جەمال خاشقچی، ئەوەی لەبارەیەوە تا ئێستا نەتزانیوە

پەیوەندی چی بوو بە ئیخوان موسلمینەوە؟ هۆكاری راستەقینەی كوشتنی چی بوو؟

جەمال خاشقچی، ئەوەی لەبارەیەوە تا ئێستا نەتزانیوە

6088 خوێندراوەتەوە

لەوانەیە لەم چركە ساتەدا هیچ ڕۆژنامەنوسێك لە جیهاندا هێندەی جەمال خاشقچی ناوێكی ناسراو نەبێت، ئەو ڕۆژنامەنوسەی بەهۆی كوشتنە تراژیدیەكەیەوە هێندەی دیكە ناوی درەوشایەوە.

 

جەمال بەتەنها ڕۆژنامەنوس نەبوو، بەڵكو لەیەك كاتدا سیاسی و رۆشنبیر و تەنانەت بیرمەندێكی سیاسی بوو. بەڵام دروشانەوەی ناوی وەك ڕۆژنامەنوسێكی پیشەگەری نێودەوڵەتی وایكردبوو كە روخسارە ڕۆژنامەوانیەكەی بەسەر هەموو لایەنەكانی دیكەی ژیانی زاڵ بێت.

جەمال خاشقچی، لە 22 حوزەیرانى 1958 لە شاری مەدینە، لە بنەماڵەیەكی ناودار لەدایك بوە.

خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە سعودیە و خوێندنی زانكۆی لە بواری كارگێڕیدا لە ساڵی 1982 لە  زانكۆی ئیندیانا لە ئەمریكا تەواوكردوە.

 
لەسەرەتای گەنجێتیدا هۆگری رەوتی ئیخوان موسلمین دەبێت و لە حەفتاكانی سەدەی رابردوودا پەیوەندی دەكات بە ریزەكانی ئیخوان موسلمینەوە، ئیخوانەکان رەوتیضکى بەهیضزى کۆمەلضگەى سعودین و هەتا ئێستاش وەك ڕێكخستنێكی نهێنی لەناو سعودیەدا بونیان هەیە.

خاشقچی لە جەنگی ئەفغانستاندا وەک ڕۆژنامەنوسێک  دەچێتە ئەفغانستان و لەوێ‌ دەكەوێتە ژێر كاریگەری جیهادیە عەرەبەكانەوە و چەند ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەوانی لەسەر ڕۆڵی عەرەبە گەنجەكان لە شەڕی ئەفغانستان لە ڕۆژنامەى عەرەب نیوز بە زمانى ئینگلیزى بڵاودەکاتەوە. هەر لەوێ‌ كەسانی وەك عەبدوڵا عەزام و ئوسامە بن لادن دەبینێت، پەیوەندیەكانی نێوان ئوسامە بن لادن و خاشقچی بەردەوام بوە هەتاوەكو ڕوداوەكانی 11 ی سێپتەمبەر، لەدوای ئەوە خاشقچی پەیوەندیەكانی بە بنلادنەوە پچڕاندوە. لەو ماوەیەدا جارێكیش لە سودان بن لادنی بینیوە و گفتوگۆی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ سازداوە.

،،

بەپێی زانیاریەكان خاشقچی بەهۆی نزیكایەتی لە كۆشكی پادشایەتی و بن لادنەوە لەیەك كاتدا، یەكێك بوە لەو كەسە دەگمەنانەی كە ئاگاداری وردەكاری پەیوەندی بنلادن بوە لەگەڵ بنەماڵەی پادشایەتیدا.

بەپێی زانیاریەكان خاشقچی بەهۆی نزیكایەتی لە كۆشكی پادشایەتی و بن لادنەوە لەیەك كاتدا، یەكێك بوە لەو كەسە دەگمەنانەی كە ئاگاداری وردەكاری پەیوەندی بنلادن بوە لەگەڵ بنەماڵەی پادشایەتیدا.


ئەو دۆستی نزیكی توركی بن فەیسەڵ بوە و و ماوەیەك لە هەریەكە لە لەندەن و واشنگتۆن راوێژكاری بوە و دواتریش كە سەرۆكی دەزگای هەاڵگری سعودیەی گرتە دەست دۆستایەتی خۆی لەگەڵ پاراستوە.

بەهۆی ئەوەی خوێندنی زانكۆی لە ئەمریكا تەواو كردبوو، پەیوەندیەكی بەهێزی لەگەڵ ڕۆژنامە بەناوبانگەكانی ئەمریكا و نوسەرە دیارەكانیان دروستكردو لە شەڕی ئەفغانستان و كێشە ناوخۆیەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین راپۆرتی ڕۆژنامەوانی بۆ ئامادە كردون.

بەم دوایانەش لە ناوەندە سیاسی و بڕیاربەدەستەكانی ئەو وڵاتە نزیك بویەوە و لە ئاستی باڵادا بەرپرسانی ئەو وڵاتەی دەبینی.

،،

خاشقچی بەیەكێك لە داكۆیكارەسەرسەختەكانی بەهاری عەرەبی دادەنرێت و پێی وابوە كە بەهاری عەرەبی سەرەتای باڵادەستی ئیخوان موسلمینە لە وڵاتانی عەرەبیدا، لەو چوارچێوەیەشدا كتێبێكی هەیە بەناوی " بەهاری عەرەب، زەمەنی ئیخوان".

خاشقچی بەوە ناسرابو كە نەیاری سەلەفیەكانی سعودیە بوە و نزیك بوە لە ئیخوان موسلمین و زۆرجاریش بەئاشكرا پشتگیری كردون.


چەند جارێك بەوە تۆمەتبار كراوە كە ئیخوانیە و وەك ئیخوانیەك بیردەكاتەوە، لە هەموو جارەكانیشدا لەگەڵ ئەوەی دانی بە ئەندامبونی خۆی نەناوە لە رێكخستنەكانی ئیخواندا، بەڵام تۆمەتەكەی رەت نەكردۆتەوە، بەڵكو جۆرێك لە هەستی شانازی نیشانداوە بەرامبەر ئەوانەی بەوە تۆمەتباریان كردوە. تا ئەوەی جارێك خاشقچی تویتێكی كرد و نوسی " لەم سەردەمەدا ئەگەر باوەر}ت بە چاکسازى و گۆڕانکارى و بەهارى عەرەبى و ئازادى هەبێت و شانازى بە ئاین و نیشتیممانەکەتەوە، وەسفت دەکەن بە ئیخوان........ وا دیارە فیکرى ئیخوان فیکرێکى گەورەیە".

هەروەها بە یەكێك لە داكۆیكارەسەرسەختەكانی بەهاری عەرەبی دادەنرێت و پێی وابوە كە بەهاری عەرەبی سەرەتای باڵادەستی ئیخوان موسلمینە لە وڵاتانی عەرەبیدا، لەو چوارچێوەیەشدا كتێبێكی هەیە بەناوی " بەهاری عەرەبی، زەمەنی ئیخوان".

دوجار لەسەر نوسینە دژەكانی بە رەوتی سەلەفیەت لە كاری ڕۆژنامەوانی دورخراوەتەوە. جارێك لە سەرنوسەری ڕۆژنامەی الوطن لابرا و جارێكیش ستونەكەی لەڕۆژنامەی الحیاة داخرا.

خاشقچی هەتا ساڵی پاریش جۆرێك لە پەیوەندی لەگەڵ بنەماڵەی پاشایەتی سعودیە راگرتوە و دژایەتی راستەوخۆی نەكردون، لە ساڵی پاریشەوە كە سعودیەی جێهێشتوە ئۆپۆزسیۆنێكی نەرم و هاوسەنگ بوە و رەخنەگری ناو ناوەندەكانی لێكۆڵینەوە و خانەكانی بیركردنەوەبوە لە ئەمریكا.

خاشقچی لەم ساڵانەی دوایی تەمەنیدا زیاتربوە لەوەی كەتەنها وەك ڕۆژنامەنوسێك سەیربكرێت، بەڵكو وەك سیاسی و نوسەرێكی پێگەیشتوو مامەڵەی لەگەڵ دەكرا، كە ئامانجی زۆر گەورە لە مێشكیدابوو.

لەماوەیەكی كەمی پیوانەیی و دوای چونە دەرەوەی لە سعودیە بە كەمتر لە ساڵێك، شۆرەتێكی گەورەی پەیداكرد لە دامودەزگا میدیایی و سیاسی و خانەكانی بیری ئەمریكی و وەك كەسێكی رێزلێگیراو و گوێلێگیراو سەیر دەكرا.

،،

جان برادلی، ڕۆژنامەنوسی دیار، کە لە ڕۆژنامە بەناوبانگەكانی دونیا وەک ئیکۆنۆمیست و واشنگتن پۆست و چەندانى دیکە دەنوسێت بەم دوایانە لە وتارێكدا کە لە هەفتەنامەى ئیسپیكتیتور بڵاوی كردۆتەوە، ئاماژەى بەوەداوە جارێك بەرپرسێكی باڵا لە پنتاگۆن پێی وتوە، ئەگەر ئەمریكا بیرۆكەی بەركەناركردنی بنەماڵەی پادشای سعودیەی هەبێت، ئەوا سێ‌ كەس هەن كە ئەمریكا حەزبكات دەسەڵاتی ئەو وڵاتەیان تەسلیم بكات یەكێك لەوان جەمال خاشقچییە.

جان برادلی، ڕۆژنامەنوسی دیار، کە لە ڕۆژنامە بەناوبانگەكانی دونیا وەک ئیکۆنۆمیست و واشنگتن پۆست و چەندانى دیکە دەنوسێت بەم دوایانە لە وتارێكدا کە لە هەفتەنامەى ئیسپیكتیتور بڵاوی كردۆتەوە، ئاماژەى بەوەداوە جارێك بەرپرسێكی باڵا لە پنتاگۆن پێی وتوە، ئەگەر ئەمریكا بیرۆكەی بەركەناركردنی بنەماڵەی پادشای سعودیەی هەبێت، ئەوا سێ‌ كەس هەن كە ئەمریكا حەزبكات دەسەڵاتی ئەو وڵاتەیان تەسلیم بكات یەكێك لەوان جەمال خاشقچییە.

بەوتەی جان برادلی، هۆكاری سەرەكی كوشتنی خاشقچی لەلایەن بن سەلمانەوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە بن سەلمان گەشتبوە ئەو بڕوایەی لەناو ئیدارەی ئەمریكیدا هەندێ‌ لایەن هەن كە دەیانەویست مامەڵە لەگەڵ خاشقچی بكەن و بیهێننە پێشەوە.

لەوانەیە هەر ئەمەش نهێنی بڕیاردان بێت لە كوشتنی خاشقچی،چونكە خاشقچی بەم دوایانە دەستی كرد بە راگەیاندنی پڕۆژەگەورەكەی بۆ گۆڕانكاری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

،،

لەمانگی 5ی ئەمساڵ لە ویلایەتی دیلایری ئەمریكا ڕیكخراوەكەی دامەزراند (دیموكراتی لە جیهانی عەرەبی ئێستادا DAWN).كاری ئەم ڕێكخراوە كە زۆرێك پێیان وایە هەر لەبنەرەتدا حیزبێكی سیای بوە، بریتی بوو لە كۆكردنەوەی هەموو دەنگە نارازی و دەركراوەكان لە وڵاتانی دونیا و كۆكردنەوەیان لەژێر چەترێكی هاوبەش بە ئامانجی بەهێزكردنی دیموكراتیەت و ئازادی بیرو ڕا و نەزاهەتی هەڵبژاردن لە وڵاتانی عەرەب.

لەمانگی 5ی ئەمساڵ لە ویلایەتی دیلاویری ئەمریكا ڕیكخراوەكەی دامەزراند (دیموكراتی لە جیهانی عەرەبی ئێستادا DAWN).

كاری ئەم ڕێكخراوە كە زۆرێك پێیان وایە هەر لەبنەرەتدا حیزبێكی سیاسی بوە، بریتی بوو لە كۆكردنەوەی هەموو دەنگە نارازی و دەركراوەكان لە وڵاتانی دونیا و كۆكردنەوەیان لەژێر چەترێكی هاوبەش بە ئامانجی بەهێزكردنی دیموكراتیەت و ئازادی بیرو ڕا و نەزاهەتی هەڵبژاردن لە وڵاتانی عەرەبی سەرنج راكێشانی ڕۆژئاوا گۆڕانكاری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراست لەڕێگەی نوخبەیەكی خوێندەواری كراوە بەڕوی ڕۆژئاوادا.


بۆ ئەم مەبەستەش سەفەری چەندین وڵاتی كرد و لەگەڵ زۆرێك لە سیاسیەكانی ڕۆژئاوا و ناوەندەكانی بڕیار لە كۆبونەوەدابوو. بەم دوایانە دەفتەری كۆبونەوەكانی بەجۆرێك قەرەباڵخ و چڕبون ڕۆژێك لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژێكیش لە ڕۆژئاوابوو.

پێدەچێت بن سەلمان بەتەواوی كاریگەری و جموجوڵەكانی جەمال خاشقچی هەڵسەنگاندبێت بۆیە بڕیاری لەناوبردنی دەكرد بەر لەوەی كە ئاگرەكەی دەستی جەمال بیسوتێنێت.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس و مامۆستای زانكۆ

سەرنوسەری دیپلۆماتیك مەگەزین

ڕۆژنامەنوسی تایبەتمەند لە ڕۆژنامەوانی بنكۆڵكاری