بزوتنەوەی هەقە، لە سورداشەوە بۆ گشت كوردستان

بۆچی ئینگلیزەكان چاودێرییان دەكردن؟

بزوتنەوەی هەقە، لە سورداشەوە بۆ گشت كوردستان

3291 خوێندراوەتەوە

ساڵی 1934، كۆمەڵێك دەروێش بە حاڵ لێهاتوویی كە لە بری جل و بەرگی ئاسایی، گونیەیان لە بەردایەو گۆچان و پاچ و بێڵەكان و خاكەنازیان بەدەستەوەیەو لەبەردەم ئەو فەرمانگە حكومیەی شاری كەركوك كۆبونەتەوە كە ئینگلیزەكان لەو كاتەدا شێخی تەریقەتەكەی ئەوانیان تێدا دەست بەسەر كردووە.

 

هەوڵەكانی دەروێش و موریدان بۆ ئازادكردنی شێخی تەریقەتەكەیان كە لە لایەن دەسەڵاتی ئەو كاتەی ئینگلیزەكان لە عێراق دەستگیر كرابوو، نیشانەی چالاكی ئەكتەرانی ناو بزوتنەوەیەكی ئاینی و كۆمەڵایەتی ساڵانی سیەكانی سەدەی ڕابردووە.

ئەو شێخی تەریقەتەی كە سوفی و دەروێش و موریدەكان داوای دەست بە جێ‌ ئازادكردنی دەكەن "شێخ عبدالكریمی شەدەڵە"یەو بە دامەزرێنەری بزوتنەوەی ئاینی و كۆمەڵایەتی حەقە دادەنرێت، لە ناوچەی سورداشی سەر بە دەڤەری شارباژێڕ دوای 7 خەلیفەی جێنشین تەریقەتی نەقشبەندی لە "مەولانا خالیدی نەقشبەندی"ەوە وەرگرتووە.

هەر چەندە "ئیدمۆنز"ڕاوێژكاری بەریتانیا،"حاجی شێخ عارف"ی سەرگەڵوو بە دامەزرێنەری بزوتنەوەی حەقە دادەنێت، بەڵام شارەزایانی بزوتنەوەكە پێیانوایە ئیدمۆنز بۆ دروستكردنی گرفت و دووبەرەكی لە نێوان شێخ عبدالكریمی شەدەڵە و حاجی شێخ عارفی سەرگەڵوودا ئەوی بە دامەزرێنەری بزوتنەوەی حەقە لە قەڵەم داوە.


دوای كۆچی دوایی "مەلا ئەحمەدی گەڵنێری" لە ساڵی 1919 و ساڵێك دواتر لە ساڵی 1920 كە ڕێگای تەریقەت دەدرێت بە "شێخ عبدالكریمی شەدەڵە"، ئەوكات بزوتنەوەی حەقە لەسەر دەستی شێخی ناوبراو دادەمەزرێت ‌و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بزوتنەوەكە بە ڕێبەرایەتی ناوبراو لە فراوانبووندا ئەبێت و سنورە جوگرافیەكەی ناوچەیەكی فراوان دەگرێتەوە.

كاریگەری ئەم بزوتنەوە ئاینی و كۆمەڵایەتیە لە ناو خەڵكدا وایكرد هەر زوو سنوری ناوچەی سورداش تێپەڕێنێت و چەند ناوچەیەكی هەرسێ‌ پارێزگای (سلێمانی، هەولێر، كەركوك) بگرێتەوەو دانیشتوانی ئەو ناوچانە ببنە خەڵكی پابەند بە ڕێبازی بزوتنەوەی حەقەوە.

بە پێی توێژینەوەیەك كە لە بارەی ئەم بزوتنەوەوە ئەنجامدراوە،ئەو گوند و ناوچانەی كە بە سنوری جوگرافی ئەم بزوتنەوە دانراون بریتین لە (ناوچەی سورداش،مەرگە، ڕانیە، كۆیە، میرزا ڕۆستەم، بەكرەجۆ، بازیان، چوار قوڕنە، ژاراوە، سەنگەسەر، تەقتەق، تۆپزاوە، بنە سڵاوە، توربە، گەڵنێری، سارتكە، كەلكەسماق، شوان، شێخ بزێنی، قەڵاسێوكە، ئاغجەلەر، خەلەكان، خەرابە، قازی بەگیان، كڵێسە، ساتوقەڵا، خوڕ خوڕە، یاخیان، كوێرەكانی، بەستە سێن، مەلاهۆمەر، خۆشناو، دۆڵی جافایەتی، عەسكەر، چەمچەماڵ...هتد).

بزوتنەوەی حەقە، تێڕوانینە ئاینیەكانیان لەسەر چەند بنەمایەك داڕشتووەو پێوەی پابەند بوون، لەوانە (هەقپەروەری، خوشك و برایەتی، نەهێشتنی جیاوازی چینایەتی، دابینكردنی بیمەی كۆمەڵایەتی و پێدانی ئابوونە، پرس وڕاوێژ، نهێنی پارێزی، سەربەستی ئافرەت، هزری ناتوندو تیژی، كاروباری ڕێكخستن، ڕەوشت، گیانی هاوبەش(هەرەوەزی)، جگەرە نەكێشان و چا نەخواردنەوە، وەچە و منداڵ نەخستنەوە) پەیڕەوكردنی هەموو ئەم بنەمایانە لە سەردەمی مامە ڕەزای برای شێخ عبدالكریمی شەدەڵەدا بوو كە دوای مردنی شێخ عبدالكریم،بوو بە ڕابەری بە شێكی زۆر لە حەقەكان و پەیڕەو پڕۆگرام و بەڕێوەبردنی بزوتنەوە ئاینی و كۆمەڵایەتیەكەی ڕێكخست.

سە بارەت بە وشەی (حەقە) كە بۆ ناوی بزووتنەوەكە بەكار هاتووە ئەگەر چی وشەی (حەق) یەكێكە لە سیفات و ناوەكانی خودای گەورە، بەڵام وشەكە لە زمانی كوردیدا لە لایەن شوێنكەوتووانی بزوتنەوەكەوە بەرامبەر بە (ڕاست و دروستی) كارێك، یان زانیاری یان هەواڵێك بەكارهاتووە، كە بەردەوام ئەم وشەیە یەكێكیشە لەو بنەمایەی كە پەیڕەویان كردووەو هەمیشە لایەنی ئەو كەسانەشیان گرتووە كە لەسەر هەق بوون ئەگەر زیانیشیان لێكردبێت هەر بۆیە بەو ناوەوە ناسراون و بزوتنەوەكەیان بە ناوی (حەقە) بانگ دەكرا.

لە بارەی پەیوەندی ئەم بزووتنەوە ئاینی و كۆمەڵایەتیە بە ئاینی ئیسلامەوە زۆرێك لە شارەزایان و لێكۆڵەرەوانی ئەم بزوتنەوەیە، بزوتنەوەكە بە وەچەیەكی ڕێبازی سۆفی پێناسە دەكەن كە سەر بە تەریقەتی نەقشبەندیە.لەوانە مستەفا عەسكەری، كەسایەتی یاسا ناس و پارێزەری حەقەكان، لە پێناسەی بزوتنەوەكەدا دەڵێت "بزوتنەوەی حەقە، وەچەیەكی ڕێبازی سۆفییە كە ئەگەڕێتەوە سەر تەریقەتی نەقشبەندی كە بە هۆی مەولانا خالیدی نەقشبەندیەوە لە كوردستان بڵاوبوویەوە".

دوای كۆچی دوایی "شێخ عبدالكریمی شەدەڵە" دامەزرێنەری بزوتنەوەكە، لە ساڵی 1942 بزوتنەوەی حەقە بۆ (4) لق دابەش بوو،لەوانەش: (مامە ڕەزاییەكان، حەمە سورییەكان، حەمە ئاغاییەكان، شێخ عەبدوڵاییەكان) كە باڵی "مامەڕەزاییەكان" بە گەورەترین باڵی بزوتنەوەكە دادەنرێت‌و دواتر زۆرینەی حەقەكان بوون بە بەشێك لە شوێنكەوتووی "مامە ڕازا"ی برای "شێخ عبدالكریم"ی شەدەڵە كە لە "1905 – 1961 " لە ژیاندا بوو. دوای ئەویش باڵی "حەمە سوری كڵاو قووت" بە دووەم باڵی بزوتنەوەكە دادەنرێت لە دوایی باڵی "مامەڕەزاییەكان" كە لە گوندی "كڵاو قوت" ی ناوچەی شوان نیشتە جێ‌ بوون.لە دواتردا دوو باڵەكەی تر وردە وردە بەرەو بچووك بوونەوە و نەمان چوون.

هەر لە سەردەمی "شێخ عبدالكریم"ی شەدەڵەوە بزوتنەوەی "حەقە" پەیوەندیەكی پتەو باشی لەگەڵ بزوتنەوەی نەتەوایەتی كورددا هەبووە و لە سەردەمی شێخ عبدالكریمدا حەقەكان پاڵپشتێكی زۆریان لە شۆڕشی شێخ محموودی حەفید كردووە و بەشداری چەندین چالاكی شۆڕشگێڕانەیان كردووە.هەر لەو چوارچێوەیەدا و دواتر لە چلەكانی سەدەی ڕابردوودا حەقەكان پشتگیری شۆڕشی بارزانیان لە ساڵانی 1943- 1944 كرد، دواتریش هەر لەو ساڵانەداو لە سەردەمی كۆماری مهاباد دا دەستەیەك لە حەقەكان بۆ بەشداری لە كۆمارەكەدا چوونە مهاباد.


پاشانیش دوای كودەتای بەعسییەكان لە ساڵی 1963 كە ژمارەیەكی زۆر لە شیوعیەكان‌و ئاشتیخوازان‌و نیشتیمانپەروەران لە هەموو ناوچەكانی عێراقەوە چوونە پاڵ شۆڕشی كوردەوە. ئەوكات حەقەكان لە كەلكە سماق پێشوازییەكی باشیان لێدەكەن و تا كۆتایی‌و ڕەوینەوەی كودەتاكە خزمەتیان دەكەن.لە دوایشدا لە سەردەمی شۆڕشی نوێدا و لە ساڵانی 1976 بەدواوە حەقەكان بەشداریان لە شۆڕشی نوێدا كرد بە ڕابەرایەتی یەكێتی نیشتیمانی.


ئەگەر چی حەقەكان لە ساڵی 1936 بەدواوە بە كردار بەشداری شۆڕشە چەكدارییەكانی كوردیان كردووە، بەڵام لە ناوەرۆكدا "بزوتنەوەی حەقە" بزوتنەوەیەكی ئاشتیخواز بووە، هەر لە ساڵی 1934 دا و دوای گرتنی شێخ عبدالكریمی شەدەڵەی ڕابەریانەوە لەلایەن حكومەتی ئەكاتەی عێراقەوە، حەقەكان دەبنە داهێنەری یەكەم مۆدێلی پڕۆتێستۆی ئاشتیانە و سازكردنی خۆپیشاندانی جەماوەریی ئاشتیانە بە جل و بەرگی زۆر كلاسیكیەوە كە تەنها چەكی دەستیان بریتی دەبێت لە دارێكی سوری شێوە گۆچان.

ئەمە وێڕای ئەوەی دواتر "مامە ڕەزا" ڕابەری دووەمی حەقەكان لە چلەكانی سەدەی راِبردوودا دەبێتە ئەندامی كۆمەڵەی ئاشتی جیهانی و لە سوید "پەیماننامەی ئاشتی و پاراستنی ئاشتی جیهانی" واژۆ دەكات كە لە لایەن ژمارەیەك مافپەروەر و دیموكراتخوازی سەرانسەری جیهانەوە لە شاری ستۆكۆڵمی سوید واژۆكرا.

یەكێك لەو هۆكارانەی وایكرد حەقەكان بكەونە بەر نەشتەری ڕەخنە و پڕوپاگەندەی خەڵك و حكومەتەوە پەیڕەوكردنی بنەمای پێدانی سەربەستیەكی زۆر بوو بە ئافرەت . حەقەكان لە پەیڕەوكردنی ئەم بنەمایەدا لە خەڵكانی تر و موسوڵمانانی تر دەست بڵاوتر بوون.


هەر بۆیە باوەڕیان وا بوو كە جیاوازی لە نێوان ژن و پیاودا نیەو هەموو خوشك و برای یەكن و هەموو ئافرەتێك وەك هەر پیاوێك خاوەن مافە لە بەشداریكردنی بە رێوەبردنی كۆمەڵ و خێزان و لە پرس و ڕای ناو برایەتی و هەڵبژاردنی هاوبەشی ژیان و بە هیچ جۆرێك زۆر لە ئافرەت نەدەكرا لە بەشوودانیدا و بە هیچ جۆرێك "شیربایی" لە ناو هەقەكاندا لە پڕۆسەی هاوسەرگیریدا نەبوو.

بە هۆی پێدانی سەربەستی و ئازادیەكی زۆر بە ئافرەت لە ناو خەقەكاندا لە سەرۆكایەتی تەكیەكاندا لە كۆی 13 سەرتەكیە، چوار سەرتەكیە ژن بوون لەو شار و شارۆچكانەی كە تەكیە و خانەقا پیرۆزەكانی حەقەكانی لێبوو. كە ژمارەیان (62) شار و گوندی حەقە نشین بوو.

جگە لە گروپی "برا سەیارەكان" كە بە هۆی حاڵەتی جەزبە گرتنەوە، دەست بەرداری هەموو شتێك بوو بوون هەر لە ماڵ و منداڵ و داراییەوە تا داب و نەریتی ئاینی، سۆفی و موریدەكانی تری شێخ عبدالكریمی شەدەڵە وازیان لە نوێژ و ڕۆژ و ڕێو شوێنی تری شەرع نەهێنا بوو. ئەمە جگە لەوەی كە خودی "شێخ عبدالكریم و مامە ڕەزا"یش بە گەرم و گوڕی پابەندی سەرجەم نەریتە ئاینیەكان بوون لە نوێژ و ڕۆژوو حەج و سەرجەم فەریزە ئاینیەكانی تر. ئەو حاڵەتی جەزبەگرتنەی كە بەسەر تاقمی براسەیارەكان دەهات بوویە هۆی ئەوەی كە گەلێ مشتوومڕی فەلسەفی لە بارەی گەردوون و خودایەتی و محەمەدی مەهدی پەرە پێبدەن كە پێیان دەوت "شگحات".

لەبەر ئەوەی "بزوتنەووەی حەقە" لەسەرەتای دروست بوونیەوە وەك هەوڵێك بۆ بەرەنگار بوونەوەی نەریتی زاڵ بەسەر كۆمەڵگەدا وێنا كراوە، هەر بۆیە بەهۆی ڕەفتار و مامەڵەی تاقمی براسەیارەكان لە جێ‌ بەجێ‌ نەكردنی پەیڕەوە ئاینیەكاندا و پێدانی ئازادی و سەربەستیەكی زۆر بە ئافرەت لەلایەن حەقەكانەوە كەوتوونەتە بەر نەشتەری ڕەخنە و پڕوپاگەندەی خەڵكانی غەیرە حەقەوە كە بە هاندانی خەڵكانی ئاغا و دەرەبەگ و خەڵكانی بەرژەوەندخواز بە عەوامی كۆمەڵگا، حەقەكان بە گروپێكی كۆمەڵایەتی لادەر لە ئاین و شێت و جۆرەها دەستەواژەی تری نەگونجا و تۆمەتبار كراون .

ڕۆڵ و كاریگەری و لە دەور كۆبوونەوەی ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی سڤیل لە دەوری بزوتنەوەیەكی ئاینی و كۆمەڵایەتی لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوو بە دوواوە لە كوردستانی باشوردا بۆ ئینگلیزەكان حكومڕانی ئەوكاتەی عێراق، جێگی تێڕامان و ترس لێنیشتن لە گەورە بوون و پەرەسەندنی زیاتری بزوتنەوە كۆمەڵایەتی و ئاینیەكە دەبێت .

ئینگلیزەكان لەو سەردەمەدا بێبەش نین لە هاندانی خەڵك بۆ ڕوو بە ڕوو بوونەوەی حەقەكان بە دروستكردنی قسە و قسەڵۆك و ناوناتۆرەی جۆراو جۆر و هەڵدان بۆ تیرۆركردن و دەستگیركردنی ڕابەرانی بزوتنەوەكە، لەگەڵ ئەوەشدا یەكێك لەو كەس و لایەنانەی كە حەقەكانی بە بزوتنەوەی سۆشیالیزمی و پیاوی سۆڤیەت لە قەڵەم داوە ئینگلیزەكان بوون.

بە وتەی "مستەفا عەسكەری" پارێزەر و كەسایەتی حەقەكان، "ئیدمۆنز" ڕاوێژكاری بەریتانیا لە وەزارەتی ناوخۆی ئەوكاتەی عێراق دوو جار، جارێك بە نهێنی و جارێك بە ئاشكرا سەردانی شێخ عبدالكریم،لە شەدەڵە دەكات بۆ ئەوەی پێی بڵێت كە واز لە بزوتنەوەكە و بڵاوكردنەوەی بیر و باوەڕەكانی بهێنێت، لەبەرامبەردا حكومەت مووچە و ئیمتیازاتی زۆر باش بۆ خۆیی و سۆفی و موریدەكانی دەبڕێتەوە، لەو دووجارەدا ئەگەرچی "ئیدمۆنز" هەوڵی زۆر بۆ ڕازیكردنی شێخ دەدات بەڵام شێخ هەردوو جارەكە بە نەخێر وەڵام دەداتەوە و ڕاوێژكارەكەی بەریتانیا جواب دەكات.

هەر لەبەر ئەوەشە حكومەتی ئەوكات لە ساڵی 1934دا شێخ عبدالكریم و دار و دەستەی لە كەركوك دەست بەسەر دەكەن و دواتریش مامەڕەزای ڕابەری حەقەكان و چەند كەسایەتیەكی حەقەكان بۆ شارەكانی باشوری عێراق درو دەخەنەوە لە چلەكانی سەدەی ڕابردوودا.

ئەمە جگە لەوەی كە ئینگلیز، دەستی نەپاراستووە لە هەوڵدان بۆ پوكانەوە و لەنابردنی ئەو بزووتنەوە كۆمەڵایەتی و ئاینیە بەدرێژایی تەمەنی بزووتنەوەكە، چونكە ترسێكی گەورەی لە فراوانبوون‌و پەرەسەندنی بزوتنەوەكە و هاندانی چینی هەژار و جوتیاران لە لایەن بزوتنەوەكەوە لە حكومەت هەبوو.
دوای نزیکەی سەدەیەک لە خەباتی ئاینی و کۆمەڵایەتی و سیاسی بزوتنەوەی حەقە تا ئێستاش وەک بزوتنەوەیەکی ئاینی و کۆمەڵایەتی و سیاسی بونی هەیە و بەردەوامە و کۆتا هەڵوێستی سیاسیان بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک بوو بۆ ڕەتکردنەوەی بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکانی ۳۰ی ئەیلولی ۲۰۱۸.

 


سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:


۱.کتێبی: "ئاوڕدانەوەیەک لە بزوتنەوەی حەقە" ن/ مستەفا عەسکەری.
۲. کتێبی: "کورد و تورک و عەرەب" ن/ سیسیل جۆن ئیدمۆنس.
۳.توێژینەوەی ئەکادیمی: "بزوتنەوەی حەقە لە هەرێمی کوردستان" ئا/ د.بەهادین - ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان.
٤.توێژینەوەی ئەکادیمی: "حەقە،یاخی بوون لە پێناو ژیانێکی باشتر" ئا/ د.سەردار عەزیز - ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان.
٥. بەرنامەی "ڕوودا و مێژوو"لە کەناڵی nrt چاوپێکەوتن لەگەڵ "مستەفا عەسکەری" لە بەرواری ۲۷/۸/۲۰۱۷ بڵاوکراوەتەوە.
٦. بەرنامەی دیکۆمێنتاری تەلەفزیۆنی "خاک" لە بارەی "کۆمەڵەی حەقە، شێخ عبدالکریمی شەدەڵە و مامە ڕەزا" بەرواری ۲٤/٦/۲۰۱۷ بڵاوکراوەتەوە.

 

author photo

 بەکالۆریۆس لە زمانی کوردی، ئەزمونی شەش ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی لە میدیای نوسرا و بیستراودا