گوزەرێك بەنێو سەرەتاكانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران دا

چیرۆكی گرتنی سەفیرو دیبلۆماتكارە ئەمەریكییەكان لەسەرەتای شۆڕشی ئیسلامی ئێران دا

گوزەرێك بەنێو سەرەتاكانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران دا

566 خوێندراوەتەوە

رۆژی یەكەمی روداوەكە:


سێیەم رۆژی دانپێدانانی ئەمەریكا بە حكومەتی تازەی ئێران كە لەلایەن شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە ساڵی 1979 بە سەرۆكایەتی (خومەینی) پێكهاتبوو، روداوێكی ئێجگار گرنگ‌و پڕ لە تەمتومان هاتە كایەوە، كاتێك كۆمەڵێك گەنجی سەربە (سازمان چریكهای خلق ایران) خۆپیشاندانیان ئەنجام دەدا، لە شەقامی (تەخت جەمشید)ی تاران چوونە سەر سەفارەتی ئەمەریكاو دوای ئەوەی لە هەموو لایەكەوە پەلاماری سەفارەتیان دا، سەفیری ئەوكاتی ئەمەریكا (ویلیام سالیوان) فەرمانی بە پارێزەرانی ئەمەریكایی سەفارەت دا كە بەمەبەستی پارێزگاری لە خۆیان و سەفارەتەكەیان بەئەندازەی پێویست تەقەبكەن و خۆپیشاندەران دووربخەنەوە.


بەڵام پەلاماری چەكدارەكان ئەوەندە كەم و بێ بەرنامە نەبوو كە بە ئاسانی كۆڵ بدەن و بكشێنە دواوە، پاسەوانەكان جگە لەتەقەكردن سوودیان لە گازی فرمێسك رێژیش وەرگرت و هیچ ئەنجامێكی نەبوو، ئەوەندەی نەبرد سەرجەم كارمەندە ئەمەریكیەكانی نێو سەفارەت چوونە نێو ژورێكی كەپس و قایم و دەستیان كرد بە پەیوەندی گرتن لەگەڵ جیهانی دەرەوە، پێش ئەوەی خۆپیشاندەران بگەنە نێو ژوورەكانی سەفارەت دووكەڵ لەنێو هەندێك لە ژوورەكان بەرز دەبوویەوە، دواجار دەركەوت بە فەرمانی سالیۆن ویستویانە سەرجەم بەڵگەنامەكان بسوتێنن.


چەكدارەكان چوونە نێو ژووەرەكانی سەفارەت و دەستیان گرت بەسەریدا، خۆپیشاندەران هەڕەشەی ئاگر تێبەردانی ژوورەكەیان كردو لەژێر فشارو وەعدو پەیمانی نەكوشتنیاندا بەفەرمانی سالیۆنی سەفیر خۆیان بەدەستەوەدا.

،،

كاتژمێر 12 نیوەڕۆ سەفارەتی ئەمەریكا بەتەواوی كەوتە دەستی هێزە چەكدارەكان، هەر ئەو رۆژە رۆژنامەی (ئیتیلاعات) بە مانشێتی گەورە نوسی بوو (سەفارەتی ئەمەریكا كەوت)


دوای دوو كاتژمێر لە روداوەكە (ئیبراهیمی یەزدی) كە ئەوكات وەزیری دەرەوەی ئێران بوو بە فەرمانی خودی ئیمام خومەینی رابەری شۆڕش، بووە نوێنەر بەمەبەستی چارەسەركردنی كێشەكە، هێزە چەكدارەكانی شۆڕشی ئیسلامی هاوڕێ لەگەڵ یەزدی چوونە نێو بینای سەفارەت، بەم شێوەیە كاتژمێر 12 نیوەڕۆ سەفارەتی ئەمەریكا بەتەواوی كەوتە دەستی هێزە چەكدارەكان، هەر ئەو رۆژە رۆژنامەی (ئیتیلاعات) بە مانشێتی گەورە نوسی بوو (سەفارەتی ئەمەریكا كەوت) لەدرێژەدا نوسیبووی (لەكۆتاییدا سەفارەتی ئەمەریكا كەوتە دەستی ئەرتەش و هێزە میللیەكان، چەكدارانی هێزە دەریاییەكانی ئەمەریكا كە پارێزگارییان لە بینای سەفارەت دەكرد، خۆیان رادەستی هێزەكان كردو چەندین چەكدار رژاونەتە نێو بینای سەفارەت)... دوای ئەوەی یەزدی سالێۆنی بینی داوای لێبوردنی لێكردو گوتی ئەمە كارێكی بەرنامە بۆداڕێژراوی شۆڕش نیەو دڵنیایی پێدا كەئەوان پارێزراودەبن ..)

بارودۆخی ناوخۆیی شۆڕش لەو كاتەدا:

ئێران دەوڵەتێكی ئێجگار فراوان، پڕ لە بۆچوون و بیروباوەڕی جیاواز، نەتەوەو ئاینی جۆراوجۆر، ئاراستەی بیركردنەوەی تەواو جیاواز، كاتێك شۆڕشی ئیسلامی هاتبووە سەركار، هێشتا لەسەرەتای دامەزراندنی دابوو، هەربۆیە ناكۆكی و ململانێكان زۆر توندتر بەدەر دەكەوتن، دەوڵەتی یەكەمی شۆڕش كە بەشێوەیەكی كاتی دامەزرابوو بە سەرۆكایەتی(مەهدی بازرگان)و خودی ئیمام خومەینی پشتیوانی لێدەركرد، كارمەندان و بەرپرسەكانی هێشتا ئەزموونی دەوڵەتدارییان نەبوو، ئەوان لەسەر بنەمای دڵسۆزی و نزیكییان لە شۆڕشەوە دەستنیشان كرابوون نەك هیچیتر، هەربۆیە بواری دەستێوەردان و قسەكردن لە لایەن (مەلا) و(لایەنگرانی شۆڕش) لەسەر ڕێڕەوی كارەكان دیاردەیەكی ئاسایی بوو.


دەوڵەتی سەرەتای مەهدی بازرگان تێكەڵەیەك بوو (مەزهەبی و سیكۆلار)ەكان، گەرچی ئەم پێكهاتەیە سەرەتایەكی خراپ نەبوو، بەڵام نەیتوانی لەبەردەم فشارو تواناكانی بەرەو دەسەڵاتی (مەزهەبگەرایی) شێعەكان و دەسەڵاتی مەلاكان دا خۆی بگرێت و زەمینەی گونجاو بۆ (ناسیۆنالیزمی ئێرانی) فەراهەم بهێنێت، شۆڕشگێڕی و ئینقیلابی بوون لەنێو كایەی كۆمەڵایەتی ئەوكاتەی ئێراندا پێگەیەكی كۆمەڵایەتی بەهێزی هەبوو، خودی خومەینیش كەسایەتیەكی بەهێزی كۆمەڵایەتی و ئاینی بوو، هەربۆیە توانی بوولەنێو رۆحانی و مەلاكاندا پێگەی هەرەگەورە داگیربكات و یەكلایی كردنەوەی هەموو كارەكانی دەوڵەت بگەڕێتەوە بۆ خۆی، ئەمەش ناونرابوو (دەوڵەت لەنێو دەوڵەت).

،،

هێشتا دەوڵەت بەتەواوەتی نەكەوتبووە سەركارەكانی خۆی (ئەنجومەنی خوبرەگان- شارەزایان) كە هەموویان لە لایەنگرانی خودی خومەینی بوون، كەوتنە دانانی (قانون ئەساسی – دەستوور)و لەنێو ئەو دەستورەشدا دەسەڵاتێكی ئێجگار زۆر درابوو بە خومەینی


هێشتا دەوڵەت بەتەواوەتی نەكەوتبووە سەركارەكانی خۆی (ئەنجومەنی خوبرەگان- شارەزایان) كە هەموویان لە لایەنگرانی خودی خومەینی بوون، كەوتنە دانانی (قانون ئەساسی – دەستوور)و لەنێو ئەو دەستورەشدا دەسەڵاتێكی ئێجگار زۆر درابوو بە خومەینی لەوانەش (سەرۆكی هێزە چەكدارەكان، دانانی نیوەی زیاتری ئەندمانی ئەنجومەنی چاودێری –شورای نیگەهبان) چین و توێژەكانی قەومیەكان و چەپ و موجاهیدینی خەلق و چەندین گروپیتر، ناڕەزاییان ئەنجام دا، بەڵام لەبەر ئەوەی یەكگرتوو نەبوون نەیانتوانی لەبەرامبەر ئەم تەوژمەدا خۆیان بگرن و قانوون ئەساسی جێگەی خۆی گرت.


لەو كات و ساتانەدا كە قەومی و سیكۆلارەكان خەریكی گفت و گۆكردنبوون لەسەر پرۆژەی دەستوور كێشەی (بارمتە ئەمریكیەكان رویدا).. ئەمەش ئەو راستیەمان بۆ دەردەخات كە پلان و توانای ئینقیلاب زۆر لەتوانای ئەوانی تر بەهێزترو چالاكانە تر بووە. روداوەكە ئەوەندە گرنگ و چاوەڕوان نەكراو بوو كە هەرچی گفت و گۆو ململانێكانی گۆڕەپانەكە بوو لوول بدات و بەیەكجاری بیانپێچێتەوە، هەربۆیە تەنها رێگەیەك كە لەبەردەم نەتەوەیی و سیكۆلار و ماركسیەكاندا مایەوە نیگەرانی و بەرهەڵستكاری بوو لە ئاستێكی لاواز دا.

هۆكارەكانی روداوەكە:


مەهدی بازرگان لەسەردەمی دەوڵەتداری خۆیدا زۆر كاری لەسەر ئەوە دەكرد كە پەیوەندیەكانی نێوان ئێران و ئەمەریكا پتەو بكات‌و بۆ ئەو مەبەستەش ئیبراهیم یەزدی وەزیری دەرەوەش پشتویانی لێدەكرد، ئەوان كاریان لەسەر ئەوە دەكرد كە دیدارێك بۆ نوێنەرێكی ئەمەریكاو ئیمام خومەینی رێك بخەن تا لە تاران یەكتری ببینن‌و كۆتایی بە كێشەكە بهێنن، بەڵام پرۆژەی دوو سیناتۆری ئەمەریكی سەبارەت بە مەحكومكردنی لەسێدارەدانی بەرپرسەكانی رژێمی شاهەنشایی لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە، ئەمە بووە هۆی ئەوەی كە ئێران پێیانوابێت ئەمەریكا دەست لەكاروباری ناوخۆیی وڵاتەكەیان وەردەدات و ئەمەش نیگەرانی زۆری دروست كرد بۆیان.


لەلایەكی ترەوە پێشوازی كردنی ئەمەریكا لە پادشای هەڵهاتوو، كەبەمەبەستی چارەسەری پزیشكی رووی لەو وڵاتەكردبوو، ئێرانیەكان پێیان وابوو ئەمەریكا بەم هەنگاوەی پشتیوانی تەواوی لێدەكات. هەر بۆیە ئێرانیەكان داوایان لە ئەمەریكا كرد بە هیچ پاساوێك پێشوازی لە (شا) نەكات، بەڵام ئەمەریكا گوێی لە ناڕەزاییەكان نەگرت و لەژێر ناوی (مافی مرۆڤ)دا پێشوازییان لە (شا)كرد. هەر بۆیە ئەم بابەتە بوو بەهۆی گۆڕانكاری گەورە، لەلایەك گرژی و ئاڵۆزی گەورە بكەوێتە نێو پەیوەندیەكانی نێوان ئەمەریكاو ئێران‌و لە ئاستی ناوخۆیش ببێتە هۆی كۆتایی هێنان بە دەوڵەتەكەی مەهدی بازرگان..

،،

دوای ئەوەی ساڵی 1979 شۆڕشی گەلانی ئێران بەناوی شۆڕشی ئیسلامی ئێران هەنگای یەكەمی هاویشت و كۆتایی بەڕژێمی پادشایی ئەو وڵاتە هێنا كە هەزاران ساڵ بوو ریشەی داكوتابوو، شۆڕشی گەلانی ئێران بەرەو رێگەیەكی تر هەنگاوی دەنا، بەڵام توانا رۆحی و مادیەكانی مەلا شیعەكانی ئێران بەجۆرێكبوو كە توانی پێش لەهەر ڕووداوێك بگرێت

ئینقلابی دووەم:


دوای ئەوەی ساڵی 1979 شۆڕشی گەلانی ئێران بەناوی شۆڕشی ئیسلامی ئێران هەنگای یەكەمی هاویشت و كۆتایی بەڕژێمی پادشایی ئەو وڵاتە هێنا كە هەزاران ساڵ بوو ریشەی داكوتابوو، شۆڕشی گەلانی ئێران بەرەو رێگەیەكی تر هەنگاوی دەنا، بەڵام توانا رۆحی و مادیەكانی مەلا شیعەكانی ئێران بەجۆرێكبوو كە توانی پێش لەهەر ڕووداوێك بگرێت، دوای ئەوەی سەفارەتی ئەمەریكا لە (4/11/1979) دا كەوتە ژێردەستی چەكدارەكانی سەر بەشۆڕش، یەك رۆژ داوی ئەوە مەهدی بازرگان دەست لەكاركردنی خۆی پێش كەش بە خومەینی كرد، زۆرێك لە شرۆڤەكارانی ئەو كات پێیانوابوو ئەوە فشارێكی بەهێزی دەوڵەتە بۆ سەر خومەینی تا ناچار بە دروستكردنەوەی پەیوەندی ئێران بكاتەوە لەگەڵ ئەمەریكا، بەڵام هەر رۆژی دوایی بەدەر لە چاوەڕوانی خەڵك، خومەینی دەست لەكاركردنەكەی پەسەند كرد، دەست بەسەردا گرتنی سەفارەتی ئەمەریكا لەلایەن چەكدارەكانی (پەیڕەوانی خەتی ئیمام) لە ئەدەبیاتی شۆڕشی ئیسلامی دا ناونرا بە دەستگرتن بەسەر لانەی جاسووسی ئەمەریكادا لەناوچەكەو گوتیان ئەمە ئینقیلابی دووەمە. لە كات و ساتی ئامادەكاری بۆ ئەوكارەدا چەندین رێگە گیرایە بەرو لەوانەش یەكێك لەگەنجە توندڕەو بەباوەڕەكانی خەتی ئیمام لەبەردەم سەفارەتی ئەمەریكادا بەنزینی بە جەستەی خۆیدا كردو ئاگری لەخۆی بەردا، تا ئەوە رۆژانە لەبەردەم ئەو سەفارەتەدا خۆپیشاندانی جۆراوجۆر ئەنجام دەدرا.

 

لانەی جاسووسی وەك دیكۆمێنت:

ماوەیەك دوای دەست بەسەردا گرتنی سەفارەتی ئەمەریكا بەرپرسە ئێرانیەكان رایان گەیاند كە بە هەزاران لاپەڕە لە زانیاری هەستیارو مەترسیداری وڵاتانی ناوچەكە لەنێو سەفارەتی ئەمەریكادا دەستی بەسەردا گیراوەو دواجار كۆیان كردەوەو لە زنجیرە كتێبێكی (50) بەرگیدا لەژێرناوی (لانە جاسوسی امریكا)دا بەچاپیان گەیاند، لەو كتێبانەدا كە هەریەكەیان تایبەت كراون بە وڵاتێك زانیاری ئێجگار وردو هەستیاری شۆڤاری لەرێگەی سەفارەتەوە گەیەنراوەتە دەزگا پەیوەندیدارەكانی ئەمەریكا، خومەینی بەتەواوی پشتیوانی لەو كارەدەكرد و پێیوابوو ئەو روداوە دەستی هەموو پارێزكارو لایەنگرانی ئەمەریكای لەناوچەكەدا بڕی، لەو روداوەدا (52) لە فەرمانبەران و كارمەندانی سەفارەتی ئەمەریكا بۆ ماوەی (444) رۆژ بە بارمتە دەستگیركران، لەو ماوەیەشدا دەیان هەوڵی جۆراوجۆری سیاسی و سەربازی و ئابووریش دران بەڵام بێ ئەنجام بوون، یەكێك لەو هەوڵانە نیشتنەوەی شەش كۆپتەری ئەمەریكی بوو لە فڕۆكەخانەیەكی كۆنی رۆژهەڵاتی ئێران و لەسەر دەمی دەسەڵاتی حكومەتەكەی بەنی سەدر دا، بۆ ئەوەی لەو رێگەیەوە جاسوس و شۆڤارەكانی دەزگای هەواڵگیری ئەمەریكا ئەو بارمتەگیراوانە بڕفێنن، بەڵام بە هۆكارێكی سرووشتی كە هەڵكردنی رەشەبای توندو بارینی تەپوتۆز و لم و خۆڵ بووە هۆی ئەوەی كە یەكێك لە كۆپتەرەكان بكەوێتە خوارەوەو ببێتە هۆی كوژرانی هەشت لە سەرنشینەكان و ئەوانی تریش ناچار بكات بەهەڵاتن.

،،

جیمی كارتەری سەرۆكی ئەو كاتی ئەمەریكا بەڕەسمی و لەبەردەم میدیاكاندا دانی بەو شكستەدا ناو گوتی نەمانتوانی هاوڵاتیەكانمان ئازاد بكەین.


جیمی كارتەری سەرۆكی ئەو كاتی ئەمەریكا بەڕەسمی و لەبەردەم میدیاكاندا دانی بەو شكستەدا ناو گوتی نەمانتوانی هاوڵاتیەكانمان ئازاد بكەین.
ئەم رووداوە لەنێو خەڵكی سادەو شەقامی گشتی پەیڕەوانی خەتی ئیمام وەك موعجیزەیەكی خودایی لێك درایەوە، بەڵام بە هەموو حاڵەتەكان بێ ئاگایی و پەلەپڕوزەی ئەمەریكیەكان بوو بۆ گەڕاندنەوەی شكۆی شكاوی، خۆ ئەگەر توێژینەوەی تەواویشیان لەو دۆخە سروشتیەی ئەو ناوچەیەش كردبێت ئەوا پێیان وابووە لەو كەش و هەوا نالەبارەدا هەلێكی باشتر دێتە پێشەوە كە كارەكە ئەنجام بدەن.


جارێكی تر ئەم روداوە بەرۆكی سەرۆك وەزیرانی دەوڵەت (بەنی صدر)ی گرتەوەو بووە هۆی ئەوەی ئەویش لەكار دووربخرێتەوەو لەكاتی دورخستنەوەی لەكاریش خومەینی گوتی بۆ بەنی صەدر تەنها یەك رستەم هەیە كە بۆ هەمووشمان دەبێت ئەویش ئەوەیە (خۆشەویستی دونیا سەری هەموو هەڵەیەكە) ، ئەم وتەیە ئاماژە بوو بۆ ئەوەی بەنی صدر لەبەرامبەر بەخشیشێكی دونیایی دیاری كراودا كار ئاسانی بۆ ئەمەریكیەكان كردبێت..

ئازادكردن و خەڵەتاندنێكی تر:


دواجار لە (20/1/1981) و پاش (444) رۆژ مانەوەی ئەو بارمتانە و بە میانگیری وڵاتی جەزائیر و رای زۆرینەی نوێنەرانی مەجلیس (پەرلەمان) ئازاد كران، ئەوەش لەبەرامبەر ئەوەدا كە سەرجەم پارە بلۆك كراوەكانی ئێران كۆتاییان پێبێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ ئێران كە زۆرینەی هەرەزۆریان پارەی نەوتی فرۆشراو بوون، هەرچەندە شرۆڤەكاران پێیانوایە لەو میانەیەشدا ئێران نزیكەی (300) ملیۆن دۆلاری ئەمەریكایی ئەو كات خەڵتێنراوە، مەرجی دووەمیشیان جارێكی تر دەست لەكاروباری ناوخۆی ئێران وەرنەدەن، بەڵام لە ساڵی 2015 دا و لە پاش 35 ساڵ ئەمەریكا سزای بانكێكی فەرەنسی دا كە ئابڵۆقەی سەر ئێرانی شكاندووە.
پرسیاری جدی ئەوەیە: ئایا ئەمەریكا ئەو هەموو دروشم و سەرپێچیانەی ئێرانی لەماوەی رابوردوودا لەهەمبەر وڵاتەكەیدا لەیاد دەكات؟ ئاخۆ لە ئێستەدا خەمی ئەوان گەڕانەوەی شكۆی لەكیس چوویانە؟ یاخود خەمی مافەكانی مرۆڤو بنبڕكردنی تیرۆی دەوڵەتە وەك خۆیان ئاماژەی پێدەكەن؟ هەموو ئاماژەكان باس لەوە دەكەن كە هەنگاوەكانی ئەمەریكا بۆ ئابڵۆقە خستنە سەر ئێران مانایەكی تری نییە لە شەڕی كۆنە قین.

 

author photo

مامۆستاو ڕۆژنامەنووس

 ئەزموونی بیست و پێنج ساڵ کاری ڕۆژنامەنووسی

شارەزا لە زمانی عەرەبی و فارسی