چوارچێوه‌یه‌ك بۆ شرۆڤه‌كردنی شه‌ڕی ناوخۆ (١٩٩٤-١٩٩٨)

دینامیكی شه‌ڕ له‌ ڕوانگه‌ی كلۆسویتز-ه‌وه‌

چوارچێوه‌یه‌ك بۆ شرۆڤه‌كردنی شه‌ڕی ناوخۆ (١٩٩٤-١٩٩٨)

570 خوێندراوەتەوە

نوسه‌ر ئه‌ڵمانی " كلۆسویتز" له‌ ڕێگه‌ی‌ نوسراوه‌ سیاسی و شرۆڤه‌كانی سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕ، ناو و شوره‌تێكی جیهانی په‌یدا ده‌كات‌.
ئه‌م نوسه‌ره‌ نه‌ك هه‌ر له‌ كوردستان، به‌ڵكو له‌ سه‌ر ئاستی دونیا به‌ ده‌سته‌واژه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی‌ < شه‌ڕ درێژكراوه‌ی سیاسه‌ته‌، به‌ڵام به‌ ئامرازی دی> ناسراوه‌.

 

ناسراوی ئه‌م نوسه‌ره‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌وه‌ هه‌روا بێهوده‌ نییه‌، له‌ راستیدا ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ پوخته‌ی بۆچوون و كرۆكی مێتۆدی ‌بیركردنه‌وه‌و چوارچێوه‌ی شرۆڤه‌یی‌ كلۆسویتز-ه‌ له‌ مه‌ڕ شه‌ڕ.


هه‌ر بۆیه‌، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ له‌ زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و مرۆییه‌كانش زۆرجار به‌كارده‌هێنرێت و بۆته‌ بنه‌مای چه‌نده‌ها خوێندنه‌وه‌و تێڕامان نه‌ك هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕ، به‌ڵكو بۆ تێفكرین له‌ دۆخی قه‌یران و پشێوی سیاسیش. له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، دوو خوێنده‌وه‌ی زاڵ سه‌باره‌ت به‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ هه‌یه‌.

یه‌كه‌میان، كه‌ زیاتر باو و به‌ربڵاوتره‌ پێیواییه‌ شه‌ڕ دۆخێكی كتوپڕ نییه‌ و له‌خۆڕا سه‌رهه‌ڵنادات، به‌ڵكو درێژكراوه‌ی دۆخ و دینامیكی سیاسیی هه‌نووكه‌ییه‌‌. سیاسه‌ت له‌و كاته‌ی ڕێگه‌ و ئامرازه‌كانی تاووتوێیكردنی گرفت و كێشه‌كان به‌ شێوه‌ی دیپلۆماسی و دانوساندن له‌ ده‌ستدەدات، یان دروستتر ئه‌م ئامرازانه‌ بایه‌خ و قورسایی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن و چیدیتر ناتوانن ڕێگه‌ له‌ هه‌ڵچوون و ململانێكان بگرن، ئه‌و كاته‌ سیاسه‌ت ڕێچكه‌ی به‌ریه‌ككه‌وتنی زه‌برو فیزیكی وه‌رده‌گرێت.
واته‌ هه‌مان لۆژیكی سیاسی، به‌رژه‌وه‌ندیه‌كان و ئه‌كته‌ره‌كانی به‌ ئامرازو كه‌رسته‌گه‌لێكی دی، كه‌ هی شه‌ڕن، به‌رده‌وام ده‌بن به‌ مه‌به‌ستی سه‌پاندنی ئیراده‌ و ویستی خۆیان.


به‌ خۆێندنه‌وه‌ی لایه‌نگرانی ئه‌م ڕه‌وته واهه‌ستده‌كه‌ین كه‌‌ دواجار شه‌ڕ دۆخێكی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆ نییه‌، به‌ڵكو ته‌نها به‌رده‌وامێتی و درێژكراوه‌ی دۆخی سیاسییه‌‌. به‌ مانایه‌كی دی، ئه‌مان ته‌نها له‌ كڵاورۆژنه‌ی ئاله‌تیانه‌وه له‌ شه‌ڕ ده‌ڕوانن و پێیانوایه‌ شه‌ڕ‌ ته‌نها ئاله‌ت و ئامرازێكه‌ به‌ ده‌ست سیاسیه‌كانه‌وه‌ بۆ گه‌شتن به‌ ئامانجه‌كانیان.

