ئەنجوومەنی فیدراڵی بۆ عێڕاق

ئەنجوومەنی فیدراڵی بۆ عێڕاق

380 خوێندراوەتەوە

 ن. كەمال چۆمانی
و. هونەر عمر

 

لەمانگی ڕابردوودا، بەسوێند خواردنی "عادل عبدالمهدی" وەك سەرۆك وەزیران، عێڕاق چوارم ئاڵوگۆڕی ئاشتیانەی دەستەڵاتی ئەزموونكرد. بەڵام لەدوای داگیركردنی عێڕاقەوە بە ڕابەرایەتی ئەمریكا، عێڕاق هێشتا سەركەوتوو نەبووە لە گواستنەوەی دیموكراسیانە لە قۆناغی تائیفیەوە بۆ سیستمێكی نیشتیمانی.

 

ئەمەش بەهۆی دژیەكی پارتەكانەوە كە لە دەرەوەی دامەزراوەی دەوڵەت میكانیزمی چارەسەركردنی كێشەكان هەڵدەبژێرن.

حساب نەكردن بۆ حكوومەت و دەزگاكانی دەوڵەت، كە بە دامەزراوەیی كردنی وڵات لە گەشەكردندایە، هەڕەشەیە بۆ تێكچوونی ئەو دۆخەی لە ئارادایە.

،،

بەدامەزراوەیی كردنی ئەم ئەنجوومەنە، عێڕاق هەنگاو دەنێت بەرەو دیموكراسی بوون و چارەسەركردنی ناكۆكیەكان.

 

 

هەروەها پەڕلەمانی دیموكراسی بۆ هاوڵاتیانی عێڕاق و بۆ وڵاتەكەش شتێكی نوێیە و پەڕلەمان یەكێك بووە لە چالاكترین دەزگاكانی عێڕاق كە دەسەڵاتێكی ئاینی زۆردار و وڵاتانی نادیموكراتی ناوچەكە دەستیان لە كارەكانی وەرداوە و لەهەمانكاتدا بۆتە جێی یەكلاكردنەوەی ململانێ ناوخۆیەكانیش.


پەڕلەمانی عێڕاق هیوایەك بووە بۆ جێبەجێكردنی مەرامی دیكتاتۆری لەڕێی زۆرینەوە. سەرەڕای ئەوەی كە پەڕلەمانی عێڕاق بەپێی دەستوور وەكو ئەنجوومەنی فیدراڵی ناسێنراوە، هێشتا نەبووەتە دامەزراوە.

 

بەدامەزراوەیی كردنی ئەم ئەنجوومەنە، عێڕاق هەنگاو دەنێت بەرەو دیموكراسی بوون و چارەسەركردنی ناكۆكیەكان.

 

،،

ئەنجوومەنی فیدراڵی یەكێك بوو لەو دامەزراوانەی كە گفتوگۆی كێشەكانی دەكرد، ئێستەش هەندێك لە شیعە و سوننەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەو قۆناغە.

 

 


بڕگە دەستووریەكان:

جێبەجێكردنی ماددە دەستووریەكان كە لەلایەن زۆرینەوە بڕیاریان لەسەردەدرێت و هەنگاو دەنێن بەرەو بنیاتنانی عێڕاقێكی نوێ، كلیلی چارەسەركردنی كێشەكانن، بەڵام جێبەجێنەكردنی دەستوور لە ڕابردوودا بووە پاساوێك بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆی كوردستان و داوای جیابوونەوە لە عێڕاق.

 

ئەنجوومەنی فیدراڵی یەكێك بوو لەو دامەزراوانەی كە گفتوگۆی كێشەكانی دەكرد، ئێستەش هەندێك لە شیعە و سوننەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەو قۆناغە.

لە ماددەی 48ی دەستووری عێڕاقدا هاتووە كە "ئەنجوومەنی یاسادان پێكدێت لە ئەنجوومەنی نوێنەران و ئەنجوومەنی فیدراڵی"


هەروەها بەگوێرەی ماددەی 65، ئەنجوومەنی فیدراڵی (ئەنجوومەنی هەرێمەكان و ئەنجوومەنی ئەو پارێزگایانە دەگرێتەوە كە سەر بە حكوومەتی فیدراڵن)، یاساكە بە دەنگی 2/3ێی ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران پەسەندكراوە.


لە ماددەی 137 هاتووە كە "ئەنجوومەنی نوێنەران لە خولی دووەمدا ئەم یاسایە بەئامادەبوونی 2/3ێی ئەندامان تاوتوێ دەكات، بەڵام ئەم ماددەیە هێشتا بە جێبەجێنەكراوی ماوەتەوە.

 

،،

ئەنجوومەنی فیدراڵی هاوشێوەی ئەنجوومەنی پیرانی ئەمریكا دەكرا خوێندنەوە بۆ ئەو یاسایانە بكات كە لە پەڕلەمانەوە دەردەچوون و ڕێگری بكردایە لەو یاسایانەی كە بەپێوەری زۆرینە بەسەر ئەوانی تردا جێبەجێدەكران لە ئەنجوومەنی نوێنەران.

 

 

ڕێكەوتنی سیاسی نێوان پێكهاتە سەرەكیەكانی عێڕاق ـ كورد، شیعە و سوننە ـ كە لە 2003 بەڕێككەوتن پۆستەكانیان دابەشكرد، هۆكارێكی سەرەكی بوو بۆ ئاڵۆزیەكانی (هەولێر و بەغداد) لە لایەك و (شیعە و سوننە) لە لایەكی تر. لەلایەكی ترەوە پەڕلەمانی عێڕاق یەكێك بووە لە چالاكترین دامەزراوەكان، ڕووبەڕووی ڕەخنە لێگێران بووەبووە بەوەی كە هەندێكجار بەهۆی تێپەڕاندی یاساكانەوە بووەتە هۆی درووستبوونی ئەو ئاڵۆزیانە، یاخود هەندێكجار توانانی دەركردنی یاسایەكی نەبووە كە یارمەتی وڵات بدات بۆ كۆتایهێنان بە ئاڵۆزی نێوان هەولێر و بەغداد.

 

بۆ نموونە گەر ئەنجوومەنی نوێنەران توانای تێپەڕاندن یاسای نەوت و گازی هەبووایە، زۆربەی ئاڵۆزیەكانی نێوان هەولێر و بەغدا ڕوویان نەدەدا. لەگەڵ ئەوەشدا گەر ئەنجوومەنی نوێنەران یاساكانی تێپەڕكردایە، سەرۆك كۆماریش پەسەندی دەكردن، چونكە دەسەڵاتی ڤیتۆی نەبوو.


ئەنجوومەنی فیدراڵی هاوشێوەی ئەنجوومەنی پیرانی ئەمریكا دەكرا خوێندنەوە بۆ ئەو یاسایانە بكات كە لە پەڕلەمانەوە دەردەچوون و ڕێگری بكردایە لەو یاسایانەی كە بەپێوەری زۆرینە بەسەر ئەوانی تردا جێبەجێدەكران لە ئەنجوومەنی نوێنەران.

 

،،

كورد و سوننە كێشەیان لەگەڵ سوپای نیشتیمانی عێڕاق نییە لە ناوچەكانیان، بەڵام ڕازی نابن بە مانەوەی هێزە میلیشیاكانی تر، هەروەها توركمانەكانیش لە كەركوك، پێشمەرگە و ئاسایش وەكو میلیشیا سەیردەكەن لە شارەكەدا.

 

 

جێبەجێكردنی لامەركەزیەت:

زۆربەی پارتە سیاسیەكەنی عێڕاق بڕوایان بە بنەماكانی دەسەڵاتی لامەركەزیەت هەیە، دەسەڵاتێكی بەهێزی هەرێمایەتی لەبری حكومەتێكی ڤیدراڵی توندوتیژ، وەكو هەرێمی كوردستان.
هەروەها سەرۆك وەزیران و سەرۆك كۆماری نوێ و وتەبێژی ئەنجوومەنی نوێنەران گەڕانەوە بۆ ئەم بنەمایە.


دەسەڵاتی لامەركەزیەت و هەرێمەكان پەیوەندیان بە پەڕلەمانەوە دەبێت، دەسەڵاتی لامەركەزیەت دەبێتە هۆی جێگیری عێڕاق.


دامودەزگا ناوخۆییەكان ناوچەكانی خۆیان بەڕێوەدەبەن و لەنێویشیاندا پۆلیسی ناوخۆ لەبری هێزە میلیشیایەكان.


كورد و سوننە كێشەیان لەگەڵ سوپای نیشتیمانی عێڕاق نییە لە ناوچەكانیان، بەڵام ڕازی نابن بە مانەوەی هێزە میلیشیاكانی تر، هەروەها توركمانەكانیش لە كەركوك، پێشمەرگە و ئاسایش وەكو میلیشیا سەیردەكەن لە شارەكەدا.

 

ئەنجوومەنی فیدراڵی دەتوانێ لامەركەزیەت بكاتە واقیع، بەوشێوەیە ئەندامانی ئەنجوومەنی هەرێمەكان و پارێزگاكان گرەنتی بەدەستهێنانی مافە دەستووریەكانیان بەدەستبێنن.


لە ساڵی 2003، عێڕاق بووەتە وڵاتێكی ڤیدراڵی و كوردستانیش بووەتە هەرێمێكی ڤیدراڵ، بەڵام هەردوو حكوومەت شكستیان هێناوە لە جێبەجێكردنی دەسەڵاتە ڤیدراڵیەكانیان

 

لە ساڵی 2010 كاتێك "ئەیاد عەللاوی" بێبەشكرا لە پێكهێنانی كابینەی ئەوكات كە هاوپەیمانیەتیەكەی "هاوپەیمانی عێڕاقیە" زۆرینەی دەنگەكانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی بەدەستهێنابوو، نوێنەرانی كورد و سوننە ڕەخنەیان لە بڕیاری بەغدا گرت، چەند پێشنیارێك هەبوو بۆ دامەزراندی ئەنجوومەنی ڤیدراڵی یان جێگرتنەوەی بە ئەنجوومەنێكی نوێ.


ئەم كێشەیەش دیسان بووە بیانویەك لەلایەن سەرۆكی هەرێمی كوردستانەوە "مەسعود بارزانی" بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندم لە ساڵی ڕابردوو.
لەماوەی هەڵبژاردنە پەڕلەمانیەكەی مانگی پێنجی ئەمسایشدا، "بارزانی" جارێكی تر داوای دامەزراندنی ئەنجوومەنێكی ستراتیژی كرد لەبری ئەنجوومەنی ڤیدراڵی.
بارزانی پێشتر ئەنجوومەنی باڵای ڕیفراندۆمی دامەزراند بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆمیان دا و هەروەها ئەنجوومەنی پاریتە سیاسیەكان كە پێكدێت لە سەرجەم پارتە سیاسیەكان و مانگانە كۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆی كێشەكان.

 

 

،،

سەرەڕای هەموو خاڵە ئەرێنیەكان لە دامەرزاندی ئەنجوومەنی ڤیدراڵیدا، گومانیشدەكرێت لەوەی كە ئایا ئەم ئەنجوومەنە توانای چارەسەركردنی كێشەكانی هەیە ؟

 

 

هەرچەندە لە دەستووری عێڕاقدا باس لە هەیكەلی ئەنجوومەنی ڤیدراڵی نەكراوە، بەڵام پارتە سیاسیەكان ڕەزامەندن لەسەر ئەوەی كە ئەندامەكان دەكرێ ئەزموونی سیاسیان هەبێت، یاخود پەڕلەمانتاری پێشوو بووبن، لەگەڵ ئەوانەی كە شارەزای مامەڵەكردنن لەگەڵ یاسادا.

 

سەرەڕای هەموو خاڵە ئەرێنیەكان لە دامەرزاندی ئەنجوومەنی ڤیدراڵیدا، گومانیشدەكرێت لەوەی كە ئایا ئەم ئەنجوومەنە توانای چارەسەركردنی كێشەكانی هەیە ؟
سیاسیەكانی پێشووی سەر بە پارتە سیاسیەكان توانای گۆڕانكاری كێشە سەرەكیەكانیان هەیە ؟

 

 
چونكە هێشتا كەسی یەكەمی حیزبەكان لەبری ئەنجوومەنی نوێنەران بڕیاربەدەستن و خەڵكی عێڕاق لەوە دەترسن كە ئەنجوومەنی ڤیدراڵی تەنها بارگرانیەكی تر بێت بۆ سەرشانیان و هەر لەبەر ئەوەشە كە زۆربەی خەڵكی گرنگیان پێنەداوە و هێشتا زۆرێكیش شتێكی ئەوتۆ دەربارەی ئەو ئەنجوومەنە نازانن، بەڵام هێشتاش ئەنجوومەنی ڤیدراڵی یارمەتیدەر دەبێت بۆ كەمینەكان كە لە پەڕلەمان گوێیان لێناگیرێت.


كەمینەكانی وەكو ئێزیدی، كریستیان و توركمانەكان لەوانەیە نەتوانن زۆر گرنگی بەكاروبارەكانیان بدەن لە ئەنجوومەنی نوێنەران، بەڵام بەهەبوونی ئەنجوومەنی ڤیدراڵی ئەوان بەهێزتر دەبن.

سەرچاوە

https://timep.org/commentary/analysis/iraqs-missing-federation-council/?fbclid=IwAR1s3t4WkAcg75UnY78thsqdSeR276RwY8UE9MqNvQ7eoaBxY1gzZRiCV0c

 

author photo

 توێژەر لە پەیمانگای تەحریر بۆ لێکۆڵینەوە لە سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست