هەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراق، كودەتای سەربازی لەڕێگای دیموكراسییەوە

هەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراق، كودەتای سەربازی لەڕێگای دیموكراسییەوە

1600 خوێندراوەتەوە



لەدیدو تێڕوانینی رۆژئاوا و جیهانی عەرەبیشدا پێشبینی گۆڕانكاری لەعێراقدا دەكرێت و دەشڵێن، كە هەندێك دووركەوتنەوە لەسیاسەتەكانی ئێران روودەدات. هەرچەندە لەئێستادا راستییەكە ئەوەیە كە عێراق بەپرۆسەیەكی سیاسی وەها ئاڵۆزدا تێدەپەریت كە بەرەو ئەوەدەچێت ببێتە پارێزگایەكی ئێران و بەتەواوەتیش لەڕووی ئابوری و سیاسی و سەربازییەوە بەستراوەتەوە بەئێرانەوە.

عەبادی سەركەوتنی بەسەر داعشدا تۆماركرد، بەرامبەر كوردەكانیش لەكەركوك پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینی، بەڵام ئەم سەركەوتنانە بەسەرپەرشتی و رێنمایی ئێران بووە.


لەعێراقدا دوو سەركردایەتیكردن هەیە، یەكەمیان لەلایەن عەبادی و دووەمیشیان لەلایەن هێزەكانی قودسی ئیرانی بەسەرپەرشتی قاسم سولەیمانی. قاسم سولەیمانی لەم فەوزا سیاسی و گرژی و ئاڵۆزییەدا بەتایبەتی لەدوای پاشەكشەی كورد لەكەركوك، قاسم سولەیمانی بووە بەكەسایەتییەكی زۆر كاریگەر لەعێراقدا.


هەزاران ئاوارەی كەركوك كە زۆرینەیان سوننەن بەفەرمانی سولەیمانی و لەڕێگەی حەشدی شەعبییەوە رێگەیان لێدەگیرێت بگەرێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان لەكەركوك. لەبەرئەوە پیشبینی دۆخێكی سیاسی بۆ عێراق دەكرێت كە تێیدا عەبادی لەدەسەڵاتدا دەمێنێتەوە، ئێرانیش كۆنترۆڵی پەرلەمان دەكات و هێزە میلیشیاكانیش بەیاسایی دەكرێن.

بەهۆی سەركەوتنەكانیان بەسەر داعشدا، چەندین كەسایەتی دیاری عێراقی گەشتونەتە ئەو بڕوایەی كە پشتگیری بەشداریكردنی حەشدی شەعبی بكەن لەهەڵبژاردنە نشیتیمانییەكەی داهاتودا تا جێگەی ئەندام پەرلەمانە گەندەڵەكان و ئەو كەسانە بگرنەوە كە متمانەی هاوڵاتیانیان لەدەستداوە.


ئەم بۆچونەش پێشوازی كرا و وەك رێزلێنانێك لەقوربانیدانی هێزەكانی حەشدی شەعبی لێكدرایەوە، ئەمەش نا یاساییە و دژی بنەماكانی دەستورە كە رێگەی بەهێزە چەكدارەكان و میلیشیاكان نادات بەشداری كایەی سیاسی بكەن.

دەستوری عێراقی رێگە بە سوپای عێراق دەدات بەشداری هەڵبژاردنەكان بكەن و دەنگ بەو لایەنە بدەن كە خۆیان دەیانەوێت، بەڵام دەستورەكە رێگەی بە ئەندامانی هێزی سەربەسوپای عێراق نادات خۆیان كاندید بكەن تا بەفەرمی خانەنشین دەكرێن یان پۆستە سەربازییەكەیان جێدەهێڵن.


بەوپییەش كە حەشدی شەعبی وەك بەشێك لەسوپای عێراق هەژماردەكرێت، بەشداریكردنیان لەهەڵبژاردنەكان و خۆكاندیدكردنیان بەپێی دەستوری عێراق نایاسایی دەبێت.
لەم چوارچیوەیەشدا عەبادی داوای لە پارت و لایەنە سیاسییەكان كردووە خۆیان لەپاڵاوتنی كەسایەتییە سەربازییەكان بپارێزن و هیچ كام لەو كەسایەتییانە نەهێنن كە لەدەرەوەی حكومەت و لەدەرەوەی چوارچێوە دەستورییەكە خزمەت دەكەن.

هەرچەندە چەندین ئاماژە هەیە بۆ بەشداریكردنی حەشدی شەعبی لەهەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراقدا، بەڵام وەك نەعیم ئەل عەبودی وتەبێژی ئەهل ئەلحەق ئاماژەی پێدەكات، كوتلەی سادیقون بەشداری هەڵبژاردنەكانی داهاتوو دەكەن.

بەهەمان شێوە قەیس ئەل خەزالی، سەركردە لە ئەهل ئەلحەق مانگی دیسەمبەری رابردوو رایگەیاند كە ئەهل ئەلحەق بووە بە رێكخراوێكی سیاسی و لەژیر ناوێكی نوێدا بووە بەبەشێك لە سوپای عێراق و لەژێر فەرمانی فەرماندەی هێزە چەكدارەكاندایە.


هیچ گومانی تێدا نیە ئەو هێزە میلیشیایانەی كە هەڵگری ئایدۆلۆژیای گاردی كۆماری ئیسلامی ئێرانن سۆزی زیاتریان بۆ ئێران هەیە نەك عێراق.
ئەمڕۆ چەندین رێگا هەیە ئەم میلیشیایانە پێیبگەنە دەسەڵات و كۆنترۆڵی ناوچە سوننە نشینەكان و خەڵكی یاخی بكەن. پڕوباگەندەی زۆریشیان بۆ دەكرێت و وەك بەرگریكاری نەك عێراق، بەڵكو بەرگریكار و رزگاركەری قودسیش وێنادەكرێن.

لەهەڵبژاردنەكانی مانگی ئایاری داهاتوودا ئەم میلیشیایانە كار بۆ كۆنترۆڵكردنی پەرلەمانی عێراق دەكەن بەتایبەتیش پاش ئەوەی ناویان وەك قەوارەی سیاسی نوێ تۆماركردووە.
عەبادیش رێگەیان پێدەدات هەنگاو بەهەنگاو ئەم هێزە میلیشیایانە ببنە پارتی سیاسی بەبێ ئەوەی هیچ گەرەنتییەك هەبێت بۆ چەكدانان و دووركەوتنەوە لە خۆشەویستی و خۆبەقوربانیكردنی ئێران.


یەكێك لەرێگاكان بۆ گەشتن بەدەسەڵات، گرێدانی هاوپەیمانییە لەنێوان پێنج كیان و هێزی میلیشیا كە لەئێرانەوە نزیكن. یەكێك لەو سەركردانە نوری مالیكی سەرۆكی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، هادی عامری ئەندامی پەرلەمان و سەركردەی هێزی میلیشیای بەدر، قەیس غەزالی سكرتێری گشتی هێزی میلیشیای عەسایب ئەلحەق، ئەكرەم ئەل كەعابی سەركردەی هێزی نوجابە، لەگەڵ فەرماندەی هێزە میلیشیاكانی حزبوڵای عێراقی.


ئێران و هاوسۆزەكانیان لەعێراق لەوە تێدەگەن كە عەبادی كاندیدێكی پەسەندكراوی ئەمەریكا و وڵاتانی دراوسێی عێراقە، لەوەش تێگەشتوون كە عەبادی شەڕی حەشدی شەعبی و بەرژەوەندییەكانی ئێران ناكات و گەر ناوبەناو شتێكیش لەوبارەیەوە بڵێت تەنها قسەیە و كردار نیە.

عەبادی پیاوێكە هەمیشە لەناوەراستدایە، هەم ئیسلامییە و هەمیش پەروەردەكراوی حەزەكانی رۆژئاوایە. لەرووی ئایدۆلۆژییەوە لەژێر كاریگەری سیاسەت و مەنهەجی حزبی دەعوەی شیعەدایە و بەوجۆرەش دەمێنێتەوە، لەهەمان كاتدا لەژێر كاریگەری پەروەردەی زانكۆكانی ئەوروپادایە.

عەبادی دەخوازێت پەیوەندییەكانی لەگەڵ رۆژئاوا و بەتایبەتیش ئەمەریكا درێژەپێبدات، دەیەوێت لەگەڵ ئەو وڵاتە عەرەبییانەش پەیوەندی هەبێت كە لەژێر كاریگەری سعودیەدان بەبێ روودانی هیچ گرفتێك لەنێوان پێكهاتە و مەزهەبە جیاوازەكاندا.

ئێران دەیەوێت فێڵ لە ئەمەریكا و وڵاتانی دیكەی عەرەبی بكات و وابزانن كە یاریكەری باشیان لەعێراق هەیە، بەڵام لەولاشەوە بۆ خۆی كۆنترۆڵی پەرلەمان و دامەزراوە حكومییەكان بكات و هەریەك لەكایەی سیاسی و ئەمنی لەژێر دەسەلاتی خۆیدا بهێڵێتەوە.


دەسەڵاتی ئێران لەو هێزە سیاسییانەوە سەرچاوە دەگرێت كە سۆزیان بۆی هەیە ، لەگەڵ ئەو هێزە میلیشیایانەی كە بەنیازن ببنە پارتی سیاسی و زۆرینەی دەنگەكانی پەرلەمان بەدەستبهێنن. ئەمەش رێك و رەوان هاوشێوەی كودەتایەكی سەربازییە بەڵام بە كۆنترۆڵكردنی دەسەڵاتی یاسادانان.


وڵاتانی عەرەبی هەوڵی پێكهێنانی هاوپەیمانێتییەك دەدەن لەنێوان عەبادی و موقتەدا سەدردا كە سەركردەیەكی كاریگەری شیعەكانە و بەمدواییانە وای نیشاندا كە بەرهەڵستی بەرژەوەندییەكانی ئێران دەكات. بۆ ئەو مەبەستە سعودییە پێشوازی لە عەبادی كرد و ئیماراتی عەرەبی یەكگرتووش بەهەمان شێوە پێشوازی لە سەدر كرد تاكو هاوپەیمانێتییەك لەدەرەوەی كاریگەری ئێران دروستبكەن.

ئێرانیش بەم هەوڵەی زانیوە و لێشی تێدەگات، دەیەوێت وڵاتە عەرەبییەكان پشتگیری عەبادی بكەن، لەراستیدا دەشیەوێت عەبادی لەدەسەڵاتدا بمێنێتەوە و سەرۆك وەزیرانی داهاتوو بێت. هەنگاوی گرنگ بەلای ئێرانەوە كۆنترۆڵكردنی پەرلەمانە كە كاریگەری یاسایی و سیادی لەسەر سەرۆك وەزیران هەیە و دەتوانێت عەبادی بكاتە تەنها ئامێرێكی سیاسی و وتەبێژێكی فەرمی، بەبێ ئەوەی هیچ كاریگەرییەكی لەسەر ساحەی سیاسی هەبێت.


توركیاش یەكێكە لەیاریكەرە كاریگەرەكانی ناوچەكە كە پێدەچێت كار لەگەڵ حەشدی شەعبی بكات و هیچ گرفتێكی لەگەڵ مانەوەی عەبادی لەپۆستەكەی نەبێت بەكاریگەرییەكانی ئێرانیشەوە، ئەوەش لەسەر بنەمای ئەو تیۆرییەی كە دەڵێت " دوژمنی دوژمنەكەم دۆستمە ".


توركیا دەخوازێت ئێران كۆنترۆڵی كەركوك و موسڵ بكات تا كوردەكان، لەبەرئەوەی هەمیشە توركەكان كورد بەهەڕەشەیەكی ستراتیژی خۆيان دەزانن.
لەبەرئەوە، پەرلەمانی عێراق دەبێتە یاریكەرێكی بەهێزی ئێران لەناوچەكەدا بەبوونی سەرۆك وەزیرانێك بەبێ پشتیوانی یاسایی. هێزە میلیشیاكانی عێراقیش بۆخۆی هەڕەشەیەكی ترن بۆ ناوچەكە، بەتایبەتیش كاتێك پەرلەمانی ئەو وڵاتە دەكەوێتە ژێركاریگەری سیاسی هەیمەنەی ئێرانەوە.

سەرچاوە: واشنتۆن ئینستیتیوت
نوسینی: هەیسەم نوعمان

 

author photo

ماستەر لە كارگێری كار

بەكالۆریۆس لە زمانی ئینگلیزی

ئەندامی ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان