بەهادین نوری: تەنها یەك قسە هەرەسی بە شۆڕشی ئەیلوول هێنا

شۆڕشی ئەیلوول لەبەردەم نەشتەری بەهادین نوری دا

بەهادین نوری: تەنها یەك قسە هەرەسی بە شۆڕشی ئەیلوول هێنا

1862 خوێندراوەتەوە

سالار مەحمود
" هەڵگرتنی چەك دژی عەبدولكەریم قاسم هەڵە بوو، مەسعود بارزانیش بەڕاشكاوی لە كتێبەكەیدا نووسیوویەتی، بەریتانیا بەشێوەیەك لە شێوەكان، توانی دنەی پارتی بدات‌و تێوە بگلێنێ لەشەڕ، پارتی بەبێئەوەی ئاگای لەخۆی بێت، بەچەكهەڵگرتنی دژی قاسم، ڕاكێشرایە ناو پرۆژەی ئیمپریالیستەكان بۆ ڕوخاندنی ڕژێمی قاسم".

 "پرسی كوردو ئەزموونی كوردستانی عێراق" بیرەوەرییەكانی سیاسەتمەدار "بەهادین نوری"یە لە چلەكانی سەدەی بیستەمەوە تا ئەمڕۆ، پاش پێنەدانی ژمارەی سپاردن‌و ڕێگەنەدان بەچاپكردنی بۆماوەیەك، دواتر سانسۆرەكەی لەسەر هەڵگیراو مانگی پێشوو چاپ‌و بڵاو كرایەوە.


ئەو ئێستا بەتەمەنترین سیاسی كوردەو لە ساڵی 1946وە چووەتە ناو كاری سیاسی‌و حیزبایەتییەوە، لە ساڵی 1952 سكرتێری حیزبی شیوعی عێراق بووە.
بەهادین نوری لە بیرەوەریەكانیدا، وەك خۆی دەڵێت وەكو ماركسیییەك هەڵوێستی دەربڕیوەو مێژووی 57 ساڵی شۆڕش‌و بزافی ڕزگاریخوازی كورد دەخاتە ڕوو.
ئەو لە كتێبی "پرسی كوردو ئەزموونی كوردستانی عێراق"دا، هەردوو شۆڕشی ئەیلوول‌و شۆڕشی نوێ دەداتە بەر نەشتەری ڕەخنەو باسی بارو دۆخی هەردوو شۆڕشەكەو هەڵەی سەركردەو ڕێبەرانی باسدەكات.


بەهادین نوری لە پێشەكی بیرەوەرییەكانیدا بەكورتی‌و لە میانی سێ خاڵدا، سەبارەت بە شۆڕی ئەیلوول دەڵێت:" یەك: هەر لەسەرەتاوەو لەساڵی 1961 دەستپێكردنی خەباتی چەكداری هەڵەیەكی ستراتیژی گەورە بوو، پارتی بەهەردوو باڵەكەوە كردی.


دوو: لەساڵی 1966- 1970 باڵی مەكتەبی سیاسی بەسەركردایەتی ئیبراهیم ئەحمەد، هەڵەی كوشندەی كرد كە چەكی هەڵگرت بۆ هاوكاری بەغداد دژی كورد.
سێ: ساڵی 1975‌و ئاشبەتاڵی پاش ڕێكەوتنی جەزائیر، تێكشكانێكی زۆر گەورە بوو، مستەفا بارزانی بەتەنها بەرپرسیارە لەم تێكشكانە".

بە وتەی بەهادین نوری، پارتی بە بێئامانج بڕیاری شەڕی دژ بە عەبدولكەریم قاسم داوەو نووسیوویەتی:" لەساڵی 1961وە ڕووداوێك هاتە ئاراوە كە كاریگەری خۆی بەجێهێشت لەسەر ئایندەی عێراق بەگشتی‌و كوردستان بەتایبەتی، ئەو هەڵە گەورەیەی كە لە لایەن پارتییەوە دژایەتی ڕژێمی عەبدولكەریم قاسم كرا كە لە 14ی تەموزی 1958 لە دایكبوو بوو بوو، تا ئێستا بڕیارێكی سەركردایەتی پارتیم نەدیوە سەبارەت بە دەستپێكردنی خەباتی چەكداری" كە بڵێت ئەم خەباتە بۆ جێبەجێكردنی فڵانە ئامانج بووە".


ئەو زۆرتر لەو بارەیەوە دەدوێت‌و پێیوایە هەڵگرتنی چەك دژی عەبدولكەریم قاسم هەڵە بووەو بەریتانیا كوردی بردووەتە ناو ئەو شەڕەوە:" هەڵگرتنی چەك دژی قاسم هەڵە بوو، مەسعود بارزانیش بەڕاشكاوی لە كتێبەكەیدا نووسیوویەتی، بەریتانیا كە لە هەموو دەوڵەتێكی دیكە زەرەرمەندتر بوو بەهۆی شۆڕشی 14ی تەموزەوە، بۆیە بەشێوەیەك لە شێوەكان، توانی دنەی پارتی بدات‌و تێوە بگلێنێ لەشەڕ، پارتی بەبێئەوەی ئاگای لەخۆی بێت، بەچەكهەڵگرتنی دژی قاسم، ڕاكێشرایە ناو پرۆژەی ئیمپریالیستەكان بۆ ڕوخاندنی ڕژێمی قاسم".


بەهادین نوری پێیوایە، شەڕ پارتی دژە بەعەبدولكەریم قاسم، بە قازانجی بەریتانیاو ئەمەریكاو بەعسییەكان بووەو بە زەری كوردیش شكاوەتەوە:" چەك هەڵگرتنی پارتی دژی قاسم، كارئاسانی كرد بۆ دوژمنانی قاسم كە بەریتانیاو ئەمەریكاو جەمال عەبدولناسرو بەعسییەكان بوون، هاوكاری بزوتنەوەی چەكداری كورد – پارتی- لەگەڵ دوژمنانی قاسم كەڵكێكی زۆری بەخشی بە كودەتاچییەكان‌و ئیمپریالیستەكان لە لەندەن‌و واشنتۆن‌و بەعسییەكانیان خستە جێگەی قاسم، پارتی بە تەما بوو وەكو بەشدارێك لەبەرەی كودەتاچییەكان، كۆمەڵێك دەستكەوتی گرنگی پێبدرێت، بەڵام هیچی دەستنەكەوت، بەعسییەكان بۆ ماوەیەك پشی پشییان لەگەڵ كردو بەوەعدی درۆ خەڵەتاندنیان، كورد هیچی دەستنەكەوت‌و حاڵی زۆر لەسەردەمی قاسم خراپتر بوو".


بەهادین نوری باس لەوە دەكات كە لەسەرو بەندی تێكچوونی ڕێكەوتننامەی 11ی ئازارداو لە ساتەوەختی دووبارە هەڵگیرسانەوەی شەڕی نێوان كوردو بەعسییەكاندا، مستەفا بارزانی لە لوتكەی جەماوەریبوونی خۆیدا بووە، بەڵام نەیتوانیوە میللەتەكەی بە شێوەیەكی ڕاست‌و دروست ئاڕاستە بكات، ئەو دەڵێت:" لە ساڵی 1974دا مەلا مستەفا گەشتە لوتكەی شەعبیەتی خۆی، بوو بە پەرستراوی جەماوەری كوردو، وەكو قارەمانی ڕزگاری دەیانڕوانیە مەلا مستەفا، لە ساڵی 1974 كە شەڕ دەستی پێكردەوە زیاتر لە 150 هەزار كەس چووبوونە سەنگەر، یان لە دەوروبەری سەنگەرەكان بوون، بەدرێژایی مێژووی كۆن‌و تازەی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد، هێزێكی چەكداری وەهای بۆ كۆ نەبووەتەوە،

مەلا مستەفا سەرۆكێكی سیاسی جەماوەری كوردی عێراق بوو، بەڵام سەرۆۆك بوو لە شێوازی كۆنی عەشایەری‌و تاكە كەسی، نەیتوانی میللەتەكەی خۆی كە سیقەی پێدابوو، بەشێوەیەكی ڕاست‌و دروست ئاڕاستە بكات".


بەهادین نوری بڕوایوایە كە هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول، تێكشكانی سەربازی نەبووە، بەڵكو دەرئەنجامی قسەیەك بووە كە " شا"ی ئێران بە مەلا مستەفای وتووە :" هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول تێكشكانی سەربازی نەبوو، داڕمانی 1975 ئەنجامی یەك قسەی "شا"ی ئێران بوو كە بە بارزانی وت: "ئیتر من یارمەتیت نادەم".
بەهادین نوری شكستی‌و هەرەسی شۆڕشی ئەیلوول دەخاتە ئەستۆی مەلا مستەفاو دەڵێت:" بارزانی هەموو شتێك بوو لە شۆڕشدا، بەو قسەیە هەموو شتێك داڕما، ئەوەش هۆكاری ئەوە بوو كە بارزانی بە عەقڵیەت‌و شێوازی خێڵەكی سەركردایەتی شۆڕشی میللەتەكەی خۆی كرد، ئەو مامەڵەی شارستانیانەی لەگەڵ حیزبەكەی خۆی نەكردو هیچ كۆمیتەیەكی سەركردایەتی ڕاستەقینەی نەبوو، تەنها خۆی بڕیار بەدەست بوو".

ەبڕوای بەهادین نوری، كورد دەیتوانی‌و توانای درێژەدان بەشۆڕشی هەبوو، ئەو ڕێگەكانی بەردەموابوونی شۆڕشی بەمجۆرە لێكدەداتەوەو نووسیوویەتی:
یەك: ئەو 150 هەزار كەسەی كە چووبوونە دەرەوە چڕ بكرانایەتەوە لە 30 هەزار گەنجی هەڵبژاردەو سەرلەنوێ ڕێكبخرایانەتەوەو بۆ چەك هەڵگرتن.
دوو: ئەو بڕە پارەیی شۆڕش كە بە پێی نوسراوی دكتۆر مەحمود عوسمان 53 ملیۆن دیناری ئەو كاتە بووە كە یەكسان بووە بە ( 160) ملیۆن دۆلار، كە لەدەستی بارزانیدا بووە بدرایەتە لیژنەیەكی ڕێكخراو بۆ مەسروفاتی شۆڕش.


سێ: شیوعییەكانی كوردستان بچوونایەت ناو پرۆژەكە، بەڵام بەبێ سەركردایەتی " عەزیز محەمەد"و مستەفا بارزانیش بكرایە سەرۆكی فەخری شۆڕش.

 
سەرنج:
لە بەشێكی دیكەدا، بیروڕاكانی "بەهادین نوری" لەسەر شۆڕشی نوێ كە لەم كتێبەدا باسی كردووە، دەخرێتە ڕوو.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی