پاریس تارماییەك بەسەر تارانەوە

فەڕەنسا پشكی شێری هەیە لە كاریگەریی بەسەر ئێرانەوە

پاریس تارماییەك بەسەر تارانەوە

725 خوێندراوەتەوە

ڕاپۆرتی: سەڵاح سالار

تاران لەچاو پایتەختەكانی دیكەی خۆرهەڵاتی ناوین شارێكی پێشكەوتووتر بووە و كرانەوەی زیاتری تێدا هەبوو، هەروەها بە ڕووی ئەورووپاشدا كراوەتربوو.

  لەناو وڵاتانی ئەورووپادا فەڕەنسا پشكی شێری هەیە لە كاریگەریی بەسەر ئێرانەوە، لە دەورانی قاجارەكانەوە پاریس هەمیشە هەژموونی بەسەر تارانەوە هەبووە، كاریگەریی پاریس نەك لەسەر خوێندكارو ڕووناكبیر و بازرگانەكانی ئێران هەبوو، بەڵكە پاشاكانی ئێران و خانەوادەكانیشیان عاشقی پاریس بووبوون.

،،

پاریس بەجۆرێ دڵی پەلكێش كردبوون پاشایەكی ئێرانی 17 مانگ لە پاریس بژی و هێشتا دڵی تێر نەبووبێت لە جوانیی پاریس. پاشا هەبووە خۆی نەخۆش خستووە تەنیا بۆ ئەوەی سەردانی پاریس بكات

 

  پاریس بەجۆرێ دڵی پەلكێش كردبوون پاشایەكی ئێرانی 17 مانگ لە پاریس بژی و هێشتا دڵی تێر نەبووبێت لە جوانیی پاریس. پاشا هەبووە خۆی نەخۆش خستووە تەنیا بۆ ئەوەی سەردانی پاریس بكات.

 

لەمانەش سەیرتر پاشا هەبوو هەر دڵی نەدەهات لە پاریس بێتەوە بۆ تاران و ئاگاداری سەڵتەنەت و حكومەتەكەی نەبوو تا كودەتای بەسەردار كرا و تەنانەت پەرلەمان خۆی لە پاشایی خست و حوكمی زنجیرە پاشایی بنەماڵەكەشی بۆ هەتاهەتایی هەڵوەشاندەوەو ئەویش هەر لە پاریس لێی دانیشت تا سەرئەنجام هەر لەوێش كۆچی دوایی كرد.

 

سەردەمی پەهلەویی و خومەینی تەراتێنی ئێرانییەكان لە پاریس خۆشتر بوو، ڕۆژێك محەمەد ڕەزا پاشای ئێرانە و لە كۆشكی نیاوەران لە تاران لەسەر تەختە و نەیارەكەی لە پاریس دەربەدەرە، ڕۆژێك نەیارەكەی لەسەر تەختی تارانە و تەواوی خانەوادەی پاشایی ئاوارەی پاریس و هەموو ئەورووپا و ئەمریكان.

 ناسرەدین شای قاجار

  

ناسرەدین شا، كوڕی محەمەدشای قاجارە، ساڵی 1831 لە تاران لەدایكبووە و لە 1ی ئایاری 1896 هەر لە تاران لەلایەن میرزا ڕەزای كرمانییەوە تیرۆر كرا.

 
زنجیرە پاشایی قاجار لە ئاغا محەمەدخانەوە دەستپێدەكات و لەسەردەمی ئەحمەدشای قاجار كۆتایی پێدێت. بەگشتیی قاجارەكان 133 ساڵ حوكمڕانییان كردووە. ناسرەدین شا چوارەمین شای قاجارە و یەكەمین پاشای ئێرانە گەشتی بۆ وڵاتانی خۆرئاوا بەتایبەت بۆ ئەورووپا ئەنجامدابێت.

 
ناسرەدین شای قاجار وەك یەكەمین شای ئێران گەشتی بۆ وڵاتانی مەسیحی دەستپێكرد، ئەو لە 19ی نیسانی 1873 یەكەمین گەشتی خۆی بۆ پاریس دەستپێكرد، گەشتەكەی لەسەر پێشنیازی سوپاسالاری ئێران (میرزا حسێن خان)بوو.

 ناوبراو ویستبووی پێشكەوتنی ئەورووپا و دواكەوتووی ئێران پیشانی ناسرەدین شا بدات.

 
ناسرەدین شا لەو گەشتەیدا سەردانی هەریەكە لە: دەوڵەتی عوسمانی، ئیتاڵیا، بەریتانیا، فەڕەنسا، سویسرا، بەلجیكا و نەمسای كرد.

 لەم گەشتەدا زۆر جێگەی وەك: هۆڵی سەمای دەربار، كۆنسێرت، ئۆپێرا و ..تد پێشانی ناوبرا درا, هەموو ئەو گەشتە كاری زۆری تێكرد و بە هاوكارەكەی دەگوت هەمووی تۆمار بكات لە بیرەوەرییەكانیدا.

 
ئەوكاتە ناسرەدین شا تەمەنی 45 ساڵ بوو، هەروەها 25 ساڵیشبوو شای ئێران بوو.

 

 

گەشتی دووەم

كۆتا ڕۆژی مانگی ڕەبیعی یەكەمی 1295ك، بەرانبەر بە 4ی نیسانی 1878ز، پاش پێنج ساڵ لە گەشتی یەكەمی بۆ پاریس، جارێكی دیكە سەردانی فەڕەنسای كردەوە.

 ئەمجارە لە ڕووسیاوە دەستی بە گەشتەكەی كرد و دیسانەوە كۆمەڵێ وڵاتانی ئەورووپای بەسەر كردەوە. هەفتەیەك لە پاریس مایەوە و كۆمەڵی شوێنی فەڕەناسی بینی و دوای سەردانی چەند وڵاتێك, لە 22ی ئابی 1878 پاش نزیكەی چوار مانگ گەڕایەوە تارانی پایتەخت.

 

گەشتی سێیەم
لە 13ی نیسانی 1889 لەسەر بانگهێشتی فەرمیی سەرۆكی فەڕەنسا سەردانی ئەو وڵاتەی كردەوە, سەرۆكی فەڕەنسا هەریەكە لە ناسرەدین شای قاجار و سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی سوڵتانی عوسمانی و ئەلیكسانەدەری سێیەمی پاشای ڕووسیای بانگهێشتكرد بۆ مەراسیمی پێشانگەی نێودەوڵەتیی بەرهەمی پیشەسازیی و بازرگانی لە پاریس.

 

گەشتەكانی مزەفەرەدین شای قاجار

مزەفەەردین شا بەوێنەی ناسرەدین شای باوكی مشتاقی گەشتی ئەورووپا بوو، چوار ساڵی پاش ئەوەی بوو بە پاشای ئێران، ڕۆژی 12ی نیسانی 1900 گەشتی یەكەمی خۆی بۆ ئەورووپا دەستپێكرد و لەو میانەیەشدا پاریسی بەسەركردەوە.

  ئەم گەشتەی موزەفەرەدین شا حەوت مانگی خایاند و بڕی 23 ملیۆن و 500 هەزار ڕوبڵی لە ڕووسیا واژۆكرد وەك ئاڵوگۆڕی گومرگ و ئەو بڕە پارەیەی لەگەڵ خۆی برد بۆ گەشتە حەوت مانگییەكەی.

 

گەشتی دووەمی مزەفەرەدین شا

پاش دوو ساڵ لە گەشتی یەكەمی، لە 7ی نیسانی 1902 گەشتی دووەمی بۆ ئەورووپا دەستپێكردەوە و هەریەكە لە: نەمسا، ئەڵمانیا، بەلجیكا، فەڕەنسا، بەریتانیا و ئیتاڵیای بەسەركردەوە.

 بۆ تەدارەكی ئەم گەشتەی دیكەی بڕی 10 ملیۆن ڕۆبڵی لە ڕووسیا بەقەرز وەرگرت. گەشتی دووەمی ناوبراو شەش مانگی ڕەبەقی خایاند.

 
ناوبراو ئەوەندە موشتاقی پاریس بوو، ئەو گەشتەی بەناوی چارەسەری نەخۆشییەوە ئەنجامدا و ئەو هەموو پارەیەی لەو سەفەرەدا سەرفكرد، لەكاتێكدا ئێرانییەكان لەوپەڕی دواكەوتوویی و هەژارییدا دەژیان.

 
گەشتی سێیەمی مزەفەرەدین شا

 
پاش سێ ساڵ لە گەشتی دووەم، لە ڕۆژی 3ی ئابی 1905 گەشتی سێیەمی بۆ ئەورووپا دەستپیكردەوە. كە دیسانەوە پاریس لەبەرنامەی گەشتەكەیدابوو، ئەم گەشتەیش چوار مانگی خایاند و بڕی 290 هەزار لیرەی لە بانكی پاشایی بەریتانیا بە قەرز وەرگرت و لەگەشتەكەیدا خەرجی كرد.

 
ناوبراو نزیكەی یازدە ساڵ پاشایی كرد، لەو ماوەیەدا 17 مانگی بە گەشت و ڕابواردنی ئەورووپا بەسەر برد و پاریس دڵی پەلكێش كردبوو.

 
دوای كەمەتر لە دوو ساڵ و پاش 10 ڕۆژ لە واژۆكردنی دەستووری مەشرووتەی ئێران، ڕۆژی 9ی كانوونی دووەمی 1907 لە تاران كۆچی دوایی كرد. ناوبراو دوایین شای ئێرانە كە لەناو خاكی ئێراندا مردبێت. تەرمەكەی لە كەربەلا بەخاك سپێردرا.

 

گەشتی محەمەدعەلی شا بە دەربەدەریی بۆ ئەورووپا

 

پاش مەرگی مزەفەرەدین شای قاجار، محەمەد عەلی كوڕی بوو بە پاشای ئێران، ناوبراو لە 1907 بوو بە پاشا، پاش ماویەك كەوتە گێچەڵ بە مەشرووتەخوازان و دەستووری مەشرووتەی هەڵوەشاندەوە پەرلەمانی تۆپباران كرد و دەرگای پەرلەمانی داخست و زۆرێكیشی لە مەشرووتەخوازن كوشت و دەستگیركرد.

  پاشان لایەنگرانی مەشرووتە لە 13ی تەمووزی 1909تارانیان داگیركرد و محەمەدعەلی ناچار بوو پەنای بردە بەر باڵیۆزخانەی ڕووسیا لە تاران.

 پاش كێشمەكێشمێكی زۆر بڕیاری لادرانی لە پاشایی دەركرا و لە ئێرانیش كرایە دەرەوە. ناوبراو سەردانی پاریسی كرد و لەوێ چارەسەری نەخۆشی بۆ كرا و دواتر لە ئیتاڵیا كۆچی دوایی كرد و تەرمەكەی لە كەربەلا نێژرا. تەنیا 3 ساڵ و چەند مانگێك حوكمی پاشایی ئێرانی كرد.

،،

ئەحمەدشا كۆتا پاشای قاجارەكانە، دەتوانین بڵێین پاریس سەری ئەوی خوارد. ناوبراو هێندە عاشقی پاریس بووبوو وڵاتەكەی خۆی لەبیر نەمابوو

 

 

گەشتەكانی ئەحمەد شای قاجار

 

ئەحمەدشا كۆتا پاشای قاجارەكانە، دەتوانین بڵێین پاریس سەری ئەوی خوارد. ناوبراو هێندە عاشقی پاریس بووبوو وڵاتەكەی خۆی لەبیر نەمابوو، ئەو سێ جار سەردانی پاریسی كردووە، جاری دووەم 10 مانگی ڕەبەق لە فەڕەنسا مایەوە، لەوكاتەدا ڕەزاخان (دواتر ڕەزاشای پەهلەوی) كودەتای كرد بەسەر سەرۆكوەزیراندا و خۆی لە سوپاسالارییەوە بوو بە سەرۆكی وەزیران.

  ئەحمەد شا دوای 10 مانگ گەڕایەوە بۆ تاران و ناچاربوو شەرعیەت بدات بدات بە ڕەزاخان.

 
ساڵی 1921 دوای داننان بە سەرۆكوەزیرانیی ڕەزاخاندا دیسانەوە گەڕایەوە بۆ فەڕەنسا. ساڵی 1924 فەرمانی لادانی ڕەزاخانی قوزاقی دەركرد، بەڵام نە پەرلەمان بڕیارەكەی قبووڵ كرد و نە خۆیشی توانیی بیسەپێنێت، بۆیە لە ساڵی 1925 ڕەزاخان توانی لە ڕێگەی پەرلەمانەوە كۆتایی بەدەسەڵاتی ئەحەد شا و زنجیرەی پاشایانی قاجار بهێنێت. بەمشێوەیە ڕەزاخان بوو بە ڕەزاشای پەهلەوی و بوو بە شای ئێران.

 
ئەحمەدشا لەو شارەی دڵی پەلكێشكردبوو (پاریس) مایەوە و دوای نزیكەی پێنج ساڵ لە لادانی لە پاشایی لە پاریس مرد. لەسەر وەسێتی خۆی تەرمەكەی گواسترایەوە بۆ كەربەلا.

،،

پاشاكانی ئێران لەدوای مزەفەردین شاوە هیچیان لە ئێران نەمردوون, هەمویان بە دەربەردەیی و لە دەرەوەی وڵات مردوون. محەمەدعەلی شا و ئەحمەد شا لە ئەورووپا مردن، ڕەزاشای پەهلەوی لە ئەفریقای باشوور لە ژیانی دەستبەسەرییدا مرد، محەمەد ڕەزاشای پەهلەوی لە ئاوارەیی لە میسر كۆچی دوایی كرد.

 

 
پاشاكانی قاجار سەرقاڵی گەشت و ڕابواردن بوون و وڵاتیان كردبووە قوربانیی ئارەزووەكانیان، بۆ نموونە دەڵێن: فەتحعەلی شا 400 ژنی هەبووە، ناسرەدین شا 85 ژنی هێناوە و كاتێ مردووە 50 ژنی هەبووە، تەنانەت شای وایان هەبووە هەزار ژن و كەنیزەكی هەبووە. ئەحمەد شای قاجار هەر لە 17 ساڵییەوە دەستی بە ژنهێنان كردووە و تا چوارجاری دیكەش هاوسەری فەرمیی هێناوە، جگە لە نافەرمییەكان.

 
پاشاكانی ئێران لەدوای مزەفەردین شاوە هیچیان لە ئێران نەمردوون, هەمویان بە دەربەردەیی و لە دەرەوەی وڵات مردوون.

 محەمەدعەلی شا و ئەحمەد شا لە ئەورووپا مردن، ڕەزاشای پەهلەوی لە ئەفریقای باشوور لە ژیانی دەستبەسەرییدا مرد، محەمەد ڕەزاشای پەهلەوی لە ئاوارەیی لە میسر كۆچی دوایی كرد.

 

زنجیرەی پاشایی پەهلەوی و پاریس

 

،،

زۆرینەی وەزیر و كاربەدەستە گەورەكانی سەردەمی هەردوو شای پەهلەوی لە پاریس ژیابوون و خوێندبوویان

 

سەردەمی پەهلەوەییەكان تاران بەتەواوی كەوتبووە ژێر كاریگەریی پاریس، بۆ نموونە فەرەح پەهلەوی شاژنی ئێران لە پاریس خوێندنی تەواو كرد و گەڕایەوە بۆ تاران و لەگەڵ محەمەد ڕەزاشا ژیانی هاوسەریی پێكهێنا.

 زۆرینەی وەزیر و كاربەدەستە گەورەكانی سەردەمی هەردوو شای پەهلەوی لە پاریس ژیابوون و خوێندبوویان, كە ئەگەر باسی هەموویان بكەین كتێبێكی تایبەتی دەوێت.

 
بەڵام ئیتر لە ئێرە بەدواوە پاریس و تاران دەبنە شوێنی ڕووداوگەلی سەیر و عەنتیكە، هەندێجار پاشا لە تارانە و نەیاركەی لە پاریسە، دوایی پێچەوانە دەبێتەوە، دەسەڵاتدار لە تارانە و خانەوادەی پاشا لە پاریس و ئەورووپا ئاوارەن.

 جارێكی تر كەسانێك كە لە پاریسەوە هاتوونەتەوە و بوونەتە دەسەڵاتدار كەچی دواتر بەناچاری لە تاران هەڵدێن و دیسانەوە ئاوارەی پاریس دەبنەوە.

 
ساڵی 1978 ئیمام خومەینی لە نەجەفەوە بەرەو پاریس ئاوارە دەبێت، لە پاریس لە گوندێكی نزیك پاریس بەناوی (نوفێل لو شاتو) نیشتەجێ دەبێت.

 سەرانی ڕێكخراوی (موجاهیدینی خەڵق) هەر لە فەڕەنسا دەبن، هاوكات دكتۆر قاسملوو لە پاریس سەردانی ماڵی خومەینی دەكات، بەڵام وەك هاوسەرەكەی باسی دەكات خومەینی گوتوویەتی: كێ ڕێگەی داوە ئەم ئاغایە بێتە ئێرە؟ بۆیە یەكسەر دەریدەكات. بەنی سەدر كە دوایی بوو بە سەرۆككۆماری ئێران هەر لە پاریس بوو.

 
هەڵاتنی خانەوادەی شا بۆ دەرەوە و گەڕانەوەی خومەینی و هاوڕێكانی بۆ تاران

 
پاش تەشەنەسەندنی ڕاپەڕینی گەلانی ئێران لە 1978 و 1979، خانەوادەی شای ئێران ناچاربوون هەموو ئێران بەجێبهێڵن بەرەو ئەورووپا و ئەمریكا و وڵاتانی عەرەبی.

 
لە 16ی كانوونی دووەمی 1979 محەمەد ڕەزاشا و فەرەح پەهلەوی شاژن تارانیان بەرەو قاهیرە بەجێهێشت، لەوێوە ئاوارەی وڵاتان بوون و سەرئەنجام گەڕایەوە بۆ قاهیرە و لە 25ی تەمووزی 1980 لە قاهیرە كۆچی دوایی كرد و هەر لەوێ بەخاك سپێردرا.

 
لە 1ی شوباتی 1979 خومەینی و ستافێك لە هاوڕێیانی كە پێكهاتبوون لە هەریەكە لە: ئیمام خومەینی، ئەبولحەسەنی بەنی سەدر، ئایەتوڵا لاهووتی، سادق قوتبزادە، سادق تەباتەبایی، ئەحمەد خومەینی، موحسین سازگارا، ئیبراهیم یەزدی، مورتەزا موتەهەری (ئایەتوڵا موتەهەری)، محەمەد مونتەزەری كوڕی ئایەتوڵا مونتەزەری.

 
ئەم گرووپە بە فڕۆكەیەك لەسەر كیسەی بەنی سەدر گەشتنەوە تاران، هێشتا ڕژێمی پاشایی نەڕووخابوو، هاتنەوەشیان پڕ مەترسی بوو، ماوەی دە ڕۆژی تەواو ململانێیی سەخت لە نێوان لایەنگرانی شۆڕش و شا بەردەوامبوو، سەرئەنجام توانیان شكست بە ڕژێمی پاشایی بهێنن و دەسەڵاتی پاشایی بەیەكجاریی سەرنگوون بكەن.

 
ئەمجارەیان ئاوارەكان بوون بە دەسەڵاتدار، خومەینی كە چواردە ساڵ بوو دەردەبەر كرابوو بوو بە لووتكەی دەسەڵات و ئینجا ئاوارەیی بەرۆكی دوایین سەرۆكوەزیرانی پاشایی (شاپوور بەختیار)ی گرتەوە.

  هەر هەمان ڕۆژی 11ی شوباتی 1979، بەرانبەر بە 22ی بەهمەنی 1357ی هەتاوی، كە ڕۆژی شكستی حكومەتی پاشایی و سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێرانە، شاپوور بەختیار خۆی شاردەوە و پاش ماوەیەك گەیشتە پاریس. كەچی دواجار لە 6ی ئابی 1991 هەر لە پاریس تیرۆریان كرد.

 
ئەو گرووپەی لە پاریسەوە گەڕانەوە بوون بە دەسەڵاتداری ئێران، بەنی سەدر بوو بە سەرۆككۆماری ئێران، بەڵام لەگەڵ باڵی ئاخوندەكان نێوانی تێكچوو، كەوتە پەنادانی گرووپی موجاهیدنی خەڵقی ئێران، خومەینی لە سەرۆككۆماری خست و فەرمانی گرتنیشی بۆ دەركرد، ناوبراو ماوەیەكی زۆر خۆی شاردەوە و دواجار گەیشتەوە پاریس.

 
واتا بەنی سەدر وەك پەناهەندەیەك لە پاریس ژیا، دواتر گەڕایەوە بۆ تاران و بوو بە یەكەمین سەرۆككۆماری ئیسلامیی ئێران، پاشان جارێكی تر بە دەربەدەریی و ئاوارەیی گەیشتەوە پاریس و تا ئێستاش لە پاریس دەژی.

 
فەرەح پەهلەوی شاژنی ئێران پاش مەرگی شای ئێران، ئەویش گەڕایەوە بۆ پاریس و تا ئێستاش لە پاریس دەژی. فەرەح دیبا لە پاریس خوێندكاربوو، گەڕایەوە بۆ تاران، لە ساڵی 1959 بووە سێیەمین و كۆتا ژنی محەمەد ڕەزاشای ئێران.

 كاتی دەزگیرانیی ڕۆیشتەوە بۆ پاریس و لەوێ جلوبەرگی بووكێنی هەڵگرت و گەڕایەوە بۆ تاران، بەڵام پاش 20 ساڵ لە ژیانی شاژنیی و دەسەڵاتدارێتی بەرزی ئێران، ئاوارەی ئەوروپا و دواجاریش گەڕایەوە بۆ پاریس.

 
ئەبولحەسەنی بەنی سەدر نەیاری ڕژێمی پاشایی ئێران بوو، لەبەر ئەوە لە پاریس وەكو پەناهەندەیەك دەژیا، ئەو سەردەمە شا و شاژن لەسەر تەختی سەڵتەنەت بوون لە تاران.

 لە وەرچەرخانێكی سەیری ڕۆژگاردا كە بەنی سەدری كردە دەسەڵات و شا و شاژنی كرد ئاوارە، ئێستا بەنی سەدر و فەرەح هەردووكیان لە پاریس وەكوو دوو پەناهەندی سیاسیی دەژین.

 
تا ئەوكاتەی خومەینی لە پاریس دەژیا ڕۆژانە ڕادیۆی (BBC) بەیاننامە و گوتارەكانی خومەینی و هەواڵی ڕاپەڕینەكانی ئێرانی بڵاودەكردوە و بووبووە مینەبرێكی زۆرباشی شۆڕشەكەی خومەینی لەكاتێكدا ئەوان جگە لە كاسێتی تۆماكراو هیچ كەرەستەیەكی ڕاگەیاندنیان نەبوو.

 بەڵام پاشتر (BBC) و پاریس بوونە دژی خومەینی و دەوڵەتەكەی ئەو، هەروەها پاریس بووە پەناگەی شۆڕشگێڕانی دژی خومەینی و لە 1979 بەدواوە تا ئێستا پاریس بووەتە مەكۆی نەیارانی ئێرانی ئیسلامیی.

 

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1ـ سایت: ویكیپیدا: قاجاریان.
2ـ سایت: مشرق.
3ـ سایت: تعادل.
4ـ سایت: ێەفتاب.
5ـ پێگەی دیبلۆماتیك مەگەزین.
6ـ كتێبی: یك اروپایی در سرزمین كردستان: نسرین قاسملو.

 

author photo

نوسه‌ر و ڕۆژنامه‌نوس، ئه‌زمونى 17 ساڵ كارى ڕۆژنامه‌وانى