یەكێتی ئەوروپا گرفتارە

یەكێتی ئەوروپا لە لێواری هەڵوەشاندنەوەدا

یەكێتی ئەوروپا گرفتارە

674 خوێندراوەتەوە

 بەشی دووەم

دەسەڵاتە ئیمپریالیستییەكانی ناو یەكێتیی ئەوروپا لە شوێن‌و پێگەیەك وەستاون كە خەریكە زەمینەو زەوییە جیۆ ستراتیژییەكانیان لەدەستدەدەن، نەك بیبەنەوە، بەراورد بە دوژمنە گەورەكەیان واتا چین‌و ئەمریكا، بەڵام لەهەندێك ڕێگاو شێوازی دیكەدا تەنانەت بەراورد بە ڕووسیای لەڕووی ئابوورییەوە لاوازتریش، خەریكن هەژموون‌و جیۆ ستراتیژیی خۆیان لەدەستدەدەن. ئەمەش لە ناكۆكییە چارەسەرنەكراوەكانی پڕۆژەی یەكێتیی ئەوروپاوە سەرچاوە دەگرێت، هەروەها لە ناكۆكییە ناوەكییەكانی سەرمایە لە وڵاتانی ڕابەری یەكێتیی ئەوروپاوە دێت.

 
بەپێچەوانەی ئەمریكا، چین یان ڕووسیاوە، یەكێتیی ئەوروپا دەوڵەتێك نییە. بێگومان ئەم یەكێتییە لەلایەن ئیمپریالیزمی ئەڵمانیاو بەفراوانییەكی كەمتر لەلایەن ئیمپریالیزمی فەڕەنسییەوە كۆنتڕۆڵ كراوە – بەڵام لە هەمانكاتدا ئەمە سەرەتایە بۆ پێكدادانی بەرژەوەندییەكانی ئەم دەسەڵاتانە. بۆ نمونە تەنانەت ئیتاڵیا سەرەڕای ئەوەی لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیركراوە، كەچی دەوڵەتێكی ئیمپریالیستیی لاوازترە كە بەرگریی لە بەرژەوەندییەكانی خۆی دەكات تا ئەوەندەی بۆی بكرێت‌و لەتوانایدا بێت. ئەمەش بەشێوەیەكی گەورە پرسیارهەڵگرە كە ئایا یەكێتیی ئەوروپا دەتوانێت بەسەر ئەم جیاوازییانەدا زاڵ ببێت یان نا. بێگومان ئەم جۆراو جۆرییە شكستی هێناوە لە ڕێككەوتن، یان چارەسەرو هەمواركردنەوەی خۆیدا.


ئەم كێشانە بەتەنها ناوەكیی نین، بەڵكو هەروەها لەنێو كەرت‌و فراكسیۆنە جیاوازەكانی سەرمایەی نەتەوەییشدا هەن. كۆمپانیا فەردییە گەورەكان لەسەرووی هەموو شتێكەوە بەرژەوەندییان لە گەڕانەوەی كورتمەودادا هەیە. بەڵام، سیاسەتێك كە دڵنیایی بە خێراكردنی قازانج دەدات، بێگومان هاومانا نییە لەگەڵ ئەو سیاسەتەی كە بەرژەوەندیی لە سوودو قازانجی درێژمەودای سەرمایەی گشتیی وڵاتێكدا هەیە.


بەپێچەوانەوە، ئەمە ناكۆكییەكە لەنێوان پێداویستیی كێبڕكێخوازانەی سەرمایە فەردییەكان‌و سەرمایە گشتییەكاندا كە بەتایبەت لە سەردەمی قەیراندا زیاترو زیاتر ڕوون دەبێتەوە. دەوڵەت دەبێت وەك پاسەوانی سەرمایەی گشتیی بجوڵێتەوە – بەڵام لە هەمانكاتدا دەوڵەت لۆبیست‌و بانگەشەكارو پارێزەری سەرمایە فەردییەكانیشە، واتا ناكۆكییەكە سەردەكێشێت بۆ نێو سەرجەمی سیاسەتی دەوڵەتیی‌و بۆیە بەشێوەیەكی سروشتیی دەبێتە دیمەنی پارت‌و حزبی سیاسیی.
ئەمەش تەنها لەڕێگای كاریگەریی لەناوبەرانەی كێبڕكێوە چارەسەر دەبێـت – لەڕێگای لەناوبردنی سەرمایە لاوازترەكان، یان دابەشكردنەوەی جیهان لەنێوان زلهێزەكاندا. بەجۆرێك، توانای دۆناڵد ترەمپ ئەوەیە كە ئەو بەشێوەیەكی ئاشكرا عەقیدەی "یەكەم ئەمریكا"ی خۆی دەردەبڕێت، لەكاتێكدا كێبڕكێكارە ئەوروپییەكانی ئەو، پێداگریی لەسەر "لێكتێگەیشتن"، "پێكەوەكاركردن" و "بەها هاوبەشەكان" دەكەنەوە.


بەهەر شێوەیەك بێت، كێشەی یەكێتیی ئەوروپا وەك پڕۆژەی یەكێتیی ئەوروپا پڕۆژەیەكی ئەڵمانیاو فەڕەنسای ئیمپریالیستە، بەڵام هەروەها ئیتاڵیاو دەوڵەتەكانی دیكەی ناو پڕۆژەكەیەو ئەوەمان پیشان دەدات كە قەیرانی یەكێتیی ئەوروپاو هەروەها قەیرانی ناوچەی یۆرۆ و یۆرۆ، چارەسەر نابێت ئەگەر بەسەر ناكۆكییە ناوەكییەكانیاندا زاڵ نەبن. تا ئەوكاتەی ئەوروپا، ئەوروپایەكی سەرمایەداریی بێت كە ئەم ناكۆكییانە بەرهەم دەهێنێت، بێگومان ئەمە تەنها لەڕێگای ڕۆشنكردنەوەی پرسی ڕابەرایەتیی لەنێوان دەسەڵاتە ئیمپریالیستییەكانی ئەوروپای كیشوەریدا ئەنجام دەدرێت. بۆیە، بەمجۆرە، قەیرانی ئیتاڵیا بەشێوەیەكی جۆرایەتیی، جیاوازە لە قەیرانی یۆنان.

فۆرمە سیاسییەكانی حوكمڕانیی


بۆ پیشاندانی ناوچەی ڕوونی قەیرانی سیاسیی‌و گەڕانەوە بۆ ناكۆكییە قوڵترەكانی، ئەوا ئاسان دەبێت لە هەڵبەزو دابەزی سیاسەتە هەنوكەییەكانی ئەوروپا و ئەڵمانیا تێبگەین. گۆڕانێكی خێرا لێرەدا نابینرێت. سەرجەمی ئەوروپای كیشوەریی، و لەسەرووی هەموویەوە یەكێتیی ئەوروپاو یۆرۆزۆن، بەنێو قۆناغێكی دوورو درێژی ناسەقامگیریی ئابووریی و سیاسییدا دەڕۆن. ئێمە لەسەر لێوارو قەراغەكانی چارەسەرییەكان نەوەستاوین، بەڵكو بەپێچەوانەوە لەسەر لێواری خراپتربوون‌و قورستربوونی زیاتری ناكۆكییە ناوەكییەكانی قەیرانی ئەوروپادا وەستاوین.


لەڕوانگەی سیاسییەوە، ئەمانە خۆیان لە قەیرانی فۆرمە نەریتییەكانی حوكمڕانیی سیاسییدا دەردەخەن كە لەدوای جەنگی دووەمی جیهانەوە لە ئەوروپای خۆرئاوایی دامەزێنران.


سەرهەڵدانی ڕاستگەرا توندڕەوەكان، كە خۆی لەناو حكومەتەكاندا بەیان دەكات، لەپارتە پۆپۆلیستە ڕاستڕەوەكانەوە تا پارتە فاشیستییەكان، بەرجەستەترین خێراترین‌و ڕاستەوخۆترین هەڕەشە بۆ ملیۆنان خەڵكانی كرێوەرگرو كاركەر، بەتایبەت هەڕەشەی هەنوكەیی بەشێوەیەكی گەورە لەئێستادا لەسەر پەنابەران‌و كۆچبەرانە. "هاوپەیمانیی گەورە"ی نێوان سۆسیال دیموكراتەكان‌و كۆنەپارێزە مەسیحییەكانی حزبەكەی مێركڵ لە ئەڵمانیا، پێچەوانەی هەرجۆرە ئەڵتەرناتیڤێكە بۆ ئەم قەیرانانە. ئەوان بەشێوەیەكی نائومێدانە هەوڵ بۆ "هەڵگرتنی پێكەوە"ی كۆمەڵگا دەدەن كە ناكۆكییە ناوەكییەكانیان ڕۆژ بەڕۆژ لە كرانەوەو فراوانبوونی زیاتر دایە. بەشێوەیەكی پێكەنیناویی، سۆسیال دیموكراتەكان‌و یەكێتییە كرێكارییە زەردەكان بەگشتیی لایەنگری یەكاڵاكەرەوەی ئەمجۆرە كەوكەبەن، تەنانەت كە خەریكە ئێستا بەتەواوی لەناویان دەبات‌و لەدوایین ڕاپرسیدا سۆسیال دیموكراتەكان پێگەی خۆیان بەرانبەر بە ڕاسیستەكان دۆڕاندو لە دووەم حزبی ئەڵمانیاوە بوون بەسێیەم حزب‌و شوێنەكەیان بۆ "ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا" (پارتی نیۆ نازییەكان) چۆڵكرد،

ئەگەرچی بەم هاوپەیمانێتییە ئومێدیان ئەوە بوو بەرەو سەرەوە هەڵبكشێن، كاتێك دەچنە ناو حكومەتەوە. سەرجەمی بزووتنەوەی سۆسیال دیموكراتیی – بە زۆرێك لەوانەش كە دژی "هاوپەیمانێتیی گەورە" بوون‌و هەروەها بەشە گەورەكانی پارتە چەپڕەوەكانی ئەوروپا – سوێند بۆ سەقامگیركردنەوەی "هاوبەشە كۆمەڵایەتی"یەكانیان، بەدامەزراوەییكردنی سازشی چینایەتیی دەخۆن كە بەشێوەیەكی پێرفێكت و كامڵ كار بۆ هەمووان دەكات وەك چۆن لە دەیەی 1960 و 1970دا ئەنجامدرا و كاری خۆی كرد. لەناوەوەی یەكێتیی ئەوروپادا، ئەوان ئومێدیان بە ڕێنیسانسێكی ئەم سیاسەتە هەیە – و لەم میانەیەشدا پشتیوانیكردنی مێركڵ و ئەمانوێڵ ماكرۆن.


بێگومان قازانج‌و سوودی ئەم سیاسەتە بۆ سەرمایە ئەوەیە كە بەڵێن بۆ ئاساییشی "ئاشتیی كۆمەڵایەتیی" دەدات، بەمانایەكی دیكە، لەجوڵەخستنی چینی كرێكاری ڕێكخراو لەسەر ئاستی یەكێتیی ئەوروپاو ناوچەی ئەوروپاو سەرجەمی ئەوروپای كیشوەریی. ئەو چینەی ئێستا خەریكە هەم دەبێتە قوربانیی گەورەی ئەم قەیرانانەو هەمیش لەحاڵەتی خۆڕێكخستن دایە.


بەڵام ئەمەش ئومێدو كەڵكێكی زۆر بچووكە بۆ پێداویستییەكانی چینە باڵادەستەكان. ئەوان زیاترو زیاتر متمانەیان بە فۆرمەكانی دەسەڵاتخوازییەكی زیاتری حوكمڕانیی هەیە، نزیك لە پۆناپارتیزم، كە كەمترو كەمتر پشت بە پەرلەمانتاریزم دەبەستێت.


ئەمە بەتەنها بەسەر ڕاستڕەوە توندڕەوەكاندا یاخود حوكمڕانیی‌و حكومەتە ڕاستەوخۆكانی ڕاستڕەوو ڕاسیستەكاندا جێبەجێ نابێت. حكومەتەكەی ئەمانوێڵ ماكرۆن نموونەیەكی دروستبوونی ئەم پۆپۆلیزمە نوێیەی حوكمڕانیی بۆرژوازییە. لەڕێگای سەرۆكایەتییەكەیەوە، لەڕوانگەی سیاسییەوە جەماوەرێكی بێ فۆرم‌و شێوەی پشتیوانان‌و لایەنگران بەشێوەیەكی كۆنتڕۆڵ نەكراو ڕێكخران‌و سەریان هەڵدا، كە لەهەمانكاتدا دەكرێت لەلایەن وەهمی دانانەوەی فەڕەنسا لەناو كاریگەریی و گەورەیی دووبارە بخڵەتێنرێن.


ساڵانی داهاتوو نابێتە نیشانەیەك بۆ پیادەكردنی "مۆدێلێك" بەڵكو بەپێچەوانەوە لەڕێگای جێگرتنەوەی خێرای فۆرمە جۆراوجۆرەكانەوە دیاریدەكرێت. هەر لە "هاوپەیمانێتیی گەورە"وە بۆ بلۆكی ڕاستڕەوەكان، لە سیاسەتی دژە یەكێتیی ئەوروپاوە بۆ "لایەنگرانی یەكێـتیی ئەوروپا"ی بەرەی ڕیفۆرمیستەكان و سەرمایەگوزارییە گەورەكان... بۆیە ڕۆژ بەڕۆژ دەبینین چۆنچۆنیی فۆرمی حوكمڕانیی لە سیاسەتی پەرلەمانیی خۆشیان دووردەكەوێتەوە، هەموو ڕۆژێك دەستوپەنجە لەگەڵ سیاسەتی نوێی پۆلیسدا نەرم دەكرێت‌و ئازادییەكانی ڕادەربڕین و چاپەمەنییش ژێرپێ دەخرێن، ئامادەكاریی بۆ قەدەغەكردنی پارت‌و گروپە ئۆپۆزیسیۆنەكان دەكرێت كە داوای چارەسەری ڕادیكاڵ بۆ ئەم قەیرانانە دەكەن‌و گرتن‌و ڕاوەدوونانی چالاكوانانیش ڕۆژبەڕۆژ لە بەرز بوونەوە دایە.

هێرشەكان
قۆناغەكانی سەرهەڵدان‌و قەیران بەتەنها بەهۆی خەسڵەتی ئەو ڕاستییەوە دیاری ناكرێت كە كام فۆرمەی حوكمڕانیی باشترەو دەبێت هەڵببژێردرێت – لە حاڵەتی ئەمڕۆییدا دیموكراسیی پەرلەمانتاریی – بەخێرایی‌و لەناكاو فۆرمێكی دیكە جێگای دەگرێتەوە. بەپێچەوانەوە، نیشانەكانی یەكێتیی ئەوروپا لەئێستادا بریتین لە هەڵبەزو دابەزێكی ئێجگار زۆر، كە سیاسەتی چوونە دواوەو چوونە پێشەوە دەگرنە بەر.


یەكەم، لەسەرتاسەری ئەوروپادا ئێمە سنوورداركردن‌و بەرتەسككردنەوەی زیاتری مافە دیموكراتییەكانی خەڵكی چینی كرێكار، چالاكوانان، پەنابەران‌و كۆچبەران دەبینین، بەڵام هەروەها یەكێتییە كرێكارییەكان‌و بزووتنەوە كرێكارییەكان.


هێرشگەلی دیكەش بریتین لە ڕەتكردنەوەی هەموو مافێكی دیاریكردنی چارەنووسی نەتەوە چەوساوەكان (بۆ نموونە كەتەلۆنییەكان‌و باسكەكان لەناو ئەوروپادا).
دووەم، لە هەموو وڵاتانەدا ئێمە هەڵكشانی میلیتاریزم، چەكسازیی‌و چەكداركردن‌و پاساوە نەتەوەیی و نیشتمانییەكانی دەبینین هاوشێوەی جەنگی یەكەم و دووەمی جیهان، كاتێك دەگوترێت ئەمانە ڕاستەوخۆ دژی هێزە ئیمپریالیستە كێبڕكێخوازەكان و دژی خەڵكانی "نامەدەنیی" لەپێناوی بەرقەراركردنی ئاشتیدا بەتایبەت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا. ئەمە لە هەمانكاتدا بەرهەمهێنانی هۆیەكی دیكەیە بۆ ڕاسیزم.


سێیەم، دەبینین لەئاستی بەرفراوانی ئەوروپا شەپۆلی هێرشكردنە سەر خەڵكانی كرێوەرگر لەئارادایە. هەموو بوارەكان دەگرێتەوە بەتایبەت لەڕووی ستراتیژییەوە كەرتە گرنگەكانی وەك كرێكارانی هێڵی ئاسن لە فەڕەنسا و پرسی بەرتەسككردنەوەیەكی بنچینەیی پرۆسەی كار و دابەشكردنی جیهانیی كار.

 

قەیران وەك دەرفەتێك


سەرەڕای هەموو ئەو قەیرانانەی ئێستا لەئارادان، قەیرانی یەكێتیی ئەوروپا، ناكۆكییە ناوەكییەكانی بۆرژوازیی ئەوروپیی، سەرمایەی ئەوروپیی، داڕوخانی گەورەی وڵاتانی ئەوروپا، ئەگەری ئیفلاسی ئیتاڵیا و ئیسپانیا كە بێگومان سەردەكێشێت بۆ وڵاتانی دیكەش، هەروەها قەیرانی ڕیفۆرمیزم، هەڕەشەی گەورەی ڕاسیزم، ئەگەر و دەرفەتی گەورەی لەبەردەم خەباتی چینایەتیی و بزووتنەوەی كرێكاریی لەئاستی ئەوروپادا كردووەتەوە. شكستەكانی ئەم دواییانە نەك بەتەنها نەببووە پاشەكشە لەخەباتی چینایەتیی، بەڵكو دەرفەتێكیش بوو بۆ هەڵكشانی ڕاسیزم و شۆڤینیزم. شكستی یۆنان یان كەوتنی ئەزموونە ڕادیكاڵەكان و دابەشبوونی پارتە چەپەكان لە ئەوروپا – كە بەم زووانە وتارێكیشم لەسەر ئەم مەسەلەیە بڵاو دەبێتەوە – و سەرهەڵدانی ئاراستەی نیمچەڕاستڕەوی لەناو پارتی چەپی ئەڵمانیا، هۆیەكی دیكەن بۆ ئەم هەڵكشانە ڕاستڕەوییە. شكستی یەك بەدوای یەكی پارتەكانی وەك سیریزا لە یۆنان، پۆدیمۆس لە ئیسپانیا، و بچووكبوونەوەی پارتی ڕادیكاڵی دژەسەرمایەداریی لە فەڕەنسا بەتەنها شكستی چەپی پەرلەمانتاریست و ڕیفۆرمیست نەبووە، بەڵكو بوونەتە هۆی نائومێدكردنی ملیۆنان ئینسانی گومانكار لەو سیستەمە.


چارەسەركردنی ئەم قەیرانانە لەگۆشەنیگای ڕیفۆرمیزمەوە، خۆ سنوورداركردنە لە ئاستی سنوورە نەتەوەییەكاندا، لەبەرئەوەی دەوڵەت-نەتەوەی بۆرژوازیی بە حەتمی جەخت لەسەر ڕیفۆرمە سیاسییەكانی دەكاتەوە كاتێك دەكەوێتە ناو ئەم قەیرانانەوە، بۆیە ئەركەكەش بە ڕیفۆرمیزم دەبەخشێت، بەڵام لۆژیكی ئەم سیستەمە، دووبارە بەرەو قەیرانەكانی دەیباتەوە.


بەڵام لە گۆشەنیگای چالاكوانانی شۆڕشگێڕی دژە-سەرمایەداریی خەباتی چینایەتیی لەئاستی ئەنتەرناسیۆنالدا تاكە ئەڵتەرناتیڤی تێپەڕاندنی قەیرانەكانەو دامەزراندنی سیستەمێكی نوێیە. وەڵامی قەیرانی یەكێتیی ئەوروپا لەڕێگای گۆشەگیریی كۆنەپارێزانە لەناو سنوورو قەڵەمڕەوە نەتەوەییەكاندا نابێت، بەڵكو بەپێچەوانەوە یەكگرتوویی ئەنتەرناسیۆنال لەخەباتی چینایەتیدا دەبێت لەپێناوی دامەزراندنی یەكێتییەكی یەكسانیخواز و ڕزگاركراو لە میلیتاریزم، ناتۆ، ڕاسیزم، ئیمپریالیزمی باڵادەستی ئەڵمانیی‌و فەڕەنسیی و هتد. بۆ ئەم مەبەستەش خەباتی یەكگرتوو حەتمییەتێكی مێژووییە دژی ڕاسیزم، ناسیۆنالیزم، میلیتاریزم و ئیمپریالیزم. تەنها هێزیش بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم قەیران و كارەساتانە، بزووتنەوەی كرێكارە لەئاستی ئەنتەرناسیۆنالداو بزووتنەوەیەكی وشیار، كە ئێستا بە شێوەیەكی بەرفراوان لەسەرتاسەری ئەوروپا و لەئاستی جیهانیدا خەریكی خۆبەیانكردن‌و خۆمانیفێستكردنە. بەڵام لۆژیكی مێژوویی لیبراڵیزم و كۆنزەرڤاتیڤەكان سەلماندوویەتی كە زیاتر لە بزووتنەوەی كرێكاریی دەترسن تا لە ڕاسیزم، مێژووی شۆڕشی ڕووسیا لە 1905، ئەڵمانیا 1918-1929، ئیتاڵیاو ئیسپانیا بەباشی ئەم وانەیەمان بۆ شیدەكەنەوە. ئەگەر بەچاوێكی وشیارەوە نەڕوانینە ڕابردوو و داهاتوویەكی واقیعیی بونیاد نەنێین، نزیكترین ئەگەر، سەرهەڵدانی شەڕێكی دیكەی گەورەیە لەئاستی ئەوروپا و پاشان لەئاستی جیهانیدا كە ئێستا شەڕێكی بەوەكالەت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا بەڕێوە دەبەن.



 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ لەبواری فیكری سیاسیی، ئابووریی و بیری چەپ.
تا ئێستا 34 كتێبی نووسراو و وەرگێڕدراوی بڵاوكردۆتەوە.
 سەرقاڵی خوێندنی زانستە سیاسییەكانە لە بەرلین.