نهێنی سەركەوتنی ئەزمونی یابان

نهێنی سەركەوتنی ئەزمونی یابان

685 خوێندراوەتەوە

 

پێش چەند مانگێك بەشداربوم لە كۆڕێكی دكتۆر "جاسم سوڵتان" بیرمەندی عەرەبی و بەرپرسی پڕۆژەی "هەستانەوە" ، كۆڕەكە تایبەت بوو بە باسكردنی هۆكارەكانی دواكەوتنی وڵاتە عەرەبیەكان و تیشك خستنە سەر ئەو هۆكارە بابەتی و ڕاستەقینانەی كە بوونەتە هۆی پەك كەوتنی عەقڵ و هەڵهاتنی تواناكان و بڵاوبونەوەی نەخوێندەواری و تێكچوونی هەموو كەرتەكان، بێ ئەوەی ئەم شكستانە بخرێنە پاڵ دوژمنێكی دەرەكی یاخود بیردۆزی "موئامەرە" كە شەرقیەكان زۆر عاشقی بەكارهێنانی ئەم چەمكەن و حەزدەكەن هەموو شكستەكانیان بخەنە پاڵ "موئامەرە" و پلانی دەرەكی و ناوخۆیی و خۆیان ئامادەنین بەرپرسیارییەتی دۆخەكە لە ئەستۆ بگرن .

 

،،

 ئەوەی كە جێگەی سەرنجە كە یابانیەكان توانییان وڵاتەكەیان بونیات بنێنەوە و بیكەن بەیەكێك لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی جیهان و ئەو ئازارانە تێپەڕێنن كە بەهۆی جەنگی جیهانی دووەمەوە پێیان گەیشتبوو.

 

 

 
دكتۆر جاسم بابەتێكی سەرنج ڕاكێشی باس كرد لەسەر یابان ، كە وەكو زانراوە یابان لەكاتی جەنگی جیهانی دووەم وڵاتێكی بەهێز و فراوانخوازبووە و، بەشێكی چینی داگیر كردبوو بۆ دەست گرتن بەسەر سامانە سروشتیەكانی چین و بەهێزكردنی خۆی، هەروەها چەندەها تاوانی دەرهەق بەخەڵكی ئەو وڵاتانە ئەنجامدا كە داگیری دەكرد ، ئەم هەڵسوكەوتانەی یابان پاڵنەرێكی بەهێز بوو كە وڵاتی ئەمریكا هەڵسێ بە بۆمبارانكردنی دوو شاری یابانی بە چەكی ناوەكی و وێران كردنی بەتەواوەتی، سەرەڕای ئەو زیانە گەورەیەی لەم ڕووداوە كەوتەوە، بەڵام گرنگترین دەستكەوت بریتی بوو لە ملكەچ بوونی یابان و كۆتایی هاتن بە هەژمونە فراوانخوازیەكەی لەناوچەكە .

 
بەڵام ئەوەی كە جێگەی سەرنجە كە یابانیەكان توانییان وڵاتەكەیان بونیات بنێنەوە و بیكەن بەیەكێك لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی جیهان و ئەو ئازارانە تێپەڕێنن كە بەهۆی جەنگی جیهانی دووەمەوە پێیان گەیشتبوو.

 
دكتۆر جاسم وتی پرسیارم لە مامۆستایەكی زانكۆی یابانی كرد : بۆچی نابینین قسە لەسەر ئەمریكا بكەن و سەرزەنشتی بكەن لە هۆنراوە و گۆرانی و سرودی خوێندنگە و كتێبەكانتان دا؟ لەكاتێك دا ئەوان تاوانێكی گەورەیان بەرانبەر ئێوە ئەنجام داوە و جیهانیش بێدەنگ بووە لەسەر ئەو تاوانە؟ بۆچی دژایەتی ئەوان ناكەن و نەوەكانتان فێرناكەن تۆڵە لە ئەمریكا بكەنەوە لەسەر ئەوەی وڵاتەكەی ئێوەیان كاول كرد بە چەكی ئەتۆمی؟

 
مامۆستاكە لە وەڵامدا وتی: ئێمە لەدوای ئەو ڕووداوە ناخۆشەی كە بە چەكی ئەتۆمی هێرشكرایە سەرمان و جیهانیش هیچ كاردانەوەیەكی نەبوو لەسەر ئەوە، بڕیارمان دا وەك دەسەڵات و گەلی یابان هەموو كات و تواناكانی خۆمان سەرقاڵ بكەین بۆ وەڵامدانەوەی دوو پرسیار و كات بە شتی لاوەكییەوە نەكوژین، پرسیارەكانیش بریتی بوو لە:


یەكەمیان: ئێمە چ تاوانێكی گەورە و ناشرینمان ئەنجامداوە هەتا وای لە ئەمریكا كردووە بۆ وەستاندنی ئێمە ئەو چەكە بەرامبەرمان بەكاربهێنێت؟ بۆچی هەموو جیهان دژی ئێمە وەستاون لەو ساتەدا؟ هەڵەی ئێمە چی ببوە هەتا دەبێت دیاری بكەین بۆ ئەوەی دووبارەی نەكەینەوە و كارەساتێكی تر نەخولقێنین بەسەر گەلەكەمان لەداهاتوودا، پێویستە هەوڵ بدەین خزمەتی مرۆڤایەتی بكەین ، بەوەش تاكی یابانی فێری ئەوە كرا كە مرۆڤ دۆست بێت و بنەماكانی مرۆڤایەتیمان لە منداڵەكانماندا ڕواند لەباتی ڕق و كینە و حەزی تۆڵەسەندنەوە، چونكە ئەو بیركردنەوانە گرفتەكان ئاڵۆزتر دەكات و هیچ خزمەتێك بە وڵاتەكەمان ناكات، بەوەش ئێمە سوودمان لە ڕابردوو وەرگرتن و زۆر لە مێژوودا نەماینەوە بەڵكو تاكێكی تەندروستمان پەروەردە كرد بۆ داهاتوو .

 

،،

لەدوای هێرشەكەی ئەمریكا هەتا ئێستە سەرقاڵی وەڵامدانەوەی ئەو دوو پرسیارەین و بێگومان ڕەنگدانەوەی داوەتە سەر یابان و بووتە وڵاتێكی بەهێز و سەقامگیر و خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتیەكانی بەدیهێناوە.

 

 
دووەمیان: كاتێك ئەمریكا چەكی ئەتۆمی دروست دەكرد ئێمە لەكوێ بوین و چیمان دەكرد؟ بۆچی ئێمە بەقەدەر ئەمریكا پێشكەوتوو نەبوین و ئەو چەكەمان لەدەستدا نەبووە؟ ئەگەر ئێمەش ئەو چەكەمان هەبوایە هەلومەرجەكە جیاواز دەبوو، لەبەر ئەوە بڕیارمان دا گرنگییەكی تایبەت بدەین بە زانست و تەكنەلۆژیا و پڕۆژەی توێژینەوە و خوێندن و كەرتی فێركاری، بۆ ئەوەی بتوانین خزمە تبە زانست بكەین و نەگەڕێینە دواوە و بەردەوام بەرەو پێشكەوتن هەنگاو بنێین، چونكە تەكنەلۆژیا بناغەی هێزە لەم سەردەمەدا و ئێستە یابان لەوانەیە پێشكەوتووترین وڵات بێت لەو كەرتەدا.

 


لەدوای هێرشەكەی ئەمریكا هەتا ئێستە سەرقاڵی وەڵامدانەوەی ئەو دوو پرسیارەین و بێگومان ڕەنگدانەوەی داوەتە سەر یابان و بووتە وڵاتێكی بەهێز و سەقامگیر و خۆشگوزەرانی بۆ هاوڵاتیەكانی بەدیهێناوە، لەبەر ئەوەش كاتمان نەبوو بۆ بەسەربردنی لە نوسین و داڕشتنی هۆنراوە و وتار بەسەر دوژمنەكانی ڕابردووماندا، بەڵكو لاپەڕەیەكی نوێمان هەڵدایەوە هەتا بتوانین ژیانێكی شایستە بۆ نەوەكانی داهاتوو دروست بكەین، وە پەیوەندیەكی ستراتیژیمان لەگەڵ ئەمریكادا هەیە كە بۆ سوودی هەردوولامانە.

 

بێگومان دووبارە كردنەوەی ئەزمونی یابانی یاخود مالیزی یاخود ئەڵمانی شتێكی ئەستەم نیە ، بەڵكو ئێستە لە ئەفریقاوە ئەزمونی وڵاتی ئەسیوبیا بووە بە یەكێك لە ئەزمونە سەركەوتووەكان لەناوچەكە و ئەسیوبیای لەدەوڵەتێكی هەژار و لاوازەوە گەیاندۆتە دەوڵەتێكی پێشكەوتوو كە نفوزی خۆی لەناوچەی ئەفریقی بڵاودەكاتەوە ، ئەوەش لە ڕێگەی سەركردەیەكی ژیر و بەتوانا بەناوی "میلیس زیناوی" كە لە ساڵی 1995 بوو بە سەرۆك وەزیرانی ئەسیوبیای كۆتایی بەهەژاری و جەنگی ناوخۆیی و دیكتاتۆری سیاسی هێنا كە هەتا ساڵی 2002 بەردەوام بوو .

 
لەڕێگەی بەدیهێنانی دوو كارەكتەری سەرەكیەوە دەتوانرێت كار لەسەر ئەزمونێكی هەستانەوەی سەركەوتوو بكرێت لە عێراق یاخود كوردستان، یەكەمیان بوونی سەركردەیەكی بەتوانا كە گرنگی بە توێژینەوە و خوێندن بدات و درك بە گۆڕانكارییەكانی ئەم سەردەمە بكات و ئاگاداری مێژووی گەلەكان و ئەزمونە سەركەوتووەكان و هۆكارەكانی دروست بوون و شكستهێنانی شارستانیەتەكان بێت ، وە سیستەمێكی پەروەردەیی نوێ بنوسرێتەوە كە بتوانێت تاكەكان بەشێوەیەكی تەندروست پەروەردە بكات ئەو بنەمایانەیان تێدا بچێنرێت كە حكومەت لەداهاتوودا كاری بۆ دەكات، بەبێ بوونی ئەو دوو ڕەگەزە سەرەكیە خەڵكی ئەم وڵاتە هەر لە ڕابردوودا دەژین و ئاوات بە گەڕانەوەیان بۆ دواوە دەخوازن بە پێچەوانەی گەلانی دونیا كە پلانیان بۆ دە ساڵی داهاتوو داناوە و خۆیان داهاتوویەكی ڕوون بنیات دەنێن .

 

 

author photo

ڕاوێژکاری ناوەندی عێراقی نوێ ـ  مرکز العراق الجدید