تۆفانی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی لە درامای "بابیلۆن بەرلین"دا

میترۆپۆلێك نوقمی گێژاوی قەیرانی مۆدێرنێتە دەبێت

تۆفانی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی لە درامای "بابیلۆن بەرلین"دا

720 خوێندراوەتەوە

ناوەڕاستی زنجیرەی یەكەمی وەرزی یەكەمی درامای "بابیلۆن بەرلین" بە گۆرانییەكی هارتمان لیۆپالدی (1888-1959) دەستپێدەكات كە هەر خۆی ئاوازو مۆسیقای بۆ داناوەو شیعرەكەش لەلایەن ئێرڤین ڤێندلین سپان (1898-1941)ـەوە نووسراوە، دوای ئەوەی نازییەكان نەمسا بە ئەڵمانیاوە دەلكێنن، هەردوو گۆرانیبێژ و شاعیر، دەنێرنە كەمپی كاری زۆرەملێوە، گۆرانییەكە بەمجۆرەیە:


چاوەكانت موگناتیسن
و وەك ئەستێرە دەدرەوشێنەوە،
ماچەكانت وایەرن
ئاسمان و زەویی بەیەكەوە دەبەستنەوە،
هەندێك تەكنیك
كەمێك خۆشەویستیی، بڕێك بەختەوەریی،
كەمێكیش ئازار
بزوێنەری ئامێرن و
بۆیە دڵ ئەحمەقانە لێدەدات"

دوو خوشكی لاو لەبەر پەنجەرەی باڵەخانەیەكی كۆنی گەڕەكی هەژاران لە تەوالێتەكە خەریكی خۆ ڕازاندنەوەو ئامادەكاریین بۆ سەر كار كە لەناكاو لەو بەرەوە مرۆڤێكی بەتەمەن، وەك پیشەی بەیانیانی، ئەم گۆرانییە دادەگیرسێنێت و بن باڵی دەتاشێت. لەم كورتە نووسینەدا، بەڕوانینێكی هونەریی و مێژوویی، شیكاریی بۆ ئەم دراما ئەڵمانییە دەكەم كە هەم تازەیەو هەمیش دەنگدانەوەیەكی گەورەی لە دونیادا بەدوای خۆیدا هێناوە.


قیتارێكی هەڵمیی كەوتۆتەڕێ تا بگاتە شوێنی مەبەست، لەناكاو لە شەودا ڕادەگیرێت، هاوار لەو لاوە بەرز دەبێتەوەو مەشخەڵی ئاگریش تێكەڵی هاوارەكە دەبێت، درەختێك بەسوتاویی‌و بەگڕی ئاگرەوە دەخرێتە سەر سكەی قیتارەكە، تا بەربەستی بۆ دروستبكات و ڕایبگرێت.

كۆمەڵە پیاوێك بە چەكەوە (لە فیلمەكەدا وەك ترۆتسكیست پیشان دەدرێن) لەناو هەرێزو پوش‌و پەڵاشەكەدا دەردەكەون؛ دەڵێن كەس ئازار نادەن و تەنها داوای جلوبەرگە یونیفۆرمەكە لە كارمەندان و شوفێرانی قیتارەكە دەكەن. ترێلەیەك بەشێوەی ڤاگۆنی قیتار، پڕە لە شت كە نازانرێت چییە، بەڵام دەكرێت بڵێین شتێكی ترسناك و خراپی تێدایە، بە ئەسپەوە لكێنراوە و پاڵی پێوەدەنرێت و لە قیتارەكە دەبەسترێتەوە. پاشان بارمتەكان دەكوژرێن، پاشان بەڕێ دەكەون، و قیتارەكە ملی بەرلین دەگرێت. ئەمە دەستپێكی سەرەتای یەكەم زنجیرەی وەرزی یەكەمی دراماكەیە. لەم نووسینەدا هەڵوەستە لەسەر كۆمەڵێك خاڵ دەكرێت و زۆر هەڵەی مێژووییش ڕاستدەكرێنەوە. فیلمەكە بەرهەمی تەلەڤزیۆنی ئەی ئاڕ دی (ARD) و سكای (Sky)یە، كە 38 ملیۆن یۆرۆی تێچووە. بنەمای فیلمەكە، ڕۆمانێكە بەهەمان ناو "بابیلۆن بەرلین"، فۆلكە كوشەر، نووسەری ڕۆمانەكەیە، كە لە ساڵی 1962 لە بەرلین لەدایكبووەو فەلسەفەو مێژووی خوێندووەو زیاتر ڕۆمانی پۆلیسیی دەنووسێت. بنەما و كات‌و شوێنی ڕۆمان و فیلمەكە، بەرلینی ساڵی 1929یە، هەستیارترین ساتی مێژووی جیهان.

دەروازە
لیبراڵ دیموكراسیی كەوتۆتە قەیرانەوە: حزبە بەمانا جەماوەرییەكان بەشێوەیەكی بەرفراوان‌و ڕۆژ بەڕۆژ ئەندامان و لایەنگرانیان لەدەستدەدەن، حزبی ڕاستڕەو و ڕاسیست: ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (پارتی نیۆ نازییەكان و ڕاسیستەكان) گەورەو بەهێز دەبێت و پێكهاتەی پەرلەمانی ئەڵمانیای فیدڕاڵ (بوندستاگ) كێشەساز و ئاڵۆزتر دەبێت. لەم ڕووەوە، سیاسەتناسی ئەڵمانیی، ئەلبرێشت فۆن لوكە تەنها یەك ڕۆژ دوای هەڵبژاردنی ئەڵمانیا لە 24ی سێپتێمبەری 2017دا هۆشداریی دا سەبارەت بە "هەلومەرجی كۆماری ڤایمار". ڕاگەیاندن و چاپەمەنییەكانی سەر بە پارتە ئیستەیبلشمێنتەكان و هەروەها سەر بە دامەزراوە پیشەسازییەكان زنجیرەیەكی زۆری وتار و لێكۆڵینەوەیان تەرخانكرد بۆ پرسی دوایین گەشەسەندنەكان‌و هەڵكشانەكانی هەلومەرجە كۆمەڵایەتییەكان، كە لە دەیەی 1920 دەچن. تەنانەت خودی ئەنگێلا مێركڵی ڕاوێژكاری ئەڵمانیا هۆشداریی دایە هەردوو حزبی نیۆلیبراڵەكان‌و سەوزەكان كە قەراربوو هاوپەیمانیی لەگەڵ پێكبهێنن‌و وتی: كشانەوەی ئێوە لە هاوپەیمانیی جامایكا هەڵەكانی ئەو سەردەمە دووبارە دەكاتەوە. ئەمەش پیشانی دەدات كە كۆماری ڤایمار دەستوپەنجە لەگەڵ قۆناغێكی نوێی بەرچاو تەنها لە سەد ساڵەی دامەزراندنیدا نەرم دەكات. بەڵام قەیرانی 1929 چییە كە هێندە ترسێنەرە؟

قەیرانی ئابوویی جیهان 1929


قەیرانی گەورە (یان ئەوەی لەكۆنی كوردەواریدا پێیدەگوترا گرانییە گەورەكە) لە ئۆكتۆبەری 1929 دەستیپێكردو بووە قەیرانێكی ئابووریی جیهانیی، ئەمەش وایكرد یەك بەدوای یەكدا پارتە بەمانا جەماوەریی‌و لیبراڵ دیموكراسییەكان بكەون‌و هەروەها شكستی ڕێكخراوە كرێكارییەكان بەتایبەت لە ئەڵمانیا (سۆسیال دیموكرات، پارتی كۆمۆنیست، یەكێتییە كرێكارییەكان)، ڕێگای خۆشكرد بۆ هاتنەسەركاری هیتلەر.


چەند ساڵێك پێش ئەوەی هیتلەر دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت، نازییەكان كە لەو سەردەمەدا ڕێكخراوەكەیان ناوی: "پارتی كرێكارانی نەتەوەیی سۆسیالیستی ئەڵمانیی" بوو، لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە زۆر لاواز و ناكاریگەر بوون. بەڵام لەماوەیەكی كورتی زەمەنیدا گەشەیانكرد و بوون بە پارتێكی جەماوەریی. لەكاتێكدا لە ساڵی 1928 ناسیۆنال سۆسیالیستەكان (نازییەكان) تەنها 800 هەزار دەنگیان بەدەستهێنابوو (2.6%ی كۆی دەنگدەرانی ئەڵمانیا)، لە ساڵی 1930دا چوونە پەرلەمانی ئەڵمانیا (ڕایشتاگ) وەك دووەم بەهێزترین فراكسیۆنی پەرلەمانی بە هەڵكشانی دەنگەكانیان بۆ ڕێژەی 5.6 ملیۆن دەنگدەر. دوای دوو ساڵ توانیان ژمارەی دەنگەكان دوو هێندە بەرز بكەنەوە و ببنە بەهێزترین هێز بەڕێژەی 37.3% واتا 13.7 ملیۆن دەنگدەر. هەڵەی پارتە ئیستەیبلشمێنت و بەمانایەك جەماوەرییەكان، بەتایبەت هەردوو بەهێزترین پارتی كرێكاریی (سۆسیال دیموكراتەكان، كە ئەوكات حكومەتیان بەدەستەوە بوو لەگەڵ پارتی كۆمۆنیست)، بەڕادەیەك بوو، كە پێویستی بە لێكۆڵینەوەیەكی سەربەخۆ هەیە.


ترۆتسكی تەنها چەند مانگێك پێش هەڵبژاردنی 1933، لە وتارێكیدا بەناوی "پۆناپارتیزمی ئەڵمانیی" هەڕەشەی هاتنە سەركاری نازییەكان ئاشكرا دەكات‌و هێرشی توندو ئاگاداركەرەوە دەكاتە سەر هەدوو پارتی جەماوەریی سۆسیال دیموكراتەكان‌و پارتی كۆمۆنیست كە ئەوكات لەژێر هەژموونی ستالیندا بوون، دەڵێت:
"سۆسیال دیموكراسیی پێداگریی لەسەر ئەوە دەكات كە فاشیزم بەرهەمی كۆمۆنیزمە. ئەم قسەیە دروستە تا ئەو شوێنەی فوكردن بە ئاگری خەباتی چینایەتیی بوونی نەبێت، پرۆلیتاریای شۆڕشگێڕو قەیرانی كۆمەڵگای سەرمایەداریی بوونی نەبێت، و هیچ زەروورەتی بوونی فاشیزم لەئارادا نەبووبێت.تیۆری نۆكەرئاسایانەی وێڵز-هیلفیردینگ-ئۆتۆ باویەر هیچ مانایەكی دیكەی نییە. بەڵێ فاشیزم كاردانەوەی كۆمەڵگای بۆرژوازییە بەرانبەر هەڕەشەی شۆڕشی پرۆلیتاریی.


بەڵام ڕێك بەو هۆیەی ئەم هەڕەشەیە زوو ڕوونادات، چینە باڵادەستەكان هەوڵدەدەن بەبێ شەڕی ناوخۆیی بەهۆی دیكتاتۆرییەتی بۆناپارتیستییەوە كارەكانیان بۆ پێشەوە بەرن" . و هەروەها هێرشی توند دەكاتە سەر تیۆرەكەی ستالین-كۆمینترن بۆ سۆسیال دیموكراسیی‌و ناوبردنی وەك "سۆسیال فاشیزم"، ستالین دەیگوت فاشیزم بەرهەمی سۆسیال دیموكراسییە، سۆسیال دیموكراسیش دەیگوت فاشیزم بەرهەمی كۆمۆنیزمە، لەبەرانبەردا ترۆتسكی ڕەخنەی لەهەردوو هەڵە كوشندەكە گرت و داوای بەرەی یەكگرتووی كرد دژی فاشیزم، چەند مانگێك دوای هاوارەكەی ترۆتسكی، نازییەكان هاتنە سەر حوكم، یەكەم حزب پارتی كۆمۆنیستیان قەدەغە كرد و سكرتێری ئەو حزبە، "ئێرنست تێلمان" بە فەرمانی هیتلەر لە 1933 گیرا و ساڵی 1944 بەفەرمانی هیتلەر، لە ناوچەی گرونەڤالدی بەرلین گولەباران كرا. پاشان پارتی سۆسیال دیموكراسیی و یەك بەدوای یەكدا پارتەكانی دیكە قەدەغەكران.


با بگەڕێینەوە سەر پرسە سەرەكییەكە: قەیرانی جیهانیی ئابووریی، كە سەرمایەداریی لە بنچینەوە هەژاند: قەیرانەكە بە كەوتنی بازاڕی پشك لە واڵ ستریتی نیۆرك لە ئۆكتۆبەری 1929 دەستپێدەكات، بەرهەمهێنانی پیشەسازیی جیهانیی لە 1932دا تا ڕێژەی 39% دادەبەزێت. لە ئەڵمانیا (كە ناوچەی لێكۆڵینەوەكەمانە)، كاریگەرییەكانی وێرانكەر بوون، چونكە ئابوورییەكەی بەشێوەیەكی گەورەو بەرفراوان وابەستەی قەرزی دەرەكیی، بەتایبەت ئەمریكا، بوو. كاتێك سیستەمی پارەیی كەوت، بەهای دانەوەی پارەی ئەڵمانیش كەوت، ئەمەش بووە هۆی لەناوچوونی تەواوەتیی پیشەسازیی. كۆمپانیا بەرهەمهێنەرە گەورەو بچووكەكان یەك بەدوای یەكدا هەرەسیان هێنا.


بەشە دیار و بەرچاوەكانی چینی ناوەڕاست بەربوونەوە ناو هەژارییەكی كوشندە. هەروەها ئەمە هەلومەرجی ژیانی جووتیارانی وێرانتر كرد، لەبەرئەوەی نرخەكان بۆ بەرهەمە كشتوكاڵییەكان بەتەواوی دابەزیبوون‌و بەهایان نەمابوو. كرێی كرێكاران بەڕێژەی یەك لەسەر سێ دابەزیبوو. ژمارەی بێكاران لە 1.3 ملیۆنەوە لە 1929، بەرزبووەوە بۆ شەش ملیۆن بێكار لەسەرەتای 1933دا. تەنها یەك لە سێ كرێكار، كاری هەبوو.


لە مارسی 1930دا، دوایین حكومەتی لەڕووی دیموكراتییەوە هەڵبژێردراو و قانوونیی، هاوپەیمانی گەورەی ژێر دەسەڵاتی هێرمان میولەری ڕاوێژكاری سەر بە سۆسیال دیموكراتەكان، هەڵوەشایەوە. چەند ڕۆژێك دواتر، لە 30ی مارسدا، لەژێر دەسەڵاتی پاوڵ فۆن هیندنبورگدا كابینەی سەرۆكایەتیی پێكهات. ئەمە حكومەتێكی سەپێنراو بوو، كە خاوەن زۆرینەی پەرلەمانیی نەبوو. ڕاوێژكاری نوێ، هاینریش برونینگ، بەیارمەتی هەڵكشانی دۆخی نائاساییەوە، حوكمڕانیی دەكرد كە توانی چالاكیی یاسایی پەرلەمانیی تێبپەڕێنێت. ئەو و جێگرەكەی، فرانتز فۆن پاپن، كە لە حوزەیرانی 1932 بوو بە ڕاوێژكاری ڕایش، زۆربەی بەشە خزمەتگوزارییە دیارەكانی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی هەڵگرت. بیمەی بێكارانیان دابەزاند یان هەر بەتەواوەتی بڕیان ئەوەش تەنها لەماوەی شەش حەفتەی حوكمڕانییەكەیدا. خزمەتگوزاریی گشتیی تەنها بریتیی بوو كرێ و سوپی گەرم لە چێشتخانە گشتییەكانەوە. خانەنشینیی بە بەردەوامیی دەبڕدرا. لەهەمانكاتدا، باجەكانی خستنەڕوو و خواست لەسەر خواردنی هاوردەكراو لەهەڵكشاندا بوو و گرانیی زیاتری دروست دەكرد. برسێتیی وەك تەمێك ئاسمانی شارەكانی داپۆشیبوو.


ئەم ڕووداوانەش هەموویان لەبەرژەوەندیی سەرمایەگوزاریی ئەڵمانیدا بوون. چەند حەفتەیەك دوای كەوتنی بازاڕی پشك و قەیرانی ئابووریی جیهانیی لە واڵ ستریت، كۆمەڵەی پیشەسازیی ئاسن‌و پوڵای ئەڵمانیی ، داوای كرد كە خزمەتگوزاریی گشتیی‌و دەوڵەتی خۆشگوزەران لەگەڵ "سنوورەكانی توانای هەنوكەیی ئابووریی بگونجێنرێت". "چەوساندنەوەی بەناحەق و دڕندە"ی سیستەمی ئاساییشی كۆمەڵایەتیی (بیمە)، كە زیانی گەورە بوو لە ئەخلاقیات و ڕۆحیەتی گشتیی، لەهەڵكشاندابوو. لەگۆشەنیگای خاوەنكارانەوە، خزمەتگوزاریی گشتیی بەشێوەیەكی بەرچاو بەرز بوو و كاتەكانی كاركردن زۆر نزمبوون، كە لەڕوانگەی ئەوانەوە، سەرچاوەی قەیرانەكە بوون. حكومەت بەردەوامبوو لە هەڵكشانی كاتەكانی كار و كەمكردنەوەی كرێی كار لەپێناوی ڕزگاركردنی ئابووریی، تا بتوانن چەندی بۆیان دەكرد بەرهەمە ئەڵمانییەكان بەشێوەیەكی هەرزانتر لە بازاڕی جیهانیدا بفرۆشن‌و ئابوورییەكەیان ببووژێننەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەی دەوڵەتە پیشەسازییەكان هەمان ئەم سیاسەتانەیان دەگرتە بەر، كەچی هیچ بووژانەوەیەك ڕووینەدا. دەرەنجام: تەنها هەژاریی لەهەڵكشاندا بوو.
بۆیە ئەم كورتە پێشەكییەم باسكرد، تا بینەر/خوێنەر، بتوانێت ئاسانتر لە سیاقی فیلمەكەو هەلومەرجی ئەو سەردەمی ئەڵمانیا تێبگات.

درز و دابەڕانە كۆمەڵایەتییەكانی بەرلین
"بابیلۆن بەرلین" لە بەهاری 1929دا ڕوودەدات، چەند مانگێك پێش دەستپێكردنی قەیرانی ئابووریی جیهان. لەو كاتەدا دانیشتووانی بەرلین زۆر لەمڕۆ زیاتر بوو، ئەمڕۆ 3 ملیۆن و نیو كەمتر لە بەرلین دەژین، بەڵام لە دەیەی 1920، چوار ملیۆن‌و نیوی تێپەڕاندبوو و نزیك ببووەوە لە پێنج ملیۆن كەس. بەرلین یەكێكبوو لە گەورەترین میترۆپۆلەكانی جیهان، تەنها نیویۆرك و لەندەن لەڕووی دانیشتووانەوە لەو سەردەمە لە بەرلین گەورەتر بوون.


بەهەمان شێوەی ئەمڕۆش، لەو سەردەمەدا، بەرلین لەڕووی كۆمەڵایتییەوە شارێكی لەیەك دابڕاو بوو: خاوەن بانكەكان‌و خاوەن پیشەسازییەكان لە دەوروبەرە سەوزەكاندا یان ناوچە سەوزەكانی دەوروبەرو لە ڤێلا گەورەو بەرفراوانەكانیاندا دەژیان، لەكاتێكدا پرۆلیتاریا و چینی كرێكاری سەنتەری شار، خزێنرابووە نێو ئەپارتمانتە بەرتەسك و چەند نهۆمییەكانی ناوەڕاستی ناوچەكانی چینی كرێكاری شارەكەوە، بەهەمان شێوەی ئەمڕۆ، بەرلین یەكێكە لەو شارانەی دونیا كە جیاوازیی چینایەتیی لەڕووی دانیشتووان و نیشتەجێبوونەوە، بەڕادەیەكی ئێجگار زەقە، بۆ نموونە "ڤێدینگ، كرۆیتزبێرگ، نۆیكۆلن" ناوچەكانی چینی كرێكار و هەژاری بەرلینن و جیاوازیی چینایەتیی بەڕێژەیەكی بەرچاو دەبینرێت، لەكاتێكدا "پرێنتزلاوە بێرگ، فریدریش شتراسە، چارلی چیك پۆینت، پانكۆ، شارلۆتنبورگ، و هتد" شوێنی چینی ناوەڕاست و دەوڵەمەند و خاوەن بانكەكانی بەرلینە. ژیان لە سەنتەری بەرلین و هەبوونی ماڵێكی ئاسایی لە شوقەیەكی ئاساییدا، بە هەبوونی زیاتر لە دوو ژوورەوە، وەك خەونێكی ئەرخەوانیی دەبینرێت. لەكاتێكدا نرخی ژەمە نانێك بە پەرداخێك شەرابەوە لە چارلی چێك پۆینت، ڕێك 100 بەرابەری نرخی ژەمە نانێكە لە كرۆیتزبێرگ.


لە دەیەی 1920ی بەرلین، بەگشتیی چەندین نەوە بەیەكەوە لە ئەپارتماێنتی تاریك و بچووكدا دەژیان. لەو سەردەمەدا تەنانەت سیسەمی خەو كە پێیدەگوترا شوێنی خەوتووان بەكرێ وەردەگیرا و شوێنی تایبەتیان هەبوو چونكە خەڵكێكی زۆر ئەو كات خاوەنی ئەساس و ماڵی خۆیان نەبوون، ئەمڕۆ جیاوازییەكە بەتەنها ئەوەیە، دەتوانی ئەساس‌و سیسەمێكی خەوی هەرزان یان خۆڕاییت دەستبكەوێت، بەڵام قەیرانەكە ئەوەیە، شوێنێكت نییە لێی دابنێیت. لەو هەلومەرجەدا، نەخۆشیی‌و كارەساتە جەستەییەكان بەخێرایی بڵاو دەبوونەوە، بەهۆی كاریگەرییەكانی جەنگی یەكەمی جیهانیشەوە، شوێنەكانی دانیشتووان و شەقامەكانی شار بەگشتیی تێكچووبوون و هەرچی مادەی خۆراكیی پیسە فڕێدەدران‌و بەكتریاو میكرۆبەكان بەئاسانی دەچوونە گیانی دانیشتووانەوە. ئەوە لەكاتێكدا بەشە دەوڵەمەندەكەی بەرلین، لە ئاساییشی تەواوی خۆراكیی، تەندروستیی، كەش و هەوا و شەقام و ناوچەی سەوز و پاكوخاوێندا دەژیان بە پاسەوانییكردنی ناوچەكانیش بە هێزە ئەمنییەكان.


بەڵام لەسەروبەندی كۆتایی ئەوەی پێیدەگوترێت "سەدەی بیستی زێڕین"، بەرلین هەروەها شوێنێكیش بوو بۆ گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكان. دوای ساڵە خۆڵەمێشییەكانی ئیمپراتۆریەت، ئێستا شارەكە بووەتە شاری تاوان، پەیمانە كۆمەڵایەتییەكانی پروسیای كۆن لەیەك هەڵوەشاونەتەوە. خەڵك ئەزموونی ماددەی هۆشبەر و كحول دەكەن. لە یانە شەوانەییەكاندا پیاوان و ژنان تەنانەت شێوازی زۆر ناباو و نامۆی سێكسیی دەگرنەبەر. ئەمە ئەو كەش و هەوایەیە كە ئەنیتا بەربەری سەماكاری ڕووت دەتوانێت پیشەی خۆی تیادا ئەنجام بدات، كە بێرتۆلت برێشت لە "ئۆپێرای سێ قڕوشی" دا پیشانی دەدات یان وەك ئۆتۆ دیكسی وێنەكێش دەتوانێت "میتۆپۆلیسی سەڵتی" بخوڵقێنێت، كە مشتومڕسازترین تابلۆیە. وتارێكی دیكەی من تەرخانە بۆ لێكۆڵینەوە لە ڕیشەی تابلۆكەی دیكس و هەلومەرجە كۆمەڵایەتیی و سیاسییەكانی.

"مۆكا ئەفتی كافێ: گێژاوی مۆدێرنیتە"
"هەستكردن هاوشێوەی فڕێدرانە ناو ئامێرێكی زەمەنەوەو تەنها پیاسەكردن بەناو شاردا"، ئەمە دوایین قسەی دەرهێنەرەكە بوو لە چاوپێكەوتنێكیدا. لەڕاستیدا دەرهێنەرو خوڵقێنەرانی فیلمەكە سەركەوتوون لەوەی توانیویانە بەشێوەیەكی كاریگەر حاڵەتی كۆمەڵایەتیی لە بەرلینی سەدەی بیستدا نیشان بدەن. بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ، وێنە سەرەكییەكە تەنانەت وادەردەكەوێت بەرەو دواوە بگەڕێتەوە لەپێناوی خزمەتكردن بەیەك ئامانج: دروستكردنی بۆشاییەك بۆ پرۆترێتی میترۆپۆلیسێك لە لێواری قەیرانەكانی مۆدێرنیتەدا. بۆ نموونە، "مۆكا ئەفتی" هەیە، قاوەخانەیەك و ماڵێكی سەماكردن كە لەڕاستیدا تا دەستپێكی قەیرانی ئابووریی بوونی هەبوو و لەسەر سووچی شەقامی لایپتزیگ‌و فریدریش شتراسە هەڵكەوتبوو. لە فیلمی "بابیلۆن بەرلین"دا دووبارە وەك شێوازی جۆراوجۆرو سۆزانیخانە ناوخۆیی‌و دەوروبەرەكانییەوە دەردەكەوێتەوە. سەماكارانی لاو لە نهۆمی یەكەمدا دەردەكەون، لەكاتێكدا سۆزانییەكان سەردانی مشتەرییەكانیان لە ژێرزەمینەكاندا دەكەن و ئەمانەش بەگشتیی لە ژوورەكانی پشتەوەی ژێرزەمینەكانەوە ئەنجام دەدرێن. لەسەر سەكۆی شانۆكەش نیكۆرۆسی ڕووسی (سێڤەریا یانوشاوسكایتا)ی گۆرانیبێژ هەیە كە كەسایەتیی خۆی گۆڕیوە بۆ پیاو و لە فۆرمی پیاودا دەردەكەوێت. گۆرانی "تسو ئاش تسو شتاوب" (بۆ خۆڵەمێش، بۆ خاك) دەچڕێت، كە بەتایبەت بۆ سەما زنجیرەیی و قەرەباڵغەكان دانراوە و وادەردەكەوێت لەكاتی چڕینی ئەم گۆرانییەدا هەرگیز ڕۆژ نەبێتەوە و بەیانییەك بوونی نەبێت . لەخۆوە نییە كە "زوددۆیچە تسایتونگ" "مۆكا ئەفتی" وەك "كێوی بێشەڵانی زنجیرە فیلمی بەرلینی تۆم تیكڤەری دەرهێنەر" وەسف دەكات.


شارلۆتە ڕیتەر (لیزا فریس)، بەردەوام دەچێنە ئەم قاوەخانەیەوە. كارەكتەری سەرەكیی بەتەواوی جیابووەوە لە ژنە لاوەكانی چینی كرێكار لەو سەردەمەدا، ئەو ڕۆڵە بەباشی دەگێڕێت. لە دەرەوە، بەتەواوی هاوشێوەی "ژنی نوێ"ی سەردەمی كۆماری ڤایمارە: قژی كورتە و جلوبەرگی تەواو مۆدێرن لەبەر دەكات. زۆر بەكەمی دەخەوێت، پێیباشە شەوان لەدەرەوە بێت و جەژن و خۆشی بگێڕێت و كۆتایی حەفتەكانی لە دەریاچەی ڤانزیی بەسەر بەرێت. بەڵام دواجار هەموو ئەم كارانەی دەیكات هەوڵی نائومێدكەرانەیە بۆ ڕاكردن لەو هەلومەرجە هەژارییە كوشندەیەی لێیەوە هاتووە. ئەو لە شوقە تەنگەبەرەكەی مۆئابیتی ناوچەی پرۆلیتاریای بەرلین لەگەڵ دایكە نەخۆشەكەی، خوشكەكانی و زاوابێكارەكەیدا (هاوسەری خوشكەكەی) دەژیت. شارلۆتە (كە نزیكەكانی بە لۆتە بانگی دەكەن) خەون بەوەوە دەبینێت لەگەڵ پۆلیس كاربكات، واتا ئەو شوێنەی جاروبار بەشێوەی كاتی كاری تیادا دەكات. بەڵام ئەفسەرە پیاوەكان بەجددی نایبینن و بەدەگمەن كاری پێدەدەن. و تەنانەت داهاتەكەشی بەش ناكات. لەبەر ئەوە، بە بەردەوامی وەك سۆزانیی لە "مۆكا ئەفتی" كاردەكات و هەوڵی پەیداكردنی مشتەریی بەردەوام دەدات.
لە فەرمانگەی پۆلیس گیریۆن ڕات (فۆلكەر بروخ)ی پشكنەر دەبینێت. ڕات خەڵكی كۆڵنە و هاتووە بۆ بەرلین تا وێنە خراپەكان بخاتەوە سەریەك و كۆیان بكاتەوە. ڕات لەلایەن كۆنراد ئادیناوەر، سەرۆكی شارەوانیی كۆڵن و یەكەم ڕاوێژكاری ئەڵمانیای پاش جەنگ، دەنێردرێت بۆ كۆڵن. ڕات هەر بەزوویی كەسایەتیی دووڕەهەندیی خۆی پیشان دەدات: بەشێوەیەكی پیشەییانە كارەكەی خۆی بەباشی ئەنجام دەدات. ئەو پۆلیسە كە بەهەمان شێوە خوازیاری شتی دیكەشە. بەڵام گەلێك كێشە لە ژیانی تایبەتی ئەودا هەن: بۆ زیاتر لە دەیەیەك پەیوەندییەكی نهێنیی بە براژنەكەیەوە هەبووە، كە براكەی لە جەنگی یەكەمی جیهانیی لەدەستدابوو. ڕات خۆیشی بەشداریی لە جەنگدا كردبوو و سەربازی هێڵی پێشەوە بووە‌وو وەك زۆرێك لە هاوسەردەمەكانی، گەڕاوەتەوەو تووشی تراومای زۆر سەخت بووە، تراومای دوای جەنگ. هەمیشە بەدەست گەڕانەوەی بەردەوامی مۆتەكەی تراوماكە و هێرشە یەك لەدوای یەكەكانی دەناڵێنێت. لەڕاستیدا سەدان هەزار سەرباز بەدەست فشارە ناڕەحەتكەرە پاش تراوماییەكانی دوای كۆتایی جەنگ دەناڵێنن. ئەوان پێیاندەگوترا: "تووشبووان بە لەرز و تای جەنگ. پاشان نازییەكان لەنێوان 4 بۆ 5 هەزار بەگشتیی لەم كۆنە سەربازە تووشبووانەیان بە تراوما كوشت و تیرۆریان كرد، ئەوانەی لە جەنگی یەكەمی جیهان گەڕابوونەوە. تراژیدیا-كۆمیدیای ڕۆژگاریش ئەوەیە، كە هیتلەر خۆیشی یەكێك بوو لە ڕزگاربووانی جەنگ و كۆنەسەربازی هێڵی پێشەوەو خاوەن هەمان ئەو تراومایانە بووە.

ڕایشڤێیەی ڕەش
دەرهێنەرانی فیلمەكە، هێندەش دەقیق نەبوون، یان لەزۆر ڕووەوە كەوتوونەتە هەڵەی مێژووییەوە. یەكێكی دیكە لەو تێمانەی فیلمەكە پیشانی دەدات و مامەڵەی لەگەڵ دەكات، ناڕاستەوخۆ و بەبێ ناوهێنان، مەسەلەی "پەیمانی ڤێرسای"یە كە بەپێی ئەو پەیمانە دوای جەنگی یەكەمی جیهان سوپای ئەڵمانیا سنوورداركرا بۆ تەنها هەبوونی 100 هەزار سەرباز. سەرەڕای ئەمە، فرایكۆرپس(یەكە سەروسوپاییە ڕاستڕەوەكان) و كەسایەتییە میلیتارییەكان بەشێوەیەكی نهێنیی لەسەردەمی قەدەغەكردنی هەڵكشانی سوپای ڕۆژگاری كۆماری ڤایمار، كاریان دەكرد. بەشێكی گەورەی پاشماوەی چەكەكان، ئامێر و پێكهاتە حەنگییەكان كە دووبارە بەدەستهێنرابوونەوە، لە شوێنێكدا شاردرابوونەوە و دووبارە لە مانۆری میلیتاریی نهێنیدا بەكاردەهێنرانەوە و ئەم پرۆسەیەش لەلایەن خاوەن زەوییە گەورەكان و بەشێكی زۆر لە بزنسمان و بانكدارەكانەوە پشتیوانیی لێدەكرا.


ڕابەرایەتیی ڕایشڤێیە (Reichswehr) [سوپای بەرگریكردن لە ڕایش] مەبەستی دووبارە بەسەربازگەكردنەوە و چەكداركردنەوەی ئەڵمانیا بوو بەهەموو تێچوونێكییەوە. بابیلۆن بەرلین پیشانی دەدات كە چۆن سیاسەتمەدارە ڕاستڕەوەكان دەست و گروپ پێكدەهێنن، و چۆن ئەفسەرە ئاساییەكانی سوپا، و سەربازە خۆبەخشەكانی پێشوو و بزنسمانە گەورەكان كەرەستەیەكی جەنگیی گەورەیان پاراستووەو هەڵیانگرتووە كە بریتین لە چەك و تەقەمەنیی بەباشی ڕێكخراو و گازی ژەهراوی.


هێزێكی ئاسمانیی نوێ‌و نایاسایی ئەڵمانیی لە لیپیتسكی نزیك مۆسكۆ بونیادنراوە. هەموو ئەمانە كەم و زۆر لەژێر چاوی ڕابەرایەتیی سیاسیی لە بەرلین ڕوودەدات. پارتی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا، كە لەڕێگای دروشمی "خواردن بۆ منداڵان نەك بۆ جەنگەكان" هەڵبژاردنەكانی بردبووەوە، كەچی لە 1928 لەژێر دەسەڵاتدارێتیی هێرمان مولەری ڕاوێژكاری سەر بە سۆسیال دیموكرات، دەنگیان بۆ پشتیوانی زیاتری دارایی بۆ جەنگ دابوو. لە دەنگدانی دووەمدا، تەنها بەماوەیەكی زۆر كەم، سۆسیال دیموكرات بەباشی زانیبوو كۆتایی بەم پڕۆژەیە بهێنێت، بەڵام نەیتوانی دەنگی زۆرینە بەرێتەوە. لە فیلمەكەدا، ئەو هێزە ئاسمانییە نایاساییە لەڕێگای ڕۆژنامەنووسێكەوە بەناوی ساموێل كاتلباخ(كاڕڵ ماركۆڤیكس)ـەوە كەشف دەكرێت. ئەم بانگەوازەش لەلایەن كاڕڵ فۆن ئۆزیتزكیی(Carl von Ossietzky)، ڕۆژنامەنووسی ئاشتیخوازەوە ڕۆڵێكی باش دەبینێت، كاتێك وتارەكەی لە 4ی مارسی 1929 لە گۆڤاری "دی ڤێلت بونە" بەناونیشانی "ڤیندیگس ئاوس دێ دۆیچن لوفت فارت" (واتا كاروباری هەوایی لە هێزی هەوایی ئەڵمانییدا) بڵاو دەكاتەوە. ئۆزیتزكی دواتر لە لێپرسینەوەی سوپای ئەڵمانیدا دەگیرێت و لە 1931 تا 18 مانگ زیندانیی دەكرێت‌و تۆمەتی سیخوڕیی بەسەر سوپای بەسەردا ساغ دەكرێتەوە. دوای ئەوەی نازییەكمان دەسەڵاتیان گرتە دەست، دووبارە ئۆزیتزكی دەستگیر دەكەنەوە و دەینێرن بۆ كەمپی كاری زۆرەملێ. لە ساڵی 1938 بەهۆی نەخۆشییەكەی و مامەڵە خراپەكەی كە لەگەڵی دەكرێت، كۆچی دوایی دەكات.
ئەم ڕووداوانەو ئەم چالاكییە پیلانگێڕییانە هەموویان بە ئامانجی دووبارە چەكداركردنەوەی ڕایشڤێیە ئەنجام دران، كە دواجار بەشدارییەكی زۆر كاریگەر و گرنگی كرد لە سەركەوتنی نازییەكاندا، و ئەمەش لە فیلمەكەدا پیشان دراوە. بەڵام ئەوەی بەناڕوونی ماوەتەوە كە بۆچی بزووتنەوەی كرێكاریی ئەڵمانیی نەیتوانی شكست بە هێزە كۆنەپارێزەكان بهێنێت و ئەڵتەرناتیڤێكی پێشكەوتووخواز لەبەرانبەر فاشیزمی هیتلەریی پێشكەش بكات. لەسەرجەمی فیلمەكەدا، هەم كەشێكی ڕەشبینانە، هەم لە زۆر ڕووەوە كۆمیدیی بەرانبەر ڕووداوەكان و هەم كۆمەڵێك هەڵەی مێژوویی زاڵە، كە پێویستە هەڵوەستەیان لەسەر بكرێت.

سەدەی بیستی زێڕین و هەلومەرجی سیاسیی و كۆمەڵایەتیی
لە "بابیلۆن بەرلین"دا دەرهێنەرانی زۆر دەقیق نین، چونكە نەیانتوانیوە ئەو هەلومەرجە كۆمەڵایەتییانە پیشان بدەن كە بووە هۆی كۆتاییهاتنی ئەوەی پێیدەڵێن "سەدەی بیستی زێڕین" (Golden Twenties). هەلومەرجی سیاسیی بەباشی مامەڵەی لەگەڵ كراوە. بۆ نموونە گیریۆن ڕات لە ڕەوتی ڕووداوەكانی ئەو سەردەمەدا بەخێرایی دەردەكەوێت، كاتێك "ڕایشڤێیەی ڕەش" پلانی كودەتای داڕشتووە بۆ گەڕاندنەوەی قەیسەر بۆسەر حوكم. گروپێكی سەرومیلیتاریی نایاسایی هەیە كە لەڕاستیدا دەیەوێت لە دەیەی 1920دا كۆتایی بە كۆماری ڤایمار بهێنێت. فرایكۆرپوس (هێزە ئازادەكان) كە هەم ڕاستڕەو بوون و هەم ڕۆڵێكی دڕندانەیان لە دامركاندنەوەی شەپۆلی شۆڕشگێڕیی 1918-1919دا گێڕا، بەرپرسی ئەم كودەتایەن. هەروەها بەشێوەیەكی نهێنیی جەنەڕاڵەكانی دژی كۆماری ڤایمار، لەناو سوپادا، پشتیوانیی لە "ڕایشڤێیەی ڕەش" دەكەن. هیوایان بەوەیە بتوانن لەم ڕێگایەوە كۆتایی بە پەیمانی ڤێرسای بهێنن، كە سوپای ئەڵمانیی سنوورداركردبوو بۆ تەنها 100 هەزار سەرباز.


"ئایاری خوێناویی بەرلین"ی 1929 بەشێوەیەك لەشێوەكان لە فیلمەكەدا پیشان دراوە. لە یەكی ئایاری 1929دا، پارتی كۆمۆنیستی ئەڵمانیا، خۆپیشاندانێكی گەورەی ئەنجامدا، كە بووە هۆی پێكدادانێكی قورس و سەخت لەگەڵ پۆلیسدا. زیاتر لە 30 كەس كوژران، زیاتر لە دوو سەد بریندار. فەرمانێك لەسەرۆكی فەرمانگەی پۆلیس "كاڕڵ تسۆیرگیبل"ی سەر بە سۆسیال دیموكراتەكانەوە هات كە بۆچی ڕووداوەكان بەشدارییان لە قوڵكردنەوەی تووڕیی هاوبەشی ئەندامانی سۆسیال دیموكراتەكان و پارتی كۆمۆنیست كردووە. پاشان ئەم فەرمانە ڕسوایی لێكەوتەوە چونكە هیچ لێكۆڵینەوەیەكی ڕەسمیی لەسەر كوشتارەكان ئەنجام نەدرا و هیچ ئەفسەرێكی پۆلیسیش وەك بەرپرس لەقەڵەم نەدرا. لە فیلمی "بابیلۆن بەرلین"دا ڕووداوەكە كەمێك جیاوازە. فەرمانگەی بەدواداچوونی گشتیی، لێكۆڵینەوە دەكات، بەڵام ناوەرۆكی چیرۆكەكە دەمێنێتەوە: ڕۆحیەتی پۆلیس لەنێو پۆلیسەكاندا بەڕادەیەك گەورەیە كە حەقیقەتی ڕووداوەكە دەشارنەوە و كەسیش وەك بەرپرسی مەرگی خەڵكی مەدەنیی و خۆپیشاندەران دەستنیشان ناكرێت و دیزەبەدەرخۆنە دەكرێت.


ئەم دیمەنە لە فیلمەكەدا كۆی تارمایی و پانتایی سیاسیی كۆماری ڤایمار پیشان دەدات. پاشایەتیخوازەكان و كۆمۆنیستەكان، لیبراڵەكان و كۆنزەرڤاتیڤەكان، سۆسیال دیموكراتەكان و نازییەكان هەن. هەموویان بەباشیی نمایش كراون‌و توێژگەلی جۆراوجۆر دەردەخەن لە خەسڵەت و كارەكتەردا. ئەمەش بەتەواوی ناواقیعیی نییە، بەڵام مخابن ڕاستییەكە ئەوەیە كە تەنها دروشمی دژەجولەكەیی لەم فیلمەدا، لەسەر زاری نازییەكانەوە پیشان نادرێت، بەڵكو لەسەر زاری كۆمۆنیستەكانەوە. بۆ نموونە "فریتز" كە وەك ئەندامی پارتی كۆمۆنیست دەردەكەوێت‌و دەبێتە عاشقی "كریتا"ی خزمەتكاری ماڵی "ئۆگۆست بیندا"ی ئەنجوومەنی ویلایەتی بەرلین، لەناكاو لەكاتی ژوانێكدا لەگەڵ كریتا، لەلایەن چەند كەسێكەوە بریندار دەكرێت‌و وەك كوژراو دەردەكەوێت، و هاوڕێیەكی بەڵگەنامەیەك دەداتە دەستی كریتا كە لەلایەن پیاوەكانی بینداوە كوژراوە، و پلان دادەنێن تۆڵە لە بیندا بكەنەوە و بۆمبی لەماڵەوە بۆ دادەنێن، كاتێك كریتا كارەكە ئەنجام دەدات و دەچێتە وێستگەی قیتار تا بۆ شوێنی دیاریكراو بڕوات، لەناكاو كۆبوونەوەی تیشێرت قاوەییەكان (یونیفۆرمی نازییەكان) دەبینێت كە دروشمی دەركردنی جولەكەكان دەڵێنەوە و فریتز لەناو نازییەكان و بە یونیفۆری نازیی و خاچی شكاوەوە دەبینێت و بۆی دەردەكەوێت كە خڵەتێنراوە. ئەم دیمەنە لە فیلمەكەدا زۆر كۆمیدیانەیە، چونكە یەكەم فریتز بەپێی فیلمەكە بێت ئەندامێكی كۆنی پارتی كۆمۆنیستە، پێش 1929 نازییەكان هێندە ڕێكخراو نەبوون تا بتوانن بۆ ساڵانێكی دوور و درێژ ئەندام بخەنە ناو پارتی كۆمۆنیستەوە و هەر كارێكیان بوێت پێی ئەنجام بدەن، و پارتی كۆمۆنیستیش لەوە ڕێكخراوتر و مونەزەمتر بوو بەبێ ئاگایی و زانیاریی ئەو، ئەندامەكانی چیان بوێت بیكەن. تێنەگەیشتن لە واقیعی مێژوو، یەكێكە لەلاوازییەكانی فیلمەكمە.


سەرەڕای ئەمە، بابیلۆن بەرلین و دەرهێنەرانی، بە موتڵەقی كەوتوونەتە هەڵەوە دەربارەی ئاراستەیەكی دیكەی سیاسیی، واتا دەربارەی ترۆتسكیستەكان، كە ڕۆڵێكی گرنگ لە دەستپێكی یەكەم ئەڵقەی زنجیرەی یەكەمدا دەگێڕن، لەم دیمەنەدا، هێندە ساختەكارانەیە، ئەوانەی وشیاریان بەرانبەر بە مێژوو هەیە، یەكسەر دەكەونە گومانەوەو زوو لە فیلمەكە بێزار دەبن، بەڵام ئەگەر بتەوێت بەردەوام بیت، دەبێت زەخت لەخۆت بكەیت‌و بڕۆیت لەگەڵی، چونكە وەك گوتم سەرەڕای خاڵە لاوازەكانی، بەڵام یەكێكە لە فیملە زۆر باشەكان و ڕووداوەكان باش پیشان دەدات. بەهەرحاڵ، لەڕاستیدا لایەنگرانی ئەڵمانیی لیۆن ترۆتسكی، چالاكوانی سیاسیی بوون، داوای بەرزكردنەوەی چاكسازییان لەناو پارتی كۆمۆنیست دەكرد كە ئەودەم سەر بە مۆسكۆ بوو. ئەوان لەو سەردەمەدا بڵاوكراوەكانیان پەخش دەكردەوە، لە كۆبوونەوە سیاسییەكاندا دەردەكەوتن، و ڕۆژنامەی خۆیان دەردەكرد. بەڵام لە سەرەتای فیلمەكەدا ئەو گروپە وەك چەتە دەردەكەون بەهەمان شێوەی فیلمەكانی ئەمریكا لەدەیەی 1920دا.


ئەو گروپە ڤاگۆنێكی گەورەی زێڕ دەڕفێنن و خاوەن چەك و جبەخانەی خۆیانن. هەرچۆنێك بێت، لە 1929دا، لە سەردەمی یەكەم وەرزی فیلمەكەدا، لە ئەڵمانیا هیچ گروپێكی ترۆتسكیست بوونی نەبووە. خودی ترۆتسكی تازە دوورخراوەتەوە بۆ توركیا. تەنانەت گروپی ترۆتسكیست بەو شێوە فەرمییەی لە فیلمەكەدا وێنا كراوە، ساڵانێك دواتر دروست دەبێت. هەموو ئەوانەی پیشان دراون، لەواقیعەوە دوورن. تەنانەت هەڵەیەكی گەورەی مێژوویی كاتێك "كارداكۆڤ"، هەواڵی سەركەوتنی قیتارەكە بەرەو بەرلین بەگروپەكە دەگەیەنێت، هاواردەكەن "بژی ئەنتەرناسیۆنالی چوار"، واقیعێكی زۆر سادەی مێژوویی ئەوەیە، كە ئەنتەرناسیۆنالی چوار لە سێپتێمبەری 1938 دامەزراوە نەك 1929 واتا نزیكەی دە ساڵ دوای ئەو ڕووداوانەی فیلمەكە بەهەڵە پیشانی دەدات.


بەڵام ئەوەی زۆر كۆمیدییە لەم ڕووداوەدا، ئەوەیە، كە ئەوە چۆن بوو ترۆتسكیستەكان (ئەویش لە ئەڵمانیا)، ڤاگۆنێكی وەها گەورەی "زێڕی مۆسكۆ" دەڕفێنن ئەویش نەك لە ئەڵمانیا جێگیری بكەن، بەڵكو بیبەن بۆ توركیا؟ بۆچی توركیا كە جگە لەوەی بەتاوەیی ترۆتسكی بۆ دوورخراوەتەوە و لەخودی خۆی و هاوسەرەكەی بترازێ، كەسی دیكەی لەگەڵ نییەو لەبن دەستی چاودێریی سیخوڕیی مۆسكۆ و پۆلیسی هاوبەشی مۆسكۆ و توركیادا، ئەویش لە دوورگەیەكی تاكەكەسیدا دەژیت؟ ئایا كۆمیدیی دەرناكەوێت؟ ئایا ترۆتسكی دەیەوێت ئەو زێڕە لەبانكی توركیا دابنێت؟ ئایا ئەگەر ترۆتسكیستەكان لەو سەردەمە توانیبێتیان دەستیان بەوەها سەرچاوەیەكی مەزن بگات، ئایا بۆ دەرهێنەرانی فیلمەكە واتادارتر نەدەبوو كە ئەو سامانە گەورەیە لەخودی ئەوروپادا و بەتایبەت لەئەڵمانیادا پیشان بدرێت، كە ترۆتسكیستەكان! بۆ چالاكییە سیاسییەكانی خۆیان بەكاری بهێنن؟ جگە لەوە، ئەو پیشاندان و ئەو دیمەنە لە هیچ بەڵگەنامەیەكی مێژوویی هیچ دەوڵەت و پارت و ئاراستە و یار و نەیاری ترۆتسكی‌و ترۆتسكیستەكاندا باس نەكراوە، دەرهێنەرانی بابیلۆن بەرلین ئەم بەڵگەنامەیەیان لەكوێ هێنا و چۆن دۆزیویانەتەوە كە تا ئێستا مرۆڤایەتیی نایزانێت؟ بەڵام وەك باسمكرد، بۆ ساتێكی كەم واز لەوشیاریی مێژووییتان بهێنن، تەنها بۆ چەند چركەیەك، ئەگەر بتانەوێت كۆی زنجیرەكە ببینن.


دواجار، نەك وەك پاساو، بەڵكو وەك ڕاستییەك، بابیلۆن بەرلین، نابێت وەك فیلمێكی دۆكۆمێنتاری سەیر بكرێت، بەڵكو فیلمێكی فیكشناڵ و تاوانناسییە، كە ئەمڕۆ فیلمی فیكشناڵ‌و ژانری تاوانناسی (كریمیناڵ) گەورەترین خواستی لەسەرە. سەرەڕای ئەمانەش، زۆر ڕووداوی گرنگی كۆمەڵایەتیی‌و سیاسییمان لە سەروبەندی كۆتاییهاتنی كۆماری ڤایمار پیشان دەدات. بۆ ئەوانەش دەیانەوێت زنجیرەكە ببینن، دەتوانن بە ئاسانی لە ئینتەرنێت دەستیان بكەوێت، بەزمانی ئەڵمانییە، بەڵام هەر لە ئینتەرنێت و بەشێوەی خۆڕاییش ژێرنووسە ئینگلیزییەكەی هەیە.

سەرچاوەكان
1. David Crew, Nazism and Germany, 1933-1945, Routledge, London and New York, 2002.
2. Eric D. Weitz, Weimar Germany (promise and tragedy), Princeton University Press, 2007.
3. Franklin C. West, A crisis of Weimar Republic, The American Philosophical Society, 1985.
4. Uwe Klussmann, Joachim Mohr, Die Weimarer Republik, Verlag DVA, 2015.
5. Bjoern Weigel, Die Weimarer Republik: Politik, Kultur und Gesellschaft 1918-1933, Elsengold Palm Verlag, 2017.
6. Horst Haenisch , Faschismus und der Holocaust: Versuch einer Erklärung, Edition Aurora, Berlin, 2017.

 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ لەبواری فیكری سیاسیی، ئابووریی و بیری چەپ.
تا ئێستا 34 كتێبی نووسراو و وەرگێڕدراوی بڵاوكردۆتەوە.
 سەرقاڵی خوێندنی زانستە سیاسییەكانە لە بەرلین.