وه‌لێ له‌ لای كۆمه‌ڵێ لێكۆڵه‌وه‌ری ڕشته‌كانی زانسته‌ سیاسیه‌كان و سۆسیۆلۆژیا خوێندنه‌وه‌یه‌كی جودا له‌مه‌ی پێشوو‌ بۆ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ده‌كرێت. له‌ ناو ئه‌مانەشدا ده‌شێت ئاماژه‌ به‌ بیرۆكه‌كانی میشێل دۆبری (Michel Dobry)، مامۆستای زانسته‌ سیاسیه‌كان له‌ زانكۆی سۆربۆن، بكه‌م. دۆبری پێیوایه‌ كلۆسویتز مه‌به‌ستێكی جودایی له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ هه‌یه‌ كه‌ زۆر كه‌س به‌ هه‌ڵه‌ی لێیتێگه‌شتوون. راسته‌، بۆ كلۆسویتز، شه‌ڕ درێژكراوه‌ی سیاسه‌ته‌و دۆخێكی بێپێشینه‌ نییه‌، به‌ڵام شه‌ڕ ته‌نها درێژكراوه‌و زاده‌ی پێشخۆشی نییه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، شه‌ڕ دۆخێكی تایبه‌ت و سه‌رزه‌مینێكی جودایه‌، واته‌ خودان لۆژیك، دینامیك، ڕێسا و یاسای تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی. شه‌ڕ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ هه‌ڵگیرسا و هاته‌كایه‌وه‌ له‌و هۆكار و سه‌رزه‌مینه‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی هه‌ڵگیرسانی و سه‌ر بۆ دونیا و سه‌رزه‌مینێكی نوێ هه‌ڵده‌گرێت، به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌كته‌ری نوێ، لۆژیكی نوێ، به‌رژه‌وه‌ندی نوێ دێنه‌ كایه‌وه‌. هه‌تا ناسنامه‌ی ئه‌كته‌ره‌كانش ده‌گۆڕێن، هاوتا به‌های سه‌رچاوه‌ و سه‌رمایه‌كانش وه‌ك خۆیان نامێننه‌وه‌.

،،

له‌ راستیدا، من ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی دۆبری-م زۆر به‌لاوه‌ گرنگه‌ بۆ شرۆڤه‌كردن و تاووتوێكردنی شه‌ڕی نێوان جه‌نگاوه‌رانی هه‌ردوو پارتی سه‌ره‌كی له‌ ساڵانی ١٩٩٠ كاندا. له‌ به‌رئه‌وه‌ی لای خۆشمان تاوه‌كو ئێستا ئه‌وه‌نده‌ی سه‌رقاڵی دۆزینه‌وه‌و سۆراخی هۆكاره‌كانی شه‌ڕ و حه‌تمیه‌تی مێژوو بوینه،‌ له‌ دۆخی شه‌ڕمان نه‌كۆڵیوه‌ته‌وه‌.

بۆیه‌، میشێل دۆبری رووی ره‌خنه‌ی له‌ پسپۆران و لێكۆڵه‌وه‌رانی شه‌ڕ ده‌كات و پێوایه‌ ئه‌مان ئه‌وه‌نده‌ی سه‌رقاڵی شرۆڤه‌ و سۆراخكردنی هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی شه‌ڕن، ئه‌وه‌نده‌ دۆخی شه‌ڕ و ئه‌وه‌ی له‌ شه‌ڕدا ده‌گوزه‌رێت و دێته‌كایه‌وه‌ به‌ هه‌نگوه‌رناگرن. به‌ مانایه‌كی دی، دۆبری ده‌ڵێت هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ شه‌ڕ ده‌كۆڵنه‌وه‌ شه‌ڕ ده‌بنه‌وه‌ بۆ سه‌رزه‌مینی ئه‌و هۆكارو ڕەگ‌و ڕیشه‌ حه‌تمیه‌ته‌ مێژوویانه‌ی به‌ قه‌ولی ئه‌مان بۆنه‌ته‌ مایه‌ی هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕ، چونكه‌ پێییانوایه‌ دواجار شه‌ڕ گیرۆده‌ی هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانێتی و پێوه‌یان وابه‌سته‌یه‌.


هه‌ر بۆیه‌ له‌م روانگه‌یه‌وه‌، دۆبری باسی <وه‌همی ڕه‌گوڕیشه‌(etiological illusion)> ده‌كات و پێیوایه‌ شه‌ڕ گیرۆده‌ی پێشخۆی نییه‌ و سه‌رزه‌مینێكی جودایه‌. دۆبری به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وامێتی مێژوو فه‌رامۆش بكات، پێیوایه‌ ده‌بێت زیاتر له‌ دۆخی شه‌ڕ بكۆڵینه‌وه‌و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ مێتۆدی <ئێستاگه‌رایی> پێشنیار ده‌كات، واته‌ تێگه‌شتن و شرۆڤه‌كردنی دۆخی هه‌نوكه‌یی شه‌ڕ. به‌ڵام، له‌ هه‌مانكاتدا، ده‌ڵێت نابێت مێژوو له‌ بیر بكه‌ین، به‌ڵام ده‌شبێت بزانین ئه‌وه‌ مێژوو نییه‌ خۆی به‌رهه‌مده‌هێنێته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌كته‌ره‌كانی شه‌ڕ به‌ پێی دۆخی شه‌ڕ په‌نا بۆ مێژوو ده‌به‌ن و ته‌نها ئه‌و شتانه‌ له‌ مێژوو ئیستیعاره‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ خزمه‌تی ئێستای شه‌ڕدا بێت.

له‌ راستیدا، من ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی دۆبری-م زۆر به‌لاوه‌ گرنگه‌ بۆ شرۆڤه‌كردن و تاووتوێكردنی شه‌ڕی نێوان جه‌نگاوه‌رانی هه‌ردوو پارتی سه‌ره‌كی له‌ ساڵانی ١٩٩٠ كاندا. له‌ به‌رئه‌وه‌ی لای خۆشمان تاوه‌كو ئێستا ئه‌وه‌نده‌ی سه‌رقاڵی دۆزینه‌وه‌و سۆراخی هۆكاره‌كانی شه‌ڕ و حه‌تمیه‌تی مێژوو بوینه،‌ له‌ دۆخی شه‌ڕمان نه‌كۆڵیوه‌ته‌وه‌.


بۆ نمونه‌ هه‌ندێك له‌و لێكۆڵه‌وه‌رانه‌ی هه‌وڵی تێگه‌شتن و شرۆڤه‌ی شه‌ڕی ناوخۆیان داوه‌ سڵیان له‌وه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ كه‌‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی شه‌ڕی پارتی و یه‌كێتی به‌رنه‌وه‌ بۆ‌ شه‌ڕی نێوان قادری و نه‌قشه‌به‌ندیه‌كان، هه‌ندێكی ترش ئه‌م شه‌ڕه‌ ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ شه‌ڕی مه‌لایی و جه‌لایی لە ساڵانی شه‌سته‌كان، یان جیابونه‌وه‌ی ١٩٦٤، تد. له‌ راستیدا، كێ بڕوا به‌وه‌ ده‌كات جه‌نگاوه‌ره‌كانی هه‌ردوو حزب له‌ كاتی شه‌ڕدا <به‌یه‌كدادانی قادری و نه‌قشه‌به‌ندیان> له‌ هۆشدابووبێت و له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ جه‌نگابن‌؟ كێ بڕوا به‌وه‌ ده‌كات ئه‌وانه‌ی ته‌قه‌یان له‌یه‌ك ده‌كرد كه‌ڵكه‌ڵه‌ و نه‌زعه‌ی ململانێی شه‌سته‌كانیان له‌ سه‌ردا بوبێت؟

،،

لەە راستیدا، بۆ تێگه‌شتن له‌ شه‌ڕی ناوخۆ، ده‌بێت هه‌وڵه‌كانمان بۆ تێگه‌شتن له‌ <دۆخی شه‌ڕ> چربكه‌ینه‌وه، واته‌ له‌ ڕێگه‌ی مێتۆده‌ ئێستاگه‌راوه‌ هه‌وڵبده‌ین بزانین ئه‌كته‌ره‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان كێبوون؟

له‌ راستیدا، بۆ تێگه‌شتن له‌ شه‌ڕی ناوخۆ، ده‌بێت هه‌وڵه‌كانمان بۆ تێگه‌شتن له‌ <دۆخی شه‌ڕ> چربكه‌ینه‌وه، واته‌ له‌ ڕێگه‌ی مێتۆده‌ ئێستاگه‌راوه‌ هه‌وڵبده‌ین بزانین ئه‌كته‌ره‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان كێبوون؟ به‌های سه‌رمایه‌ و سه‌رچاوه‌كان له‌ چیدا ‌گۆڕابوون و چییان به‌ سه‌ردا هاتبوو؟ بۆچی پاسداران و سه‌ربازانی ڕژێمی به‌عس ده‌بنه‌ جه‌نگاوه‌ری ئه‌م شه‌ڕه‌؟ چۆنایی ناسنامه‌ی كوردبوون و ناسنامه‌ی دوژمن خۆیان پێناسه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌؟ شه‌ڕ بۆچی و له‌ پێناوی چیبوو؟ جه‌نگاوه‌ره‌كانی پ.د.ك و ی.ن.ك وێڵی چیبوون؟ چی پاڵنه‌ریان بوو بۆ ئه‌وه‌ی ئاماده‌بن بۆ جه‌نگان و به‌خشینی روحیان له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگدا له‌هه‌مبه‌ر هاونشتیمانیه‌كانیاندا؟…

به‌ رای من، په‌نابردن بۆ كلۆسویتز و جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ دۆخی شه‌ڕ و ئه‌وه‌ی له‌ شه‌ڕدا ده‌گوزه‌رێت مه‌رجی سه‌ره‌كی په‌یپێبردن و تێگه‌شتنمانه‌ له‌ شه‌ڕ. چونكه‌ له‌ راستیدا، شه‌ڕ ئه‌وه‌نده‌ی مه‌حكوم و گیرۆدی ئه‌و سات و كاتانه‌ن كه‌ تێدا ده‌گوزه‌رێت، ئه‌وه‌نده‌ ئاڵۆده‌ی رابردوو نییه‌

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین