ی دۆلار به‌رانبه‌ر زێڕ بهێنێت، لێره‌دا ئه‌مریكا پێویستی به‌ دروستكردنی جه‌نگ و قه‌یرانی جیهانییه‌، بۆچی؟ له‌ جه‌نگ و قه‌یراندا نرخی نه‌وت به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی نه‌وت شیوخی نه‌وت زۆرترین رێژه‌ی نه‌وت ده‌خه‌نه‌ بازاڕه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زۆرترین دۆلار به‌ده‌ست بهێنن، واته‌ داخوازی له‌سه‌ر دۆلار زیاد ده‌كات، چونكه‌ نه‌وت به‌ دۆلار ده‌فرۆشرێت، لێره‌وه‌ كاغه‌زی راكێشراو به‌ نه‌وت ئاڵوگۆڕ ده‌كرێت و سامانی ئه‌مریكا له‌ نه‌بوونه‌وه‌ دێته‌ بوون، گه‌ر له‌م نهێنییه‌ حاڵی بوویت تێده‌گه‌ی بۆچی ئه‌مریكا راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ جه‌نگ و قه‌یرانه‌كانی ساڵانی (1967 و 1973 و 1979 و 1990 و 2001 و 2003)ی خولقاندووه‌.

 

سه‌رنجێكی فه‌لسه‌فیانه‌ له‌ سوو:

ئه‌ره‌ستۆ ده‌ڵێت: ((كاتێك پاره‌ به‌سوو ده‌درێت ئه‌وا پاره‌ له‌ ئه‌ركی خۆی-كه‌ ئاڵوگۆره‌ به‌ شمه‌ك- ده‌رده‌كات و ده‌یكاته‌ موڵك(مادده‌ یان سه‌رمایه‌)، ئه‌مه‌ش له‌ ده‌ره‌وه‌ی وه‌زیفه‌ و كاری پاره‌وه‌یه‌ و پێچه‌وانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سروشتی مرۆڤ))


ئه‌ره‌ستۆ هۆشداری دا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پاره‌ ببێته‌ سه‌رمایه‌(capital)، كه‌پیتاڵ له‌ وشه‌یه‌كی لاتینییه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ كه‌پیتالیسته‌، واته‌ سه‌رێك له‌ ئاژه‌ڵ(یه‌ك مه‌ڕ، یه‌ك گا)، چونكه‌ سه‌روه‌ت و سامان به‌ سه‌رێكی رانه‌ مه‌ڕێك یان كۆمه‌ڵێك ئاژه‌ڵ هه‌ژمار ده‌كرا، پاشان سووخۆره‌كان سوویان به‌ زیادبوونی سه‌رێك له‌ ئاژه‌ڵ داده‌نا، بۆ نموونه‌ مه‌ڕه‌كه‌ به‌رخێكی ببێت، به‌رخه‌كه‌ وه‌ك سووی زیادكراو ته‌ماشا ده‌كرا.

 

چۆن له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ یه‌كێتی سۆڤییه‌تیان هه‌ره‌س پێهێنا؟

به‌ پلانێكی داڕێژراو له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاكانه‌وه‌ نرخی نه‌وت ده‌ستی به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ كرد و بودجه‌ی یه‌كێتی سۆڤییه‌ت له‌ عومله‌ی گران به‌ رێژه‌ی 272% زیادی كرد له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی هه‌نارده‌ به‌ رێژه‌ی 22%، به‌رانبه‌ر زیادكردنی هه‌ر دۆلارێك بۆ نرخی به‌رمیلێك نه‌وت یه‌كێتی سۆڤییه‌ت ساڵانه‌ یه‌ك ملیار دۆلار له‌ فرۆشتنی نه‌وت قازانجی ده‌كرد، به‌ڵام دواجار ئه‌م پلانه‌ سه‌ریكێشا بۆ چ شتێك؟ به‌هۆی زۆری داهاتی نه‌وته‌وه‌ یه‌كێتی سۆڤییه‌ت ساڵانه‌ بودجه‌یه‌كی زه‌به‌لاحی له‌سه‌ر فرۆشتنی نه‌وت دیاری ده‌كرد، ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌ كوشنده‌كه‌ بوو، رامهێنانی یه‌كێتی سۆڤییه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی بودجه‌كه‌ی له‌سه‌ر بنچینه‌ی فرۆشتنی نه‌وت دابمه‌زرێنێت، له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكانه‌وه‌-دوای ده‌ ساڵ له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت- به‌شێوه‌یه‌كی خێرا و كه‌موێنه‌ نرخی نه‌وتیان دابه‌زاند، لێره‌وه‌ یه‌كێتی سۆڤییه‌ت رووبه‌ڕووی گه‌وره‌ترین قه‌یرانی ئابووری بوویه‌وه‌، چونكه‌ بودجه‌ی پێ دابین نه‌ده‌كرا به‌هۆی دابه‌زینی نرخی نه‌وته‌وه‌، له‌م رووداوه‌وه‌ تێده‌گه‌ین بۆچی حكومه‌تی هه‌رێم بیست ملیار دۆلار قه‌رزاره‌، تێده‌گه‌ین بۆچی ناتوانن قه‌یرانه‌كانی هاولاتیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن.

 

بۆچی له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ ئه‌مریكا كه‌وته‌ بانگه‌شه‌ی دیموكراسی بۆ گه‌لانی جیهان؟

له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو یه‌كێتی سۆڤییه‌ت بۆ رزگاربوون له‌ده‌ست هه‌ژموونی دۆلار- پێشنیاری رۆبڵی بۆ وڵاته‌ ئیشتراكییه‌كان كرد، نابێت له‌بیرمان بچێت له‌و سه‌رده‌مانه‌دا ژماره‌ی وڵاته‌ ئیشتراكییه‌كان له‌ زیادبووندا بوو، ئه‌مریكا بۆ رێگری كردن له‌ به‌ره‌و ئیشتراكییه‌ت چوونی وڵاتان كه‌وته‌ بره‌ودان به‌ دیموكراسی و مافی گه‌لان و سه‌رهه‌ڵدان و پشتیوانی كردنی بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ گۆڕانی ده‌وڵه‌تێك بۆ ئیشتراكی واته‌ به‌رته‌سكبوونه‌وه‌ی جوغرافیای مامه‌ڵه‌كردن به‌ دۆلار و به‌رفراوانبوونی مامه‌ڵه‌كردن به‌ رۆبڵ، چه‌نده‌ ساویلكه‌ن ئه‌و گه‌ل و سه‌ركردانه‌ی پیانوایه‌ دیموكراسی و ئازادی له‌لای ئه‌مریكا و ئه‌وروپییه‌كان بنه‌مایه‌! بره‌ودان به‌ دیموكراسی و ئازادی ته‌نها به‌ دۆلاره‌وه‌ په‌یوه‌سته‌، ئه‌مه‌ راستییه‌كی شاراوه‌یه‌ و ده‌بێت گه‌لانی جیهان بیزانن.

ئایا سه‌روه‌ری گه‌ل و وڵات بریتییه‌ له‌ ئاڵا و سروود و دروشم یان شتێكی تر؟

سه‌روه‌ری راسته‌قینه‌ له‌و سیانه‌دا نییه‌، به‌ڵكو له‌ بوونی سیستمێكی نه‌ختینه‌یی نیشتمانیدایه‌، له‌ سه‌رده‌می یه‌كێتی سۆڤییه‌تدا بۆ قوتاربوون له‌ده‌ست ئه‌و دۆلاره‌ی له‌ رێگه‌ی نه‌وته‌وه‌ ده‌هاته‌ ده‌ستیان-چونكه‌ ده‌بوا نه‌وت به‌ دۆلار بفرۆشرێت- له‌ سه‌ودایه‌كدا دۆلاره‌كه‌ ده‌درا به‌ لیبیا و ئه‌وانیش له‌ رێگه‌ی خۆیانه‌وه‌ گه‌نمیان له‌ ئه‌مریكا پێ ده‌كڕی، ئه‌م كاره‌یان تاكو پارێزگاری له‌ پاره‌ی نیشتمانی بكرێت و له‌ ناوه‌وه‌ دۆلار نه‌بێته‌ ململانێكاری، ئێستا تێده‌گه‌ین عێراق و هه‌ریمی كوردستان خاوه‌نی سه‌روه‌ری نیشتمانین یان سه‌روه‌رییه‌كه‌یان پێشیل كراوه‌.

له‌ كۆتاییدا:
خاوه‌ن بانكه‌كانن ده‌ست ده‌گرن به‌سه‌ر نرخی نه‌وتدا و یاری پێده‌كه‌ن به‌پێی ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوری و سیاسی و ئه‌منییه‌ی ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانانی ده‌یانه‌وێت.


سه‌رنج: ئه‌م بابه‌ته‌ چاوپێكه‌وتنێكی ئابووریناسی روسی " كاتاسونوف"ه‌، عه‌بدولكه‌ریم فه‌تاح، له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ كردویه‌تییه‌ كوردی.

 

author photo

 نوسەر  و  وەرگێڕ

بەکالۆریۆس لە زممانی ئینگلیزی