سەددام چۆن كودەتای بەسەر ئەحمەد حەسەن بەكردا كردو لەكاری خست؟

بیروەرییەكانی وەزیرێكی عێراقی لەگەڵ سەددام‌و ئەحمەد حەسەن بەكردا

سەددام چۆن كودەتای بەسەر ئەحمەد حەسەن بەكردا كردو لەكاری خست؟

1190 خوێندراوەتەوە

ئا: بارام سوبحی
سادەیی ئەحمەد حەسەن بەكر دەگەیشتە ئاستی ساویلكەیی، تەها جەزراوی كەسێكی خۆبەزلزان‌و گرژو مۆن بوو، سەدام ئەگەر عاقڵانە رەفتاری كردبایە، دەیتوانی بەدرێژایی تەمەنی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە. جەواد هاشم وەزیری پلاندانان‌و راوێژكاری سەركردایەتی بەعس وادەڵێت.


كتێبی (یادەوەرییەكانی وەزیرێكی عێراقی) لە نوسینی جەواد هاشمە، دەزگای مەدا چاپی كردووە. لە (520) لاپەڕە‌و لە (24) بەش‌و (13) پاشكۆ پێكهاتووە. جگەلە بەسەرهاتەكانی خۆی، باس لە سیاسەت‌و حكومڕانیی عێراق لەماوەی ساڵانی (1967 - 2000) دەكات. نوسەر دەڵێت: ئەم كتێبە ئەو ڕووداوانە دەگێڕێتەوە كە خۆم لەمیانی كارەكانمدا وەكو وەزیری پلاندانان، یان راوێژكار لە ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش، تیایدا ژیاوم.

 

لە كەربەلاوە بۆ لەندەن

جەواد هاشم ساڵی (1938) لە شارۆچكەی عەین تەمری پارێزگاری كەربەلا لەدایكبووە. ساڵی (1955) قۆناغی ئامادەیی لە شاری بەغدا تەواوكردوە. زۆر حەزی لەوە بووە بچێتە كۆلێژی فڕۆكەوانی تاوەكو ببێتە فڕۆكەوان لە هێزی ئاسمانی عێراقی، بەڵام بەهۆی دیاریكراوی كورسیەكانی ئەو كۆلێژە وەرنەگیراوە.
لەسەر ئامۆژگاری باوكی دەچێتە لەندەن‌و بۆ ماوەی ساڵێك لەوێ‌ دەخوێنێت تاوەكو بە تەواوەتی فێری زمانی ئینگلیزی ببێت‌و پاشان بچێتە كۆلێژی بازرگانی‌و ئابوری. هاشم دەڵێت: ئەو ئامۆژگارییە بووە خاڵی وەرچەرخان لە ژیانمدا. ساڵی (1960) بە پلەی یەكەم زانكۆی بەغدا تەواودەكات. پاشان دەچێتە بەریتانیاو لە ئەیلولی (1963) ماستەرو لە هاوینی (1966) دكتۆرا بەدەستدەهێنێت. هەر لەم ماوەی ئەم خوێندنەدا بە چەند خوێندكارێكی عێراقی ئاشنا دەبێت‌و بەو هۆیەوە دەبێتە بەعسی.

زانكۆ و حكومەت

لە سەرەتای ساڵی (1967)دا هاشم دەگەڕێتەوە بەغدا، سەرەتا دەیەوێت لە كۆمپانیای نیشتیمانی نەوت دابمەزرێ، بەڵام بەهۆی ئەو لەمپەرانەی دێتەپێشی، ناتوانێت لەوێ‌ دابمەزرێت. بۆیە دەچێتە زانكۆی بەغداو دەبێتە مامۆستا. لەسەر داوای سەرۆكی زانكۆی بەغداد د.عەبدولعەزیز دوری، پۆستی سكرتێری ئەنجومەنی باڵای پەروەردەو گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی وەردەگرێت.


ئەنجومەنەكە لە ژمارەیەك وەزیرو سەرۆكی زانكۆ پێكهاتبوو، تاهیر یەحیای سەرۆك وەزیران سەرۆكایەتی ئەنجومەنەكەی دەكرد. یەكێك لە ئامانجەكانی ئەنجومەنەكەش گرێدانی پرۆسەی گەشەپێدانی ئابوری بوو بە پلانی گشتگیری پەروەردەوە. هاشم دەڵێت: ئەمەش یەكەم تێكەڵاو بوونم بوو بە سیاسەتی عێراقی.

،،

لەبارەی سروشتی كاركردن لە وەزارەتەكەی، هاشم دەڵێت: لە (1970)ەوە هەفتەیەك تێنەدەپەڕی سەدام یان بەكر یان میشێل عەفلەق یاخود سەركردەكانی دیكەی بەعس سەردانی وەزارەتی پلاندانان نەكەن. دەستوەردانی "هاوڕێیان" لە كاروباری وەزارەت قەدەغەكرا. لەناو باڵەخانەی وەزارەتدا رێكخراوی حیزب‌و سەندیكای كرێكاران‌و بەرپرسی هەواڵگری نەبوو.


كاری هاشم لە ئەنجومەنەكەدا نوسینەوەی كۆنوسی كۆبونەوەكان دەبێت. لەبارەی كەشی كۆبونەوەكانەوە، دەڵێت: تاهیر یەحیا، زیرەك بوو، بواری بە هەموو ئامادەبوان دەدا قسەو گفتوگۆ بكەن. زۆربەی كات نوكتەی لێ‌ نەدەبڕا. بەوە ناسرابوو بەیانیان زۆر زوو دەچووە دەوام. تەنها یەكجار گوێم لە وەزیری پلاندانان محەمەد یەعقوب سەعدی بوو گفتوگۆ بكات، هەرچەندە ئەركی ئەنجومەنەكە هەماهەنگی بوو لەنێوان پلاندانانی ئابوری‌و پەروەردەیی. وەزیری پیشەسازی خەلیل ئیبراهیم كەسێكی سەربازی بوو، بەڵام زۆری دەخوێندەوە، بۆیە لە هەموو بابەتێكدا گفتوگۆی دەكرد تاوەكو لە ئامادەبوان بگەیەنێت كە لە هەموو بابەتێكدا شارەزایە.

جەواد هاشم

ناسینی بەكر و سەدام

ساڵی (1961) لەڕێگەی مامۆستایەكی زانكۆوە، ئەحمەد حەسەن بەكر دەناسێت‌و چەندینجار یەكتر دەبینن‌و گفتوگۆ دەكەن. تاوەكو لە (18/تەمموز/1968) لەسەر داوای بەكر بۆ یەكەمجار دەچێت بۆ كۆشكی كۆماری. هاشم دەڵێت: لەكاتی قسەكردنماندا، گەنجێكی باڵابەرز كە قاتێكی خاكیی لەبەردابوو هیچ پلەیەكی سەربازی نەبەستبوو هاتە ژورەوە، بەكر وتی: دكتۆر ئەوە هاوڕێ‌ سەدام تكریتیە. ئەوە یەكەمجارم بوو سەدام ببینم.
لە سەرەتای تەمموزی (1968)دا لە سكرتایەرتی ئەنجومەن دوردەخرێتەوەو دەكرێت بە بەڕێوەبەری گشتی ئامار لە وەزارەتی پلاندانان. دواتر لەسەر داوای بەكر، لە (30/تەمموز/1968) وەكو وەزیری پلاندانان دەستبەكاردەبێت.


لەبارەی سروشتی كاركردن لە وەزارەتەكەی، هاشم دەڵێت: لە (1970)ەوە هەفتەیەك تێنەدەپەڕی سەدام یان بەكر یان میشێل عەفلەق یاخود سەركردەكانی دیكەی بەعس سەردانی وەزارەتی پلاندانان نەكەن. دەستوەردانی "هاوڕێیان" لە كاروباری وەزارەت قەدەغەكرا. لەناو باڵەخانەی وەزارەتدا رێكخراوی حیزب‌و سەندیكای كرێكاران‌و بەرپرسی هەواڵگری نەبوو.

كەسایەتی بەكر

لەبارەی كەسایەتی سەرۆككۆماری عێراق ئەحمەد حەسەن بەكر، هاشم دەڵێت: بەكر لە ماڵ‌و جلوبەرگ‌و رەفتاری لەگەڵ خێزانەكەیدا زۆر سادە بوو، لە كاروباری دەوڵەتی‌و دارایی‌و ئابورییدا سادەییەكەی دەگەیشتە ئاستی ساویلكەیی، دەستی وەردەدایە هەموو شتێكی گەورەو بچوك. نەخۆشی شەكرەی هەبوو، بۆیە میزاجی تەواونەبوو، توڕە دەبوو پاش كەمێك هێور دەبوویەوە. بڕیارەكانیشی وابوون، بڕیارێكی دەداو دوای كاتژمێرێك هەڵیدەوەشاندەوە. هیچ وەزرشێكی نەدەكرد. تەنها حەزی لە گوێگرتن لە گۆرانی لادێی بوو.

چیرۆكی دەركردنم لە وەزیری

شەوی (25/1/1970) نزیكەی كاتژمێر دە بوو، لەماڵەوە سەیری یاری بۆكسێنی محەمەد عەلی كلایی‌و ركابەرەكەیم دەكرد، دوای دە خولەك لە پەخشكردنی یارییەكە، تەلەفزیۆن بەرنامەكانی راگرت‌و مەرسومێكی كۆماری خوێندەوەو لە وەزیری پلاندانان دورخرامەوە. ئەوە لەكاتێكدابوو دوو كاتژمێر پێشتر لەگەڵ بەكر قسەمكردو داوایلێكردم سبەی بچم بیبینم. هەروەها ئێوارەكەشی لەبارەی پڕۆژەكانی تكریتەوە لەگەڵ سەدام قسەمكردبوو. بەم جۆرە قۆناغی یەكەمی كاری حكومیم كۆتایهات‌و گەڕامەوە بۆ زانكۆو كاری وانەبێژی.


دوای مانگێك لە لابردنم لە پۆستەكەم لە ئێوارە خوانی ماڵی هاوڕێیەكماندا، شەفیق كەمالی ئەندامی یەدەگی سەركردایەتی هەرێمایەتی بەعسم بینی. وردەكاری لابردنمی بەم جۆرە گێڕایەوە: لە كۆبونەوەی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشدا، تەها جەزراوی سكاڵای لەدەست دكتۆرەكانی وەكو جەواد هاشم‌و فەخری قەدوری كردوەو وتویەتی لەمپەر دەخەنە بەردەم رەوڕەوەی پێشكەوتنی شۆڕش‌و بیرۆكەی رۆژئاوایی‌و ئیستعمارییان هەیە. بەكر لە قسەكانی تەها بێزاربووەو وتویەتی ژمارەیەكی كەم دكتۆر كارمان لەگەڵدا دەكەن. دەتەوێت لەدەست هەمویان رزگارمان بێت. ئایا ئەمە تێڕوانینی حیزبە؟! پاشان بەكر دەسكی تەلەفۆنەكەی هەڵگرتوەو پەیوەندی بە بەڕێوەبەری تەلەفزیۆنەوە كردوەو لەكاتی توڕەییدا مەرسومەكەی پێداوە. بەم شێوە ئاسانە دەستبەجێ‌ دوو وەزیر لەسەر تۆمەتی جەزراوی‌و توڕەیی بەكر لابران.


كتێبی (یادەوەرییەكانی وەزیرێكی عێراقی) لە نوسینی جەواد هاشم

خولی دووەمی وەزیری

لە (14/5/1972) بەفەرمانی بەكر، جارێكیتر هاشم دەكرێتەوە بە وەزیری پلاندانان‌و تاوەكو (11/11/1974) لەو پۆستەیدا دەمێنێتەوە. پاشان دەبێتەوە راوێژكار لە ئەنجومەنی سەركردایەتی. لە (6/ئایار/1977) دەكرێتە سەرۆكی سندوقی دراوی عەرەبی كە بارەگاكەی لە ئەبوزەبی بووەو بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەو پۆستەیدا ماوەتەوە.


لەبارەی ئەوەی چۆن ئەو هەمو لابردن‌و دانانەی قبوڵكردوە؟ هاشم دەڵێت: نە من‌و نە هیچ كەسێكی دیكە نەماندەتوانی تانە لە بڕیارێك بدەین كە لە سەركردایەتی بەعسەوە دەرچووبێت.


لە رۆژی (18/10/1979) هاشم لەسەر داوای سەرۆكایەتی كۆمار، لە ئیماراتەوە دەگەڕێتەوە بۆ بەغدا، دوای سێ‌ رۆژ لەلایەن موخابەراتەوە دەستگیر دەكرێت‌و بۆ ماوەی نزیكەی هەفتەیەك زیندانی دەكرێت.


دوای دەرچونی لە زیندان بە یەكجاری عێراق بەجێدەهێڵێت، لەوبارەیەوە دەڵێت: لە (25/10/1979) بەغدام بەجێهێشت، ئەوە دواجار بوو بەغدا ببینم. دڵم پڕ بوو لە ناڕەحەتی‌و ئازار بۆ وڵاتێك كە رادەستی كۆمەڵە كەسێكی نەفام كرا، ئەو كەسانەش رۆژ لەدوای رۆژ نەفامیی‌و توندوتیژییان زیاتر دەبوو.

 

تەها جەزراوی بەدخوو

تەها یاسین رەمەزان ناسراو بە تەها جەزراوی تەنها كورد بوو لە لوتكەی دەسەڵاتی بەعسدا. ئەندامی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش‌و سەركردایەتی هەرێمیی بەعس بوو. د.جەواد بەشێك لە بیرەوەرییەكانی تەرخانكردوە بۆ باسكردنی رەفتارو كەسایەتی جەزراوی.


لەبارەیەوە دەڵێت: جەزراوی پیاوێكی رەفتار نامۆ بوو، تێكەڵەیەك بوو لە بێ‌ ئابڕویی‌و خۆبەزلزانی‌و هەستێكی ناوەكی بە سوكی‌و بچوكی هەبوو. بنەچەی ئەم كەسایەتییەو ئایین‌و ئاستی زانستی نادیاربوو. هەرگیز پێنەدەكەنی‌و مانای نوكتەی نەدەزانی. لە بەكرەوە نزیك بوو. سەدام خاڵی لاوازی دەزانی. نوسینی عەرەبی زۆر خراپ بوو. بەڕووكەش سەر بە نەتەوەی كورد بوو، بەڵام خۆی بە عەبای نەتەوایەتی عەرەبی پێچابووەوە. بەردەوام گرژ‌و مۆن بوو تەنانەت لە بۆنە خۆشەكانیشدا پێنەدەكەنی. سەرباری هەموو ئەو پۆستانەی وەریگرتبوو، هیچ قاعیدەیەكی جەماوەری نەبوو. زۆر رقی لە كەسانی خاوەن بڕوانامە بوو.

 

،،

تەها یاسین رەمەزان ناسراو بە تەها جەزراوی تەنها كورد بوو لە لوتكەی دەسەڵاتی بەعسدا. ئەندامی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش‌و سەركردایەتی هەرێمیی بەعس بوو. د.جەواد بەشێك لە بیرەوەرییەكانی تەرخانكردوە بۆ باسكردنی رەفتارو كەسایەتی جەزراوی.

بەسەرهاتی دورخستنەوەی بەكر


رۆژی دووشەممە (16/تەمموز/1979) نزیكەی كاتژمێر دەی بەیانی بوو. لە ماڵی خەیروڵا توفاح، هەریەكە لە بەكرو هەیسەمی كوڕی، سەدام حسێن، عەدنان خەیروڵاو خەیروڵا توفاح كۆبونەوە. بەكرو كوڕەكەی لەسەر داوەتی توفاح بۆ تاوتوێكردنی باسێكی گرنگ هاتبوون: دەست لەكاركێشانەوەی بەكر لەهەموو پۆستەكانی‌و دانانی سەدام لەشوێنی. بەكر تانەی لەم جۆرە مامەڵەكردنە دا، بە پێشنیارەكەی سەدام‌و عەدنانی خاڵۆزای سەدام رازی نەبوو.


دۆخەكە گرژی تێكەوت، هەیسەم دەمانچەكەی دەرهێناو فیشەكێكی تەقاندو بەر دەستی عەدنان كەوت‌و بە سوكی بریندار بوو. توفاح هەوڵی ئاسایكردنەوەی دۆخەكەی دا. بەكر دەست لەكاركێشانەوەی رەتكردەوە. بەڵام سەدام تێیگەیاند كە سوپاو موخابەرات‌و گاردی كۆماری‌و هەموو دەزگاو دامەزراوەكان لە لایەنگران‌و هاوكارانی بەكر پاك كراونەتەوە. بۆیە بەكر بە داواكە قایل بوو. كاتژمێر هەشتی ئێوارە لە وتارێكدا كە رادیۆو تەلەفزیۆنی بەغدا پەخشی كرد، بەكر وتاری ماڵئاوایی خوێندەوە.

ئێوارەیەكی خوێناوی

ئێوارەی هەمان رۆژ سەركردایەتی هەرێمیی‌و ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش كۆبونەوە، بۆ تاوتوێكردنی "ئارەزوی" دەستبەرداربونی بەكر لە پۆستەكەی بۆ سەدام. هیچ كام لە ئەندامانی سەركردایەتی نەیاندەزانی سەرلەبەیانی چی روویداوە. بۆیە هەندێكیان كەوتنە داكۆكیكردن لە بەكر. سەدام لەوكاتەدا تێبینیەكانی خۆی لەبارەی ئەو هاوڕێیانەوە دەنوسی كە بەپەرۆش بوون بۆ مانەوەی بەكر، كە بریتی بوون لەهەریەكە لە: عەدنان حەمدانی، غانم عەبدولجەلیل، محەمەد مەحجوب، محەمەد عایش


لە رۆژی (22/تەمموز/1979) سەدام داوای كۆبونەوەیەكی بەپەلەی كادیرە پێشكەوتوەكانی حیزبی كرد. لەكۆبونەوەكەدا سەدام پلانگێڕییەكی لەدژی رژێمەكەی ئاشكراكرد. محی عەبدولحسێن مەشهەدی وەكو یەكێك لە پلانگێڕەكان وتی من‌و هەریەكە لە حەمدانی‌و جەلیل (شیعە)‌و مەحجوب‌و عایش (سوننە) پلانی كودەتایەكمان داڕشتوە. رۆژی (7/ئاب/1979) بە بڕیاری دادگای تایبەتی ئەنجومەنی شۆڕش، هەریەكە لە مەشهەدی‌و ئەو چوار سەركردەیەی دیكە لەسێدارەدران.

ئەمەریكاو شەڕی ئێران

دوای یەك ساڵ لەدەستبەكاربونی سەدام وەكو سەرۆك كۆمار، شەڕی نێوان عێراق‌و ئێران دەستی پێكرد كە ماوەی هەشت ساڵی خایاند. لەبارەی هۆكارەكانی هەڵایسانی ئەو شەڕەوە، هاشم دەڵێت: ئەمەریكا پەیوەندی نهێنی لەگەڵ سەدام دەستپێكرد، هەوڵیاندەدا رازی بكەن بۆ هێرشكردنە سەر ئێران، بەمەبەستی روخاندنی سیستمی كۆماری‌و رزگاركردنی بارمتە ئەمەریكییەكان لە چنگی پاسەوانانی شۆڕشی ئێرانی.


د.جەواد دەڵێت: ئەمەریكا بە زانیاری هەواڵگری‌و وێنەی ئاسمانی لەبارەی شوێنی گردبونەوەی سوپای ئێرانی‌و جموجۆڵەكانی هاوكاری عێراقی دەكرد. بەریتانیا پشتگیری عێراقی دەكردو چەك‌و چۆڵی سەربازی پێدەدا. سعودییەو كوەیت‌و ئیمارات بە پارە هاوكاری عێراقیان دەكرد.

،،

دەربارەی پەیوەندی سەدام بە رۆژنامەكانەوە، هاشم دەڵێت: خودی سەدام رۆژانە سەرپەرشتی نوسینی سەروتارەكانی رۆژنامەی سەورەی دەكرد. هەموو سەروتارەكانی رۆژنامەكە گوزارشتێكی رون بوون لە هەڵوێستی سەدام.

عێراقی سەدام

نوسەر پێیوایە سەدام پلانی وردو دیراسەكراوی بۆ ئایندەی سیاسی خۆی داڕشتوە، بەجۆرێك لەكاتێكدا كاری دەكرد بۆ سەپاندنی پێگەو هەژموونی خۆی لە بوارەكانی ئابوری‌و سیاسیدا لە ناوخۆو دەرەوەی وڵات، هیچ ساتێك بێئاگا نەبووە لە سەپاندنی كۆنترۆڵی تەواوەتی خۆی بەسەر دەزگای ئاسایش‌و هەواڵگرییدا. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆر بەوریاییەوە كاریكردوە لە نزیكبونەوە لەو بابەتانەی كە دەبنە هۆی وروژاندنی بەكرو جێ‌ لەقكردنی پێگەكەی لەلای چینی سەربازی یان پلانگێڕی بەكر لەگەڵ سەربازییەكاندا تاوەكو خۆی لێ‌ رزگاربكات.


بۆ رونكردنەوەی وتەكانی، چەند نمونەیەك دەهێنێتەوە. لە نمونەی نوسینگە راوێژكارییەكان، بەجۆرێك هەریەكە لە نوسینگەكانی: پلاندانان، موخابەرات، ئاسایشی نیشتیمانی، كاروباری ئابوری، سەربازی، رۆشنبیری‌و راگەیاندن، توێژینەوەی زانستی، لیژنەی باڵای كاروباری باكور، لیژنەی وزەی ئەتۆمی، لیژنەی بەدواداچونی كاروباری نەوت‌و جێبەجێكردنی رێككەوتننامەكان راستەوخۆ سەر بە سەدام حسێن بوون، تەنها نوسینگەكانی: كاروباری قانونی، دەستەی باڵای كاری میللی، ئەنجومەنی باڵای كشتوكاڵ سەر بە بەكر بوون.


دەربارەی پەیوەندی سەدام بە رۆژنامەكانەوە، هاشم دەڵێت: خودی سەدام رۆژانە سەرپەرشتی نوسینی سەروتارەكانی رۆژنامەی سەورەی دەكرد. هەموو سەروتارەكانی رۆژنامەكە گوزارشتێكی رون بوون لە هەڵوێستی سەدام.

تەها یاسین رەمەزان ناسراو بە تەها جەزراوی

خۆماڵیكردنی نەوت

نوسەر زۆر بەوردی چیرۆكی خۆماڵیكردنی نەوت دەگێڕێتەوە، لەبەرئەوەی بەهۆی پۆستەكەیەوە ئاگاداری زۆرێك لە وردەكارییەكان بووە. رونیدەكاتەوە سەدام هەوڵیداوە خۆماڵیكردنی نەوت بكاتە دەستكەوتی خۆی، بۆیە لە ئەیلولی (1971)ەوە سەدام ئەو دۆسێیەی گرتە دەست‌و سەرپەرشتیاری كرداری‌و فەرماندەری دانوستانەكان بوو بە وەفدی عێراقی. لەكاتێكدا جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش بوو.


بەبۆچونی هاشم، خۆماڵیكردنی نەوت بەلای سەدامەوە هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ بەهێزكردنی هەڵویستەكانی‌و دەركەوتنی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی عەرەبی‌و نێودەوڵەتی بەشێوەیەكی رونترو بەهێزتر. هەر بۆیە لە ئێوارەی (1/6/1972) سەدام بەیاننامەی خۆماڵیكردنی نەوتی خوێندەوە، كە خۆی ئامادەی كردبوو، تارق عەزیزیش لەڕووی رێزمانییەوە پێداچونەوەی بۆ كردبوو.

،،

بەبۆچونی هاشم، خۆماڵیكردنی نەوت بەلای سەدامەوە هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ بەهێزكردنی هەڵویستەكانی‌و دەركەوتنی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی عەرەبی‌و نێودەوڵەتی بەشێوەیەكی رونترو بەهێزتر. هەر بۆیە لە ئێوارەی (1/6/1972) سەدام بەیاننامەی خۆماڵیكردنی نەوتی خوێندەوە، كە خۆی ئامادەی كردبوو، تارق عەزیزیش لەڕووی رێزمانییەوە پێداچونەوەی بۆ كردبوو.


دوای خۆماڵیكردنەكە، سەدام بەناوی سەركردایەتی حیزبەوە بڕیاریدا پارێزگاری لە بەشێك لە داهاتی ساڵانەی نەوت لە حیسابێكی تایبەتدا لە دەرەوەی وڵات بكات، تاوەكو لەكاتی رودانی كودەتایەك بۆ گەڕانەوە بۆ سەر دەسەڵات یان لەكاتی شەڕێكی دەرەكیدا بەكاریبهێنێت. لە دانیشتنێكی تایبەتدا وتی: حیزبی بەعس هاتووە بۆ عێراق تاوەكو (300) ساڵ حوكم بكات. بۆیە دەبێت سەرچاوەیەكی دارایی قەبەی لە دەرەوەی وڵات هەبێت.


ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش بڕیاریدا (5%) داهاتی ساڵانەی نەوت لە حیسابێكی تایبەت‌و لەژێر سەرپەرشتی سەدامدا لە دەرەوەی وڵات دابنرێت. بەپێی خەمڵاندنی من داهاتی كەڵەكەبوی ئەو رێژەیە لەكۆتایی (1989)دا گەیشتە نزیكەی دەهەزار ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی. لەسەر گریمانەی وەبەرهێنانی ئەو بڕەو بەداهاتێكی ساڵانە بە رێژەی نێوان (8‌و 18%) ئەوا لەكۆتایی (1990)دا ئەو بڕە گەیشتە (31) هەزار ملیۆن دۆلار.

ئاماژەكانی شەڕی كوەیت


سەدام حسێن لەساڵی (1990)دا كوەیت داگیردەكات. بەوتەی هاشم ئەمەریكا ئاگاداری پلانەكانی سەدام بووە، بەمەبەستی تاقیكردنەوەو ساغكردنەوەو فرۆشتنی چەكەكانی‌و لاوازكردنی سوپای عێراق، هەوڵیداوە ئەو پەیامە بگەیەنێت كە دژی داگیركردنی كوەیت نییە.


بۆ راستاندنی وتەكانی سێ‌ نمونە دەهێنێتەوە، یەكەمیان لەكاتی دانوستانەكانی نێوان كوەیت‌و عێراقدا، بەرپرسێكی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا وتویەتی: ئەمەریكا هیچ رێككەوتننامەیەكی بەرگری لەگەڵ كوەیتدا نییە، لەڕوی قانونیشەوە پابەندنییە بە بەكارهێنانی هێز دژی عێراق لەكاتی داگیركردنی كوەیتدا.
دووەم: بەرلەوەی عێراق پەلاماری كوەیت بدات، هەواڵگری ئەمەریكا (CIA) راپۆرتێكی نهێنی ئاراستەی سەرۆك بۆش دەكات‌و ئاگاداری دەكات كە عێراق نیازی داگیركردنی كوەیتی هەیە، بۆیە داوادەكات سەرۆك‌و گەورە راوێژكارەكانی پشوی هاوینەیان هەڵبوەشێتەوە. (CIA) لە راپۆرتەكەیدا پشتی بەوێنەی مانگە دەستكردەكان‌و تۆماری دەنگی یەكەكانی سوپاو بەرپرسان لە بەغداو سەرچاوەیەك لەناو حكومەتی عێراقی بەستبوو. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا سەرۆكی ئەمەریكاو وەزیری بەرگری سەردانەكەیان هەڵنەوەشاندەوە. تەنانەت چەند رۆژێك بەر لە شەڕەكە، باڵێوزی ئەمەریكا لە بەغدا مۆڵەتی پشوی لە وەزارەتی دەرەوە وەرگرت‌و چوو بۆ لەندەن.


سێیەم: چەند رۆژێك دوای داگیركردنی كوەیت، سەرۆكی ئەمەریكا وتی: داگیركردنەكە دەستدرێژییەكی ئاشكرایەو نیازی هیچ دەستوەردانێكی سەربازیمان نییەو سەدام هاندەدەین بكشێتەوە. هاشم دەڵێت: ئەم لێدوانانە بەوتەی شیكەرەوان ئامانج لێی دڵنیاكردنەوەی سەدام بوو تا ماوەیەكی درێژ لە كوەیت بمێنێتەوە. بۆ ئەوەی تەواوی دامەزراوە نەوتییەكانی كوەیت وێران بكات. هەروەها تاوەكو هێزێكی زۆر كۆبكاتەوە بۆ لێدانی عێراق‌و چەكە نوێیەكانی تاقی بكاتەوە.

 

سەدام‌و پۆستەكانی

لەماوەی ساڵانی (1979 - 2003)، سەدام حسێن سەرۆك كۆمارو سەرۆك وەزیران، فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان، لە حیزبدا ئەمینداری گشتی سەركردایەتی هەرێمیی حیزبی بەعس بوو. نوسەر دەڵێت: دوای ئەوەی سەدام لە تەمموزی (1979) دەسەڵاتی گرتە دەست، سیاسەتی دەرەكی بەپێی خواستی سەدام بوو. سیاسەتێكی دەرەكی سەقامگیر نەبوو، چونكە بەگوێرەی خواست‌و خەونە سەركەشییەكانی سەدام‌و بەپێی رۆژ دەگۆڕا. دەكرێت سیاسەتی دەرەوەی عێراق لە ماوەی (1980 - 2000) بە كارەسات وەسف بكرێت، چونكە سەركردایەتی كاربەدەست هەرگیز لە مانای پەیوەندی نێودەوڵەتی نەدەگەیشتن.


نوسەر رەخنە لەوە دەگرێت كە بەعس هیچ دەسەڵاتێكی لەعێراقدا نەهێشتبوو، بەجۆرێك هەر لە هەفتەكانی یەكەمی كودەتاوە دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا، دادگاكان هیچ رۆڵێكیان نەبوو، دادگای شۆڕش‌و دادگا تایبەتەكان رۆڵیان هەبوو. دادگای شۆڕش سەر بەنوسینگەی سەرۆك كۆمار بوو، سێ‌ ئەندامی هەبوو كە هەرسێكیان بەعسی بوون.

،،

نوسەر رەخنە لەوە دەگرێت كە بەعس هیچ دەسەڵاتێكی لەعێراقدا نەهێشتبوو، بەجۆرێك هەر لە هەفتەكانی یەكەمی كودەتاوە دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا، دادگاكان هیچ رۆڵێكیان نەبوو، دادگای شۆڕش‌و دادگا تایبەتەكان رۆڵیان هەبوو. دادگای شۆڕش سەر بەنوسینگەی سەرۆك كۆمار بوو، سێ‌ ئەندامی هەبوو كە هەرسێكیان بەعسی بوون.


هاشم، دەڵێت: بەگوێرەی مادەی چلی دەستوری بەعس، سەرۆك‌و جێگرو ئەندامانی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش پارێزبەندی تەواویان هەبوو، بەرپرسیار نەبوون لەهەر كارێك كە ئەنجامی بدەن، سەرۆكی ئەنجومەن لەیەك كاتدا دەسەڵاتی یاسادانان‌و جێبەجێكردن بوو.


لەكۆبەندی قسەكانیدا، جەواد هاشم دەڵێت: سەدام ئەگەر عاقڵانە رەفتاری كردباو خۆی لەگرێی ترسان لە پلانگێڕی لەدژی رزگار بكردایە، هەروەها چوار دەوری خۆی پڕنەكردایە لە كۆمەڵێك نەفام‌و دواكەوتوو گروپێك غەیرە عێراقی بەرژەوەندیخوازو بازرگانی چەك‌و پیشەگەری سیاسی، دەیتوانی بەدرێژایی تەمەنی لە دەسەڵاتدا بمابایەتەوە، خۆشگوزەرانی‌و دڵنیایی‌و سەروەری یاساش باڵی بەسەر عێراقدا دەكێشا.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس 

بەکالۆریۆس لە ڕاگەیاندن