جەمیل بایك: ئەگەر پەكەكە باڵا دەستبوایە، بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكای لە كوردستان تێك دەدا

چی لەبارەی ئەمەریكاوە وتووە؟

جەمیل بایك: ئەگەر پەكەكە باڵا دەستبوایە، بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكای لە كوردستان تێك دەدا

760 خوێندراوەتەوە

" تەڤگەرێك هەیە بەناوی ئاپۆچی، ئەو تەڤگەرە زۆر مەترسیدارەو پێوویستە شەخسی ئاپۆ بە ئامانج وەرگیرێت‌و پێوویستە كەسایەتی ئەو لاوازو ناشیرین بكرێت، پێویستیشە نێوانی ئەم تەڤگەرەو تەڤگەرەكانی دیكەی توركیا خراپ بكرێت‌و شەڕو ئاژاوە لە نێوانیاندا بنرێتەوەو هەم پێوویستە عەشیرەتە كوردەكان چەكدار بكرێن‌و لە دژی ئەم تەڤگەرە بخرێنە كار".


بەوتەی جەمیل بایك ئەوە ناوەرۆكی پەیامی كونسوڵیەتی ئەمەریكا لە " ئەدەنە" بووە بۆ سەفارەتی ئەمەریكا لەتاران‌و، ئەم بەڵگەنامەیە پاش دەستبەسەراگرتنی سەفارەتی ئەمەریكا لە تاران لە سەرەتای شۆڕشی كۆماری ئیسلامییەوە ئاشكرا بووە.


لە دیدارێكی دورو درێژدا لەگەڵیدا كە لە دوو توێی كتێبی " مێژووێك لەئاگر"دا بڵاو كراوەتەوە، جەمیل بایك باس لە هاتنی ئەمەریكا بۆ عێراق‌و ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس‌و سەددام حسێن دەكات‌و ئاماژە بەوە دەدات كە ئەمەریكا دەیەوێت‌و ئامانجی ئەوەیە كە خۆرهەڵاتی ناوین لەڕووی ئابوری‌و هەم لە ڕووی سیاسی‌و هەمیش لەڕووی كلتورییەوە بەگوێرەی سیستمی سەرمایەداری ئامادە بكات‌و ناوچەكە بخاتە خزمەتی ئەو سیستمەوە.


جەمیل بایك لە "مێژووێك لە ئاگر"دا دەڵێت:" ئەو موداخەلەیەی ئەمەریكا لەسەر عێراق كردی موداخەلەیەكە بۆسەر خۆرهەڵاتی ناوین، ئەو موداخەلەیە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سەرمایەداری بوو، ئامانجی ئەم موداخەلەیە ئەوە بوو كە خۆرهەڵاتی ناوین هەم لەڕووی ئابوری‌و هەم لە ڕووی سیاسی‌و هەمیش لەڕووی كلتورییەوە بەگوێرەی سیستمی سەرمایەداری ئامادە بكات، تاكو ئەم ناوچەیە بكەوێتە خزمەتی ئەو سیستمەوە.


بە بڕوای جەمیل بایك، خۆرهەڵاتی ناوین لەهەموو روویەكەوە لەگەڵ سیستمی سەرمایەداری لە ناكۆكیدایە‌و گەلانی ناوچەكەش لەگەڵ سیستمی سەرمایەداریدا لەنێو ناكۆك بە بڕوای جەمیل بایك، خۆرهەڵاتی ناوین لەهەموو روویەكەوە لەگەڵ سیستمی سەرمایەداری لە ناكۆكیدایە‌و گەلانی ناوچەكەش لەگەڵ سیستمی سەرمایەداریدا لەنێو ناكۆكییەكی مەزندا دەژین، " گەلانی ناوچەكە دەخوازن لە ڕژێمەكانیان ڕزگاریان بێت‌و سیستمی سەرمایەداریش دەخوازێت ناوچەكە بخاتە خزمەتی سیستمەكەوە". ییەكی مەزندا دەژین، " گەلانی ناوچەكە دەخوازن لە ڕژێمەكانیان ڕزگاریان بێت‌و سیستمی سەرمایەداریش دەخوازێت ناوچەكە بخاتە خزمەتی سیستمەكەوە".


بایك زۆرتر دەربارەی هاتنی ئەمەریكا بۆ عێراق‌و ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی 2003 دەدوێت‌و دەڵێت:" لەڕێگەی ئەو موداخەلەیەوە ویستی ناچەكە لەڕووی سیاسی‌و ئابوری‌و كلتوری‌و كۆمەڵایەتییەوە بەگوێرەی سیستمی سەرمایەداری ڕێكبخات، هەروەها بۆ ئەوەی ئیسرائیلیش بەهێز بكات‌و ئەو مەترسیانەی لەناوچەكەدا بۆ سەر ئیسرائیل لە ئارادان نەهێڵێت".


وەكو ئەو وتوویەتی بوونی نەوت‌و وزە لەناوچەكەو بەتایبەت عێراقدا هۆیەكی دیكەی ڕووخانی ڕژێمی بەعس بووە:" ئەمەریكا دەیەوێت لە جیهاندا باڵا دەست بێت‌و لە خۆرهەڵاتی ناوین‌و عێراقەوە دەستی پێكرد، سەرچاوەكانی وزە لە عێراق‌و ئێراندا لەژێر كۆنترۆڵی ئەمەریكادا نەبوون، ئەوەش كێشەبوو بۆ ئەمەریكا".
جەمیل بایك لە كتێبی" مێژووێك لە ئاگر"دا باسی لەوە كردووە كە دەستگیركردنی عەبدوڵا ئۆجەلان، بۆ نەهێشتنی لەمپەری بەردەم هاتنی ئەمەریكا بووە بۆ عێراق، " بۆ ئەوەی ئەو موداخەلەیە ئەنجام بدرێت‌و سەركەوتووبێت، بەر لە موداخەلەكە هاتن سەرۆك ئاپۆیان دەستگیركرد، چونكە ئاپۆو پەكەكە موداخەلەكە دەخاتە مەترسییەوە، بۆیە بە پیلانگێڕییەكی نێودەوڵەتی سەرۆك ئاپۆیان دەستگیركرد، بۆ ئەوەی موداخەلەكەی خۆیان بەئاسانی پێش بخەن‌و پەكەكە سود لەو موداخەلەیە وەرنەگرێت، چونەكە پەكەكە لە كوردستاندا پێگەی موداخەلەكەی لاواز دەكرد، ئاپۆ دەبوو بە ئومێد بۆ گەلانی ناوچەكەو موداخەلەكەی دەخستە مەترسییەوەو لاوازی دەكرد، بۆیە زەبریان لەتەڤگەرەكە وەشاند".

،،

بایك  دەڵێت:" لەڕێگەی ئەو موداخەلەیەوە ویستی ناچەكە لەڕووی سیاسی‌و ئابوری‌و كلتوری‌و كۆمەڵایەتییەوە بەگوێرەی سیستمی سەرمایەداری ڕێكبخات، هەروەها بۆ ئەوەی ئیسرائیلیش بەهێز بكات‌و ئەو مەترسیانەی لەناوچەكەدا بۆ سەر ئیسرائیل لە ئارادان نەهێڵێت".


ئەو ئاماژەشی بەوە داوە لەپاڵ فشارو هێرشەكانی ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی بۆسەر پەكەكە، ئەمەریكا هاوكاری ئەو خەتەی كوردانی لە باشور كرد كە چوونەت خزمەتی پرۆژەكەیەوە، جەمیل بایك دەڵێت:" دیبوویان پاش شەڕی كەنداو پەكەكە سودیان بینیبوو ئەزموونیان هەبوو، بۆیە سەرۆكیان بەدیل گرت‌و هێرش‌و فشارێكی زۆریان خستە سەر تەڤگەرو زۆیان بۆ هێنا تاكو تەڤگەر مژولی كێشەكانی خۆی بێت‌و ئەوانیش بەئاسانی موداخەلەی خۆیان ئەنجام بدەن، هەروەها بۆ ئەوەی ئەو خەتەی كوردان دەخاتە خزمەتی خۆیانەوە بەهێز بكەن‌و بەوەش پێگەی خۆیان لە كوردستاندا بەهێز بكەن‌و كوردانیش بكەن بە بەشێك لە ستراتیژی خۆیان، هەر بۆیە ئەمەریكا خواستی لە كوردستاندا خەتێكی میلیگەرا بە بنەما وەربگرێت‌و بەهێزی بكات كە سەرمایەداری بە بنەما وەردەگرێت، بۆیە ئەوخەتەی كوردانی وەرگرت‌و بەهێزی كرد، هەر لەسەر ئەو بنەمایەش هاوكاری خەتی میللیگەرایی لەباشوردا كردو كردی بە حكومەت".

بە وتەی جەمیل بایك، ئەمەریكا حاكمیەتی پەكەكەی لە باكورو باشوری كوردستان بە مەترسی زانیوەو بەو هۆیەوە ڕێگەی لە پەیوەندی‌و ڕێكەوتنی نێوان ئەم دوو بەشەی كوردستان گرتووە،" پاش ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی 1991، ئێمە دەمانخواست پەیوەندی‌و ڕێكەوتن بەرەو پێش بەرین، ئەمەریكا ئەمەی بە مەترسی دەزانی، بۆیە ڕێگەی لەمە گرت، دەترسا ئەو پەویەندییە ببێتە هۆی حاكمیەتی پەكەكە لە باكورو باشورو، ئەگەر پەكەكەش باڵا دەستبوایە، ئەوا بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكاو داگیركەرانی لە كوردستان تێك دەدا".


جەمیل بایك، دژایەتی ئەمەریكا بۆ پەكەكە بۆ دەمێك ساڵ لەمەوبەر دەباتەوەو باس لەوە دەكات كە بەڵگەنامەكانی كونسوڵیەتی ئەمەریكا لە ئێران كە پاش دەستبەسەراگرتنی لە لایەن سەرانی شۆڕشی ئیسلامییەوە بڵاو كرایەوە، كونسوڵیەتی ئەمەریكا لە " ئەدەنە" زانیاری بۆ سەفارەتی توركیا لە تاران ناردووەو وتوویەتی:" چەپی تورك‌و گورپە كوردییەكان، نە بۆ ئێمە نە بۆ توركیا مەترسیدار نین، بەڵام تەڤگەرێك هەیە بەناوی ئاپۆچی ئەو تەڤگەرە زۆر مەترسیدارەو پێوویستە شەخسی ئاپۆ بە ئامانج وەرگیرێت‌و پێوویستە كەسایەتی ئەو لاوازو ناشیرین بكرێت، پێویستیشە نێوانی ئەم تەڤگەرەو تەڤگەرەكانی دیكە خراپ بكرێت‌و شەڕو ئاژاوە لە نێوانیاندا بنرێتەوەو هەم پێویستە عەشیرەتە كوردەكان چەكدار بكرێن‌و لە دژی ئەم تەڤگەرە بخرێنە كار".

جەمیل بایك:
لە ساڵی 1955 لە خێزانێكی هەژاری گوندی " ئەشایا چەخماخی" سەر بە قەزای " كەبانی" سەر بەشار " خەرپوت" لە دایكبووە.
دوای تەواوكردنی خوێندنی سەرەتایی دەچێتە تاقیكردنەوەی پەیمانگای مامۆستایانی سەرەتایی‌و دوای پێنج ساڵ خوێندن لەوێ، بەڕێوەبەرایەتی پەیمانگاكە دەینێرنە ئەنقەرە بۆ خوێندنی مامۆستایانی باڵاو دواتر دەچێتە زانكۆو لە كۆلێژی زمان وەردەگیرێت لەبەشی زمان‌و ئەدەبیاتی توركی.
لە ساڵی 1973 لە زانكۆ، كەمال باپیر دەناسێت‌و لەڕێگی ئەویشەوە عەبدوڵا ئۆجەلان دەناسێت.
لە ساڵی چوارەمی خوێندنەكەیدا بەهۆی چالاكی سیاسییەوەو بەهۆی ئەوەی كە گروپی یەكەمی ئاپۆچی خەباتیان دەگوازنەوە بۆ چیاكان، دەستبەرداری خوێندن دەبێت‌و دەبێتە یەكێك لە ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەرانی پەكەكە.
لە 30ی حوزەیرانی ساڵی 2003 لە نۆیەمین كۆنگرەی كەجەكەدا لەگەڵ " بەسێ هۆزات" بوونە هاوسەرۆكی كەجەكە.


 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی