چی توركەكانی بردە سەر مێزی روسی و ئێرانیەكان؟

چی توركەكانی بردە سەر مێزی روسی و ئێرانیەكان؟

1646 خوێندراوەتەوە


بەسپۆنسەری هەریەك لە رووسیا، ئێران و توركیا، گفتوگۆ دیپلۆماسییەكان لەنێوان پارتە سیاسییەكانی سوریادا لەشاری سۆچی روسیا بەردەوامە.
سەركردایەتیكردنی توركیا و بانگەشەی پێشكەشكردنی مۆدێلێكی دیموكراتی بۆ وڵاتانی دیكەی مسوڵمان لەسەرەتای سەرهەڵدانی نارەزایەتییەكانی بەهاری عەرەبی لەساڵی 2011 ەوە دەستیپێكرد، بەڵام توركیا كەخاوەنی 80 ملیۆن هاوڵاتییە، نەبونی سەرچاوەی گازی سروشتی و نەوت كێشەیەكی گەورەیە، لەبەرئەوە ئەم وڵاتە پشت بەهەریەك لە روسیاو ئێران دەبەستێت و یەكەمیان رێژەی لەسەدا 60 و دوەكیان بەڕێژەی لەسەدا 30 كۆی پێویستییەكانی گازی سروشتی و نەوت بۆ توركیا دابین دەكەن.


بەپێی زانیارییەكانی ئەم بابەتەش پاش ئەوان توركیا پێداویستی دیكەی گازو نەوت لە ئازەربایجان تەواودەكات.
هۆكارە جیۆپۆلیتییەكان و دۆخی ئابوریش وا لەتوركیا دەكات بەوجۆرە پشتگیری وڵاتە دەسەڵاتدارەكانی ناوچەكە بكات.

،،

توركیا كەخاوەنی 80 ملیۆن هاوڵاتییە، نەبونی سەرچاوەی گازی سروشتی و نەوت كێشەیەكی گەورەیە، لەبەرئەوە ئەم وڵاتە پشت بەهەریەك لە روسیاو ئێران دەبەستێت و یەكەمیان رێژەی لەسەدا 60 و دوەكیان بەڕێژەی لەسەدا 30 كۆی پێویستییەكانی گازی سروشتی و نەوت بۆ توركیا دابین دەكەن.


ئێستا هەریەك لەئێران و روسیا و توركیا پێكهاتوون لەسەرئەوەی كە چەند بەرەیەكی هاوبەش بكەنەوە. ئێستا رووسیا سەرقاڵی كردنەوەی بۆڕییەكی نوێی گاز و نەوتە بۆ توركیا و وڵاتانی دیكەی باشوری رۆژئاوای ئەوروپا.


پاش كودەتا شكستخواردووەكەی 2016 ی توركیا، سەرۆكی روسیا پشتگیری كاردانەوە توندەكانی توركیای كرد. لەو چوارچێوەیەشدا رووسیا پشتگیری هێرشەكانی توركیای كرد بۆسەر كوردەكان لەسوریا.


توركیا ئاراستەی لایەنگیری خۆی زیاتر گۆڕی و زیاتر لایەنی روسیا- ئێرانی گرت، بەوەی پشتگیری گفتوگۆكانی ئاشتی و مانەوەی رژێمەكەی ئەسەدی كرد و هێرشی كردە سەر كوردەكانی سوریاش كەلەلایەن ئەمەریكاوە پشتگیری دەكرێن.
بەمجۆرە هاوكێشە سیاسییەكان بەجۆرێك گۆڕان كە سەرەڕای دژایەتیكردنی توركیا بۆ دەستێوەردانەكانی ئێران لەیەمەندا، بەڵام ئێران پشتگیری هەنگاوەكانی توركیا دەكات پاش كودەتاكە.

سێگۆشەی توركیا- روسیا- ئێران و بەرژەوەندییە ئابورییەكان
توركیا لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ئابوری و جیۆپۆلیتیكی، هەڵوێستەكانی خۆی بەخێرایی گۆڕی و ئێستا خۆشحاڵە بە بوونی پەیوەندییەكی باش لەگەڵ هەریەك لە رووسیا و ئێران.

،،

لەئیستادا توركیا بوەتە بەشێك لەو بەرەیەی كە رووسیا رابەرایەتی دەكات بۆ سەقامگیركردنی ئاشتی لەسوریا و كواژندنەوەی ئاگری شەڕی ناوخۆی ئەو وڵاتە لەدەرەوەی بازنەی كاریگەرییەكانی ئەمەریكا.


توركیا تاكە وڵاتی مسوڵمان و دیموكراسی رێكخراوی ناتۆیە، كە ئەمەریكا وەك مۆدێلێك نیشانی وڵاتانی ئۆتۆكراسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دەدا، رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆكی ئەو وڵاتە وەك دەرفەتێك لەسەروبەندی بەهاری عەرەبیدا ئەم بیرۆكەیەی پێشكەش كرد لەناو وڵاتانی ئۆتۆكراسی عەرەبدا. بەڵام بەهاری عەرەبی لەناكاو بووە زستانی عەرەبی و پەیوەندییەكانی ئەردۆگانیش لەگەڵ رێكخراوی ناتۆ گۆڕانكارییەكی زۆری بەخۆوەبینی.


لەئیستادا توركیا بوەتە بەشێك لەو بەرەیەی كە رووسیا رابەرایەتی دەكات بۆ سەقامگیركردنی ئاشتی لەسوریا و كواژندنەوەی ئاگری شەڕی ناوخۆی ئەو وڵاتە لەدەرەوەی بازنەی كاریگەرییەكانی ئەمەریكا.


وەك ئاماژەیەك و ئاگاداركردنەوەیەك بۆ هاوپەیمانەكانی لەناتۆ، توركیا بڕیاری كڕینی موشەكی ( ئێس- 400 )ی دا. ئەم سیاسەتەی توركیا گرنگی زۆری بۆ پرۆژەكەی كۆمپانیای ( تورك ستریم)ی توركی هەیە، كە دروستكردنی بۆڕی گواستنەوەی گازی سروشتییە لەروسیاوە بۆ باشوری ئەوروپا.


بۆئەوەی لەم هاوكێشەیە تێبگەین، پێویستە لەبەرژەوەندییە ئابوری و جیۆپۆلیتیكییەكانی توركیا بڕوانین.
لەسەر ئاستی ناوخۆ، كودەتا شكستخواردووەكەی مانگی تەموزی 2016 لەتوركیا گۆڕانكارییەكی گەورەی لەسیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە بەدوادا هات. وەك یەكەم سەركردەی بیانی كە پیرۆزبایی و دەستخۆشی لەتوركیا كرد بۆ سەركوتكردنی كودەتاكە، روسیا توانی دڵی توركەكان بەلای خۆیدا رابكێشێت.


جەواد محەمەد زەریفی وەزیری دەرەوەی ئێرانیش هەر زوتر لە سەروبەندی كودەتاكەدا تویتێكی كرد، دواتریش لەپەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا سەرۆكی ئێران بە ئەردۆگانی راگەیاند " كودەتاكە هەوڵێك بوو بۆ ئاشكراكردنی دۆست و دوژمنەكانتان لەدەرەوە و ناوەوەی توركیا ".


توركیا كەخاوەنی 80 ملیۆن هاوڵاتییە، نەبونی سەرچاوەی گازی سروشتی و نەوت كێشەیەكی گەورەیە، لەبەرئەوە ئەم وڵاتە پشت بەهەریەك لە روسیاو ئێران دەبەستێت و یەكەمیان رێژەی لەسەدا 60 و دوەكیان بەڕێژەی لەسەدا 30 كۆی پێویستییەكانی گازی سروشتی و نەوت بۆ توركیا دابین دەكەن. جگەلە خەڵوزی رەش، توركیا هایدرۆكاربۆنی پاشەكەوتكراوی نیە.


هاوكات، پەیوەندییەكی راستەوخۆش لەنێوان پێشكەوتنی ژیان و بەكارهێنانی وزەداهەیە، لەبەرئەوەی گازی سروشتی لەتوركیا بۆ ئامادەكردنی خواردنیش بەكاردەهێنرێت، كەواتە لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی ژیانی خەڵك ئەو وڵاتە پێویستی زیاتری بەوزە دەبێت.


كۆمپانیای گازپرۆمی رووسی لەڕێگەی ئۆكرانیاوە گازی سروشتی گەیاندۆتە بەشێكی زۆر لەوڵاتانی ئەوروپا، لەڕێگەی پرۆژەی ( ساوز ستریم)ەوە ئەو وڵاتە دەیەوێت رێگەی دیكە بدۆزێتەوە تا گازی سروشتی بگەیەنێتە تەواوی وڵاتانی ئەوروپا.


ئەم پرۆژەیە بەردەوام بوو تا داگیركردنی ناوچەی ( كریمان)ی ئۆكرانیا لەلایەن روسیاوە، لەمانگی شوباتی 2014 و سەپاندنی سزای ئابوری بەسەر روسیادا لەلایەن یەكێتی ئەوروپاوە.


ئەم رووداوەش دەرگای بۆ پەیوەندییەكانی نێوان رووسیا و توركیا كردەوە. لەمانگی دیسەمبەری هەمان ساڵدا، پوتین، پرۆژەی ( ساوز ستریم) ی هەڵوەشاندەوە و لەبەرامبەردا پرۆژەی ( توركی ستریم)ی دەستپێكرد كە گوژمەكەی 13.74 ملیار دۆلارە، بەپێی ئەو پرۆژەیەش لەساڵی 2020 ەوە رووسیا دەتوانێت بەڕێگای توركیا و بولگاریادا نەوت و گازی خۆی بگەیەنێتە باشوری ئەوروپا.


ئەم پرۆژەیەش بریتییە لەگەیاندنی بۆڕی نەوت لەژێر دەریای رەشەوە كە 900 كیلۆمەتر لە باشوری رۆژئاوای توركیاوە دەردەكەوێتەوە و لەتوانای دایە ساڵانە 15.75 ملیار مەتر سێجا گاز بگەیەنێتە ئەوروپا. هاوشانی ئەم پرۆژەیەش، بریاروابوو بۆرییەكی دیكەی هاوشێوە بۆ گواستنەوەی گاز و فرۆشتنی بەتوركیا دروستبكرێت.


ئاڵۆزییەكانی نێوان رووسیا و توركیا كاریگەری لەسەر پرۆژەكە نەبوو، كاتێك لە نۆڤەمبەری 2015 توركیا فڕۆكەیەكی روسیای لەنزیك سنورەكانی سوریا لەئاسمانی وڵاتەكەی خستەخوارەوە، رووسیا هەنێك لەپەوەندییە بازرگانییەكانی سنورداركرد، بەڵام دواتر دەستبەجێ كە توركیا داوای لێبوردنی كرد پەیوەندییەكان بەرەو ئاسای بونەوە رۆشتن، پوتین پیرۆزبایی سەركەوتنەكانی لەئەردۆگان كرد بەسەر كودەتا چییەكاندا و ئەردۆگانیش لەسەردانی ستپێتسبێرگ دا سوپاسی بێ پایانی پوتینی كرد.


لەسوریاش، توركیاش سیاسەتی خۆی گۆڕی، پێشتر بەشداری پلانی لابردنی ئەردۆگانی دەكرد، دواتر پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی سوریا كەمكردەوە و رێگەی لە دروستكردنی ناوچەیەكی ئازاد گرت لەسەر سنورەكانی نێوان وڵاتەكەی و سوریا كە كوردەكانی سوریا بەپشتیوانی ئەمەریكا كاریان بۆدەكرد، ئەوەش دەرفەتێكی باشی دایە پوتین تا كۆتایی بەجەنگی ناوخۆیی سوریا بهێنێت.


لەشاری سۆچی رووسیا پاش كۆبونەوەی لەگەڵ هەریەك لە رۆحانی و ئەردۆگان، پوتین رایگەیاند، هێزە چەكدارەكانی سوریا زیانی زۆریان بەو وڵاتەگەیاندووە، لەراستیدا ئێستا كاتی ئەوەیە كۆتایی بەجەنگی ناوخۆی چەند ساڵەبهێنین" ، دوو رۆژ پێشتریش گفتوگۆی لەگەڵ ئەسەد كردبوو.


هاوكات، رۆژی 12ی نۆڤەمبەریش توركیا رایگەیاند، كە واژی كڕینی چەند موشەكێكی ( ئێس-400) ی لەگەڵ حكومەتی رووسیا ئەنجامداوە بەبێ گوێگرتن لەناڕەزایی هاوپەیمانەكانی لەناتۆ لەنێوانیشیاندا ئەمەریكا.


لەنیوەی مانگی دیسەمبەردا، هەریەك لەپوتین و ئەردۆگان شاری ستانای پایتەختی كازاخستانیان وەك شوێنی كۆبونەوەكانی ئاشتی سوریا دیاریكرد، لە 20ی هەمان مانگدا رۆحانیش پەیوەندی پێوەكردن و لەهەمان شوێندا كۆبوونەوەی سێ قۆڵییان ئەنجامدا، بەمجۆرە توركیا و ئێران پاشەكشەیان لە سیاسەتەكانی پێشوویان كردو كەوتنە یەك بەرەی پشتگیریكردن لەمانەوەی ئەسەد و سیاستەكانی رووسیا لەو وڵاتە.


توركیا لەریزی ئەو وڵاتە یەكەمینانە بووە كە دانی بە كۆماری ئیسلامی ئێراندا ناوە. توركیا لەهەشتاكانی سەدەی رابردوەوە سیاسەتی " نە رۆژهەڵات و نە رۆژئاوا " پەسەند دەكات، لەبەرئەوە پەیوەندی باشی لەگەڵ هەردوو دراوسێكەیدا هەیە.


لەبارەی هەڵوەشانی یەكێتی سۆڤیەتەوە لەساڵی 1991، پێنج وڵاتی زۆرینە مسوڵمانی یەكێتییەكە كە بریتیبوون لەهەریەكە لە ( كازاخستان، ئوزباكستان، توركمانستان، قیرگیزستان و تاجیكستان ) هەوڵی پێكهانی كیانی سەربەخۆ و تایبەتی خۆیاندا، لەوكاتەدا ئەمەریكا پشتگیریكردن و داواشی لێكردن مۆدێلێكی هاوشێوەی مۆدێلی حكومڕانی توركیا پێشكەش بكەن كە دیموكراسی سێكیولارە لەگەڵ سیستمی فرە حزبی و خۆیان لەشێوازی حكومڕانی ئێران بپارێزن.


ئەم ئامۆژگارییەی ئەمەریكا تا مانگی حوزەیرانی 1996 بەردەوام بوو كە نەجمەدین ئەربەكانی سەركردە لەپارتی خۆشگوزەرانی توركیا بووە وەزیری دەرەوە. دوو مانگ دواتر نەجمەدین ئەربەكان بە سەردانكردنی تارانی پایتەختی كۆماری ئیسلامی ئێران یاسای سزائابورییەكانی ساڵی 1996ی سەر لیبیاو ئێرانی پێشێلكرد كە لەلایەن ئەمەریكاوە سەپێنرابوو، ئەویش بەواژۆكردنی گرێبەستێكی 23 ملیار دۆلاری بۆ كڕینی گاز لەئێران.


بەوجۆرە توركیا لەساڵی 1999ەوە دەستی بەهێنانی گازی ئێران كرد و بۆماوەی 20 ساڵی دواتر بەردەوام بوو، بڕی هەناردەكردنەكەشی زیادكرد.
هەرچەندە سوپای توركیا لەساڵی 1997 دا ئەربەكانی ناچاركرد دەستلەكار بكێشێتەوە، بەڵام پاش ئەویش رێككەوتنەكە بەردەوام بوو وەك خۆی مایەوە.


پاش سەركەوتنی پارتی داد و گەشەپێدان ( ئەكەپە) بەسەر پارتەكەی نەجمەدین ئەربەكاندا لەهەڵبژاردنەكانی مانگی نۆڤەمبەری 2002 دا، پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان هەردوو دراوسێ گۆرانكاری زۆری بەسەردا هات.


لەساڵی 2009 دا و لەقۆناغی شەشەم و حەوتەمی كێڵگەی گازی ( ساوز پارس)دا توركیا بەگوژمەی چوار ملیار دۆلار وەبەرهێنانی لەو كێڵگەیەدا كرد كە 14 ترلیۆن مەتر سێجا گازی تێدایە و نزیكەی لەسەدا 8 ی كۆی گازی سروشتی هەموو جیهان پێكدەهێنێت.


ناوبەناو گلەیی و گازندەش لەنێوان هەردوو لادا كراوە، بۆنمونە كاتێك لە سێپتێمبەری 2011 دا توركیا رەزامەندی لەسەر دانانی سیستمی بەرگری موشەكی ناتۆ دەربری، مەحمود ئەحمەدی نەژادی سەرۆكی ئەوكاتی ئێران ئەو كارەی بە پلانی ئەمەریكا بۆ پاراستنی ئیسرائیل لە هێرشی وڵاتانی ناوچەكە وەسفكرد و راشیگەیاند كە سیستمەكە هاوكاری ئیسرائیل دەكات هێرشبكاتە سەر پرۆژەی ناوكی ئەتۆمی ئێران.
ئیسمەت یەلمازی وەزیری بەرگری توركیاش رایگەیاند كە سیستمەكە بۆ پارێزگاریكردنە لەتوركیا و ئەوروپا.


لەماوەی جەنگی ناوخۆیی سوریاشدا كە ساڵی 2012 دەستیپێكرد، هەریەك لەئێران و توركیا پشتگیری ئۆپۆزسیۆنی ئەو وڵاتەیان كرد. كاتێك لەمارسی ساڵی 2015 دا سعودیە بەهێزی سەربازی بەشداری شەری ناوخۆی یەمەنی كرد، ئەردۆگان لەچاوپێكەوتنێكدا بەكەناڵی ( فرانس 24) ی راگەیاند كە وڵاتەكەی پشتگیری دەستێوەردانەكانی سعودیە لەكاروباری ناوخۆی یەمەن دەكات، راشیگەیاند كە پیویستە ئێران و گروپە تیرۆرستییەكان لە یەمەن بكشێنەوە.


لەدواین هەنگاویشدا، لەیەكی نیسانی 2017 دا ئەردۆگان سەردانێكی ئێرانی كرد و هەشت گرێبەستی هەماهەنگی ئابوری لەگەڵ ئەو وڵاتە واژۆكرد.


ئەردۆگان ئەو راستییەشی ئاشكرا كرد كە رێككەوتنەكەیان بەقەبارەی 30 ملیار دۆلارە و بازرگانی دوولایەنەیە بۆ هێنان و هاوردەكردنی شتومەكی بازرگانی، ئەوەشی نەشاردەوە كە سەرەتا گوژمەی رێككەوتنەكەیان 14 ملیار دۆلار بووە و دواتر زیادكراوە و هیواشی خواست كە برەكە زیاتر بكرێت پاش هەڵگرتنی سزائابورییەكانی سەر ئێران.


ئەم بازرگانییە دوولایەنە لەساڵی 2016 دا كەمبویەوە بۆ 9.67 ملیار دۆلار و ئەردۆگانیش لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا میوانداری رۆحانی بە " میوانداری براكەم" ناوبرد و جەختی لەوەكردەوە كە پێویستە ئێران و توركیا دەست لەناودەست هەوڵەكانی خۆیان چڕبكەنەوە بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكانی یەمەن.


دواتریش بەیاوەری رۆحانی، ئەردۆگان سەردانی ئایەتوڵا عەلی خامنەیی كردوو و پێشنیاری هەوڵی ناوبژیوانی پێكەوەیی هەردوو وڵاتی بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكانی ناوچەكەی كرد. دواتر هاوپەیمانی نێوان ئێران و توركیا بەهێزتر بوو. لەمانگی حوزەیرانی 2017 شدا پاش ئەوەی ریاز هەوڵی جیاكردنەوەی قەتەری لەئێراندا لەڕووی ئابوری و دپلۆماسییەوە، ئێران و توركیا هاوكاری قەتەریان كرد بۆ دەربازبوون لەقەیرانەكانی.


لەهەر سێ بارەكەدا، پرسی پاراستنی بەرژەوەندییە ئابورییەكان رۆلی گرنگی هەبووە. ئێران قەتەر بەشداری پێدەكات لە كێڵگەی گازی پارس كە زەبەلاحترین كێڵگەی گازی وڵاتەكەیەتی، كۆمپانیا بەناوبانگەكانی بواری بیناسازی توركیاش یارمەتی دروستكردنی یاریگاكانی دەدەن بۆ ئەنجامدانی یارییەكانی جامی جیهانی 2022 ی فیفا كەبریاروایە لەو وڵاتە رێكبخرێن.
سەرچاوە: ماڵپەری (یەیل گلۆبل)
نوسینی: دلیپ هیرۆ


 

author photo

ماستەر لە كارگێری كار

بەكالۆریۆس لە زمانی ئینگلیزی

ئەندامی ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان