ئایا دەتوانرا ئاشبەتاڵ بەشۆڕشی ئەیلوول نەكرایە؟

عێراق‌و ئێران لە ڕێكەتننامەی جەزائیردا لەسەر چی ڕێكەوتن؟

ئایا دەتوانرا ئاشبەتاڵ بەشۆڕشی ئەیلوول نەكرایە؟

870 خوێندراوەتەوە

ئەرسەلان تۆفیق

ساڵی 1975 بۆ كوردستان بە ساڵی نەهامەتی‌و ساڵی هەرەسی شۆڕشی كورد ناسراوە، ئەو ساڵە شۆڕشی دەیان ساڵەی كورد بە بڕیارێكی سیاسیانەو گەلەكۆمەیەكی نێو دەوڵەتی كۆتایی هات‌و لە ئەنجامی رێكەوتنێكی چەند لاپەڕەیداو بە چەند واژۆیەك كۆتایی بە هیواو ئاواتی ئەو كەسانە هات كە پێیان دەگوترا (پێشمەرگە)، دوای ئەو بڕیارە دونیا بوویە دۆغڵمەو دۆیەك كە مرۆڤ سەری لێبەدەر نەدەكرد، سەركردەكانیش هەریەكەیان سەری لە شتێكەوە دەردەچوو، هەیان بوو سەری خۆی هەڵگرت و رێگەی هەندەرانی گرتەبەر، هەندێكی تریش لەنێو شارەكانی كوردستاندا دەستیاندایە كاری جۆراوجۆرو سەركردەی وەهاشی تێدابوو حكومەتی عێراقی هەربۆ سوكایەتی كردبووی بە (بەڕێوەبەری گشتی كارگەی پێڵاو دروستكردن)و ئیتر نەهامەتیەكانی كوردستان سەریان هەڵدایەوەو كێشە سیاسی‌و كۆمەڵایەتییەكانی كورد سەرلەنوێ كولانەوە.


دوای ئەوەی كە (بەغداد و تاران) لە ژێر فشاری شۆڕشی كورددا هەریەكەو بەجۆرێك كەوتبوونە بەردەم هێزو فشارێكی نەخوازراو، دوای چەندین وردە دانیشتن‌و یەكتربینینی سەركردە سیاسیەكانی هەردولا سەرئەنجام رۆژی (13/6/ 1975) لە جەزائیر سەدام حسین ی جێگری سەرۆك كۆماری عێراق و شاری ئێران یەكترییان بینی، ئەوان باسیان لە كێشە دێرینەكانی خۆیان كردو دوای ئەوەی كە (هاواری بۆمیدین) سەرۆكی جەزائیر كەوتە نێوانیان و تا رادەیەكی زۆر بۆچوونەكانی لەیەك نزیك كردەوە، هەردوولا وەزیرەكانی دەرەوەی خۆیان راسپارد بۆ ئەوەی رێكەوتنی نێوان هەردوو لا ئامادەبكەن و واژۆی بكەن.


ئەو رێكەوتننامەیە بەرێكەوتن نامەی شوومی جەزائیر دادەنرێت بۆ كوردو بە دەروازەی شكستەكانی شۆڕشی كوردیش هاتۆتە ژماردن، بەڵام بۆ هەردوو وڵاتی ئێران و عێراق بە سەركەوتنێكی سیاسیانە دێتە ئەژمارو بە دەستكەوتێكی گەورەش دادەنرێت لە هەڵدانەوەی لاپەڕەی نوێی‌و دراوسێیەتی نێوانیان.
ئەو دوو وڵاتە كێشەی زۆری كەڵەكە بویان هەبوو هەرلە دوای سەربەخۆیی عێراق و كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی عوسمانیەكانەوە لەناوچەكە لە بیستەكانی سەدەی رابوردووە تا دەگەیشتە ئەو رۆژانە، ئەو رێكەوتن نامەیە كە ئەوان ناویان نابوو رێكەوتن نامەی (دراوسێیەتی باش)و كۆتایی هێنا بە هەموو كێشەوگرفتەكانی نێوانیان.


(عەباس عەلی خەلعەتبەری و سەعدون حومادی) وەزیرانی دەرەوەی هەردوو وڵات بە چاودێری و ئامادەگی ( عەبدولعەزیز بوتەفلیقە)ی وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی جەزائیر، رێكەوتن نامەی دیاریكردنی سنوورو دراوسێیەتی باش دوای ئەوەی پێشتر ئامادەكارییەكانی بۆكرابوو لە بەغدادی پایتەختی عێراق واژۆ كرا.
سەرباری بەهێزی پیلانەكە، بەڵام زۆرن ئەوانەی كە باسلەوە دەكەن كە نەدەبوو شۆرشی ئەیلوول، ئاشبەتاڵی لێبكرایەو دەتوانرا شۆرشەكە بەشێوەیتر درێژەی پێبدرایە.

،،


(عەباس عەلی خەلعەتبەری و سەعدون حومادی) وەزیرانی دەرەوەی هەردوو وڵات بە چاودێری و ئامادەگی ( عەبدولعەزیز بوتەفلیقە)ی وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی جەزائیر، رێكەوتن نامەی دیاریكردنی سنوورو دراوسێیەتی باش دوای ئەوەی پێشتر ئامادەكارییەكانی بۆكرابوو لە بەغدادی پایتەختی عێراق واژۆ كرا.


ئەیوب بارزانی سەبارەت بەهەرەسی شۆرشی ئەیلوول دەڵێت:" بەبۆچوونی من ئەگەر پارتی مەكتەب سیاسیەكی بوێرو دووربینی هەبوایەو كوێرانە ملكەچی فەرمانەكانی سەركردە نەبوایە دەكرا درێژە بەشۆڕشی ئەیلوول بدرێ ،بەڵام بەستنەوەی هەمووشتێك بەمەلا مستەفاو جێبەجێكردنی رەهای فەرمانەكانی ، شۆڕشی كوردی بەرەو ڕێگەیەكی داخراو برد".

دەشگوترێت عەلی عەسكەری كە ئەوكات یەكێكبووە لەسەركردە سەربازییەكانی شۆرشی ئەیلوول، وتوویەتی ئەگەر 600 پێشمەرگەم بدرێتێ نایەڵم شۆرشی ئەیلوول هەرەس بێنێت، عیسا پەژمانی ئەفسەری ئەوكاتەی ساواك باسیلەوە كردووە كە بەر لەهەرەسی شۆرشی ئەیلوول ئەمەریكا بری 60 ملیۆن دۆلاری بە مەلا مستەفای بارزانی داوە، بۆیە دەگوترێت بەم داراییە زۆرەوە دەتوانرا درێژە بەشۆرشی ئەیلوول بدرێت‌و ئاشبەتاڵی لێنەكرێت.
‌.


بەوتەی عیسا پەژمان ساواكی ئێران شۆڕشی ئیلوولی درووستكردووەو داویەتی بەگرژ عێراقدا، بەم پێیەش بێت ئەوكاتەی كە ڕێكەوتنی جەزائیر ئەنجامدراوە ئیدی ئێران پێوویستی بە شۆرشی ئەیلوول‌و بارزانی نەماوە.


بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە هێشتا پێنج ساڵ بەسەر ئەو رێكەوتن نامەیەدا تێپەڕی نەكردبوو، سەدام حسین لە جێگری سەرۆكی كۆمارەوە بوو بە سەرۆك كۆمارو رێكەوتنی نێوانیانی هەڵوەشاندەوەو جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێران بەرپا كرد.


گەرچی خوێندنەوەی وردی رێكەوتن نامەكەو بارودۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی ناوچەكە بەگشتی و سنورەكانی هەردوولا ئەوەمان تێدەگەیەنێت كە سەرجەم پلانەكان جگە لەوەی بۆ نەهێشتنی كێشە دێرینەكانی نێوان هەردوو وڵاتە، بەڵام لەهەموویان گرنگتر كۆتایی هێنان بوو بە شوۆڕشی كورد لەلایەن ئێرانەوە، لە بەرامبەر ئەو دراوانەدا كە لە رێكەوتنەكەدا ئاماژەی پێدراوە.

ئەو رێكەوتن نامەیە لەنێودیكۆمێنتەكانی رێكخراوەی نەتەوە یەكگرتوەكاندا پارێزراوەو بڕگەو بابەتەكانی بەم شێوەیەی خوارەوەیە.

،،

 ئەوەی جێگەی سەرنجە هێشتا پێنج ساڵ بەسەر ئەو رێكەوتن نامەیەدا تێپەڕی نەكردبوو، سەدام حسین لە جێگری سەرۆكی كۆمارەوە بوو بە سەرۆك كۆمارو رێكەوتنی نێوانیانی هەڵوەشاندەوەو جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێران بەرپا كرد.

پایەبەرز: شاهەنشای ئێران
وە پایەبەرز: سەرۆك كۆماری عێراق
بەلەبرەچاوگرتنی ئیرادەی راستگۆیانەی هەردوولا و لەسۆنگەی رێكەوتنی جەزائیر لەبەرواری (6 مارس 1975) بۆ گەیشتن بە چارەسەری تەواوەتی هەموو كێشەو گرفتەكانی نێوان هەردوو وڵات ، هەروەها بە لەبەر چاوگرتنی پرۆتۆكۆلی قوستەنتینەی ساڵی 1913 و دانیشتنەكانی ئەنجومەنی دیاریكردنی سنوور لە ساڵی 1916 بە دانانی نیشانەی دیارو بەرجەستە لەسەر زەوی نێوان وڵاتان و لەسەر بنەمای هێڵی تالوگ و سنورە ئاویەكانی نێوانیان دەست پێشخەرییان كردووە.


هەروەها بەلەبەرچاوگرتنی ئیرادەی هەردوولا بۆ بەرقەراركردنی ئاسایش و متمانەكردن بە بەرامبەر بە درێژایی سنوری هاوبەشی هەردولا، هەروەها بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندی دراوسێیەتی مێژویی و مەزهەبی و فەرهەنگی و شارستانی نێوان عێراق و ئێران، لەگەڵ ویستی بەهێزكردنی پەیوەندی دۆستایەتی و دراوسێیەتی باش و بەهێزكردنی بۆنەكانی نێوان هەردولا لە بوارەكانی ئابوری و فەرهەنگی و فراوانكردنی ئاڵوگۆڕ و بۆنە مرۆییەكانی نێوان هاوڵاتیانی خۆیان لەسەر بنەمای تەواوكردنی زەوی و پتەوكردنی سنوور و رێگری لە پەڕینەوەی نایاسایی و رێگری لە دەست وەرنەدان لەكاروباری ناوخۆیی یەكتر، لەگەڵ ئامادەكاری بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕەی نوێ و سەردەمێكی تازە، لە بواری دۆستایەتی نێوان ئێران و عێراق لەسەر بنەمای رێزگرتنی تەواوەتی سەربەخۆیی نیشتیمانی و دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی یەكسان لەنێوان دەوڵەتاندا، هەروەها بەبڕوابوون بە هاوبەشیكردن لە جێبەكێكردنی بنەماكانی بەدەستهێنانی ئامانج و بەڵین نامە نێودەوڵەتیەكان، لەم رێگەیەوە یڕیاردراوە بۆ پێكهێانی ئەم رێكەوتن نامەیە، هەربۆیە نوێنەران بژاردەی تەواویان هەیە كەبەم شێویەی خوارەوە رێكی بخەن.


پایەبەرز شاهەنشای ئێران، بەرێز جەنابی عەباسعەلی خەلعەتبەری وەزیری دەرەوەی ئێران
پایەبەرز سەرۆك كۆماری عێراق ، بەڕێز جەنابی سەعدون حومادی وەزیری دەرەوەی عێراق
ئەوانەی كە راسپێردرابوون دوای ئەوەی كە بڕیارەكانی خۆیان دوای ئەوەی بە تەواوی تەندروستیەوە گەیشتوینەتە ئەم بڕیارانەی خوارەوە.
مادەی 1- هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، جەختدەكەنەوە دەكەنەوە كە سنووری زەمینی نێو دەوڵەتی نێوان عێراق و ئێران هەمان ئەو سنورەیە كە نیشانەی نوێیان بۆ دانراوە بە پێی بنەماو بەپێی ئەوبڕیارانەی لە پرۆتۆكۆلی پەیوەست بە دانانی نیشانەی نوێی زەمینی و هەروەها هاوپێچەكانی پرۆتۆكۆلی ناوبراو كە پەیوەندییان بەم رێكەوتنەوە هەیە گەیشتونەتە ئەنجام و كۆتایمان پێهێناوە.


مادەی 2- هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، جەختدەكەنەوە كە سنووری نێو دەوڵەتی لە (شەتولعەرەب) هەمان ئەو سنورەیە كە نیشانەی نوێیان بۆ دانراوە بە پێی بنەماو بەپێی ئەوبڕیارانەی لە پرۆتۆكۆلی پەیوەست بە دانانی نیشانەی نوێی زەمینی و هەروەها هاوپێچەكانی پرۆتۆكۆلی ناوبراو كە پەیوەندییان بەم رێكەوتنەوە هەیە گەیشتونەتە ئەنجام و كۆتایمان پێهێناوە.


مادەی 3- هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، بەڵێن دەدەن كە لەسەر بنەماو پابەندبوون بە بڕیارە دیاریكراوەكان لە پرۆتۆكۆلی تایبەت بە بواری ئاسایشی سنورەكاندا هاتووە، و پەیوەستن بەم رێكەوتنەوە، بەدرێژایی سنوور بە شێوەیەكی بەردەوام كۆنترۆڵێكی ورد دەكرێن و لە ژێر كاریگەری كۆتایی هێنان بەهەر جۆرە ئاژاوەگێڕی یان كێشە نانەوەیەك بە چاوپۆشین لە سەرچاوەكانی دروست بوونیان و كاری بۆ دەكەن.


مادەی 4- هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، جەختدەكەنەوە كە بڕیارەكانی هەر سێ پرۆتۆكۆل و هاوپێچەكانیان كە ئاماژەی بۆ كراوە لەمادەكانی (1 و 2 و3)، رێكەوتن نامەی بەردەست دەبێتە بەشێكی جیانەكراوە لەو پرۆتۆكۆلانەو لێیان جیانانكرێنەوە، بڕیاری یەكلاكەرەوە و هەمیشەین و قابیلی هەڵوەشاندنەوە نین و بڕگەكانی لەیەك دانابڕێن و پێكەوە دەبنە رێگەچارەی كێشەو گرفتەكان. لەئەنجامیشدا دەستكاری كردن یان پێشێلكردنی یەكێك لە بڕگەكانی لە بنەمادا دەبێتە پێچەوانە جوڵاندنەوەی لەبەرامبەر رێكەوتن نامەی جەزائیر.


مادەی 5- بەوپێیەی كە سنوورەكان قابیلی گۆڕانكاری نین، رێزگرتنی تەواو لە سەرجەم زەوی هەردوودەوڵەت، هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، جەختدەكەنەوە كە هێڵی سنوری زەوی و روبارەكان ناگۆڕێت و هەمیشەیی و بەردەوام دەبن.
مادەی 6-

،،

مادەی 2- هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، جەختدەكەنەوە كە سنووری نێو دەوڵەتی لە (شەتولعەرەب) هەمان ئەو سنورەیە كە نیشانەی نوێیان بۆ دانراوە بە پێی بنەماو بەپێی ئەوبڕیارانەی لە پرۆتۆكۆلی پەیوەست بە دانانی نیشانەی نوێی زەمینی و هەروەها هاوپێچەكانی پرۆتۆكۆلی ناوبراو كە پەیوەندییان بەم رێكەوتنەوە هەیە گەیشتونەتە ئەنجام و كۆتایمان پێهێناوە.


1- لەكاتی ناكۆكی لەبواری راڤەكردن یان جێبەجێكردنی رێكەوتن نامەی بەردەست و سێ پرۆتۆكۆل و هاوپێچەكانی، ئەم ناكۆكیانە بە رەچاوركردنی تەواوی هێڵی سنووری نێوان عێراق و ئێران كەلە مادەكانی (1و2)ی سەرەوە ئاماژەی پێكراوە، هەروەها بە پاراستنی ئاسایشی سنوورەكانی نێوان ئێران و عێراق بە پێی مادەی (3)ی سەرەوە چارەسەر دەكرێت.


2- ئەم جیاوازی و ناكۆكیانە لە قۆناغی یەكەمدا لەماوەی مۆڵەتی 2 مانگدا لەدوای داواكاری یەكێك لە لایەنەكان ئەویش لە رێگەی یاداشتێكی راستەوخۆەوە بۆ هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر چارەسەر دەكرێن.


3- لەكاتێكدا هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر لەماوەی 3 مانگدا نەیانتوانی چارەسەری كێشەكەبكەن، ئەوا پەنا دەبەنە بەر وڵاتی سێیەم بۆ ئەوەی هاوكاری باشیان بكات.


4- لەكاتێكدا یەكێك لە وڵاتەكان نەیویست ئەو هاوكارییە باشەی وڵاتی سێیەم قبوڵبكات یان وڵاتەكەی پەسەند نەكرد، ناكۆكیەكان لەماوەی یەك مانگدا لەكاتی رەتكردنەوەی هاوكاری دۆستانەوە لە رێگەی دادگاوە چارەسەری كێشەكەیان دەكەن.


5- لەكاتی نەگەیشتن بە رێكەوتنی هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، سەبارەت بە روانین یان دیاریكردنی دادوەری كردن، هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر دەتوانن لەماوەی 15 رۆژ لە بڕیاری نارەزایی بونیان سەردانی دادگایەكی تایبەتمەند دەكەن .


بۆ دروستكردنی دادگایەكی دادوەری و بۆ چارەسەركردنی كێشەو گرفتەكان، هەریەك لە دوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر، یەكێك لە هاوڵاتیانی وڵاتی خۆی وەك دادوەر دیاری دەكات پاشان دوودادوەر و سەرۆكێك دیاری دەكات، ئەگەر یەك لایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر لەماوەی یەك مانگدا نەیتوانی بگاتە ئەنجام لایەنەكەی تر هەڵدەستێت بە دروستكردنی ئەو دادگایە، ئەگەر نەیانتوانی لەماوەی دیاریكراودا سەرۆكی دادوەران دیاری بكەن ، لایەنێكی بەڕێزی رێكەوتن نامەكەمافی ئەوەی هەیە لای سەرۆكی دادگای نێو دەوڵەتی سكاڵا تۆمار بكات بۆ ئەوەی بە پێی بڕیارەكانی دیوانی دادگای نێو دەوڵەتی هەمیشەیی دادوەر و سەرۆكەكەی دیاری بكرێت.


6- بڕیاری دادگای دادوەری بۆ هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر جێبەجێدەكرێت و ناتوانرێت خۆیانی لێ ببوێرن. هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر پێویستە نیوەی خەرجی دادوەریەكە دابین بكەن.


7- ئەم رێكەوتن نامەیە و سێ پرۆتۆكۆلەكەی و هاوپێچەكانی بەپێی مادەی 102 ی بڵاوكردوەی نەتەوەیەكگرتوەكان ئەنجام دراوە.


8- رێكەوتن نامەی بەردەست سێ پرۆتۆكۆل و هاوپێچەكانی بەپێی بڕیارە نێو خۆییەكان و بەهۆی هەریەك لە هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەر بڕیاری لەسەر دراوە.


رێكەوتن نامەی بەردەست و سێ پرۆتۆكۆلەكەو هاوپێچەكانی لە بەرواری پەسەندكردنەكەی كە لەتاران دەكرێت جێبەجێدەكرێت.
بەم پێیەی كە باسكرا، نوێنەرانی هەردولا تەواوی بژاردە هەردوولایەنی پایەبەرزو بەڵێندەریان هەیە بۆ واژۆكردنی ئەم رێكەوتن نامەو سێ پرۆتۆكۆل و هاوپێچەكانی.


بەغداد 13/6/1975
واژۆكان:
عەباس عەلی خەلعەتبەری وەزیری دەرەوەی ئێران و سەعدون حومادی وەزیری دەرەوەی عێراق.

 

author photo

مامۆستاو ڕۆژنامەنووس

 ئەزموونی بیست و پێنج ساڵ کاری ڕۆژنامەنووسی

شارەزا لە زمانی عەرەبی و فارسی