چەمکی گەندەڵی و پرسی چارەسەری لە هەرێمی کوردستاندا

گه‌نده‌ڵی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌، یان له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كرێت؟

چەمکی گەندەڵی و پرسی چارەسەری لە هەرێمی کوردستاندا

455 خوێندراوەتەوە

دەستپێک
زۆر گرنگە لەسەرەتادا ئەم رٍوونکردنەوەیە بدەین هەتا مەبەست و ئامانجی ئەم کورتە نووسینە دەربخەین، هەوڵدەدەم بە دووخاڵ ئەم دەسپێکە روونبکەمەوەو خوازیارین ئیدی هیچ تەمومژێک و لێکحاڵینەبوونێک روونەدات:


یەکەم، ئێمە بە دیاریکراوی قسە لەسەر هەرێمی کوردستان دەکەین، کە فۆرمێکی دەوڵەتی سەربەخۆی نیەو خاوەنی دەزگای سەربەخۆی قەزایی و یاسایی و تەشریعی نیە، هەرچی هەیە دیفاکتۆیەو زیاتر فۆرمی ئیدارەیەکە لەناو دەوڵەتێکدا. لەبەر ئەو هۆکارەی سەرەوە قسەکردن لەسەر دیاردەی گەندەڵی بۆ هەرێم زۆر جیاوازە تا بۆ عێراق، یان ئێران، یان هەر دەوڵەتێکیتری خاوەن سەروەری، چونکە ئەگەر دامودەزگای دەوڵەتیت بوو دیارە گەندەڵییەکان دەکرێ بە یاساو رێوشوینی یاسایی و قەزایی مامەڵەی لەتەک بکرێ. دیسان ئەمەش بەو مانایە نایه‌ت کە دەوڵەتانی دراوسێ کێشەی قووڵی گەندەڵیان نیە.


دوو، کاتێ باسی دیاردەی گەندەڵی دەکرێ ئەوا چەندین جۆرو تایپی هەیە وەک گەندەڵی ئیداری و سیاسی و ئاینی و قەزایی و دارایی و هتد هەروەها چەندین ئاست و بواریشی هەیە وەکو، گەندەڵی سیتسماتیکی و گەندەڵی ئاستی باڵا، گەندەڵی لەئاستی بچووکدا هەروەها گەندڵی بە چەندین رێگاو شێوازی جیا جیا ئەنجام دەردرێت وەکو، رٍەشوەو بەرتیلدان، بەکارهێنانی دەسەڵات و پۆست بۆ سودی تایبەتی، مه‌حسوبیەت و خزمە خزمێنە، ساختەکاری و دزی‌و بەتاڵانبردنی موڵکی گشتی هتد.

،،

کاتێ باسی دیاردەی گەندەڵی دەکرێ ئەوا چەندین جۆرو تایپی هەیە وەک گەندەڵی ئیداری و سیاسی و ئاینی و قەزایی و دارایی و هتد هەروەها چەندین ئاست و بواریشی هەیە وەکو، گەندەڵی سیتسماتیکی و گەندەڵی ئاستی باڵا، گەندەڵی لەئاستی بچووکدا


من لێرەدا گەندڵی وەک چەمکێکی گشتی وەرمگرتوە و مەبەست لێوەی هەر کردەیەکی نەشیاو و خراپەکاری ناو خێزان و کۆمەڵگایە کە پێچەوانەی ئاکاری بەرز و بەها باڵاکانی وەک راستی و ئازادی و دادپەروەری و یەکسانی ببێتەوە. واتە زیاتر ئەو پێناسەی شوپنهاوەر دەگرێتەوە کە دەڵێت مرۆڤی ناگەندەڵ خۆشەویستی هەیە بۆ حکومەت، حکمەتیش هیچ نیە جگە لە راستی و هەرچی شتێکیش ناڕەوا بێت حکمەت نیە(١).


لەبەر رۆشنای ئەو روونکردنەوەی سەرەوە دەکرێ پێداگیری لەسەر ئەوە بکەین کە گەندەڵی دیاردەیەکی جیهانیەو رەگوریشەی مێژووی خۆی هەیە، لەم نوسینەدا ئێمە ناچینە ناو ئەو وردەکاریە مێژوویە و هەروەها جۆر و کاریگەری خراپی ئەم دیاردەیە لە سەرتاسەری دونیادا. بەڵکو ئەوەی گرنگە لێرەدا باسی لێوە بکەین ئەوەیە کە دیاردەی گەندەڵی تایبەت نیە بە گەل و نەتەوەو ئاینێک و تەنانەت شارستانیەتێک، لەو سەد و هەشتا وڵاتەی بەفەرمی ناو و ئاڵایان هەیە لە نەتەوە یەکگرتوەکان هەموو زۆر و کەم تێوەگلاون لە گەندەڵی بەڵام جۆر و تایپی گەندەڵیەکەیان جیاوازی هەیە و هەر ئەمەشە وا دەکات لە هەندێ شوێن گەندەڵی بووەتە پەتاێکی کوشندەو ساڵانە تریلیۆن دۆلار لەسەروەت و سامانی ئەو وڵاتانە بەهەدەر دەڕوات نمونەی ئەو وڵاتانەی لەسەروی ریزبەندیەکەوەن، سۆماڵ، سودان و سوریا و ئەفگانستان هتد (٢). بەڵام لەبەرامبەردا هەندێ وڵات کە رێژەی گەندەڵی نەگیشتوەتە ئەو رادە خراپە و دەزگاکان شەفاف و ناگەندەڵن دیارە کاریگەریەکە کەمترەو لاوەکیە، لەو وڵاتانەی کە لەسەروی ریزبەندیەکەوەن وەکو ، نیوزلاند و دانمارک و فینلەندا و نەرویج (٣). لەو نێوەندەشدا دیارە سەدان وڵات هەن کە هەریەکەو پشکی خۆی هەیە چ بەلای رێژەی زۆری گەندەڵیدا و چ بەلای رێژەی کەمی گەندەڵیدا لە جیهاندا.


کەواتە قسەکە ئەوەیە مادام مرۆڤ هەیە و دامودەزگای بەڕێوەبردن و حکومەت هەیە و هەمیشە مرۆڤەکان لەسودی تایبەتی خۆیان دەگەڕێن ئیدی لەکوێ چاودێری و شەفافیەت کەمتر بوو گەندەڵی زۆرترە. ئەمە دەشێ وەک قاعیدە سەیر بکرێت بەڵام ئەوەی من دەمەوێت بیڵێم لەم نوسینەدا کەمێک دەچمە دواوە و قوڵتر دەچم بۆ ئەم کێشەیە و بەتایبەتی کاتێ رووی قسەم لەسەر هەرێمی کوردستانی ئێراقە وەک کیانێکی گەنج لەناو کیانێکی تری پیر وەک دەوڵەتی عێراقی.

،،

مادام مرۆڤ هەیە و دامودەزگای بەڕێوەبردن و حکومەت هەیە و هەمیشە مرۆڤەکان لەسودی تایبەتی خۆیان دەگەڕێن ئیدی لەکوێ چاودێری و شەفافیەت کەمتر بوو گەندەڵی زۆرترە. ئەمە دەشێ وەک قاعیدە سەیر بکرێت

 گەندەڵی لەهەموو جێیەک

وەک ئاماژەمان پێکرد لەسەرەوە ئێمە قسە لەسەر گەندەڵی دەکەین لەهەرێمێکی وک کوردستان نەک قسە لەسەر دەوڵەتێکی خاوەن سیادەی سیاسی و دامودەزگای یاسایی و قەزایی. من لەچەندین جێگای دیکەدا ئاماژەم پێکردوە خوێندنەوەی بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری هەرێمی کوردستان زۆر کارێکی ئاڵۆزە و فرەڕەهەندە. ئەوەی وایکردوە هەرێم ئەو تایبەتمەندیەی هەبێت پەیوەندی هەیە بەو ئاڵوگۆڕە خێرایانەی لەرووی سیاسی و ئابوری لە سێ دەیەی ڕابردوو، واتە پاش راپەرینی ١٩٩١. بەداخەوە کۆمەڵگەی کوردی لە باشور بەهۆی سیاسەتەکانی رژێمی بەعس و رژێمەکانی تری عێراق و هەروەها ئەو زوڵم و زۆرەی لەسەری بوو لەمیانی ٨٠ ساڵی رابردوو، هەمیشە وەک هاوڵاتی پلە نزم مامەڵەی لەتەککراوە و خۆشی وەک میوان و سەرپێی مامەڵەی کردوە. ئەمەش کێشەی گەورەی دروست کردوە لە نەستی تاکی کورد هەمیشە وەک کەسێکی بێ ئینتما و لادەر وێنا کراوە و بگرە خۆیشی وا رەفتاری کردوە. ئەمە وایکردوە هەمیشە تاکی کورد وەک هاوڵاتی مامەڵە نەکات لەگەڵ دەوڵەت و دامودەزگای دەوڵەت بەڵکو وەک لێدەر و هەلپەرست هەڵسوکەت بکا، هەرچی دەستکەوت بە رەوا و ناڕەوا دەسی لێنەپارێزێ.


ئەم نەستەکۆییە بەداخەوە دەگوازرێتەوە بۆ پاش ڕاپەڕین و کورد کاتێ خۆی دەبێتە خاوەن ماڵ و خاوەن دەسەڵات بەهەمان عەقڵیەت و کەلتورەوە کار دەکات. هەر هەموومان شاهێدی ئەوەبووین کەچۆن حزبەکان پێشبڕکێیان دەکرد لەسەر ئاودیوکردنی ئامێر و ئەدواتی کارگە و ئۆتۆمۆبیل و ئاسن و تەل و مس بۆ ئێران لە سەرەتای نەوەدەکاندا. دواتریش شەڕی ناوخۆی هات بەسەردا بەهەمان شێوە بە تاڵانکردن و عەقڵیەتی فەرهوودی یەکتری حزبە بەشەڕهاتوەکان دیوێکی تری ناشیرینەکانی شەڕی ناوخۆ بوو لەپاڵ کوشتن و بڕیینی یەکتردا. بۆیە بە ئێستاشەوە تاکی کورد هێشتا پشتوێنی نەکردوەتەوە لەنێو ماڵی خۆی و خۆی بە ڕاگوزەر دەزانێ و ئینتمای نیە بۆ ئەو هەرێمەی کە لەرووی سیاسیەوە نوێنەرایەتی دەکات.


کەواتە ئەگەر کورد لەم هەرێمەدا پرۆژەیەکی هەیە بۆ نەتەوەسازی و نیشتمانسازی وەک هەندێجار بەرگوێمان دەکەوێ ئەوا گەندەڵی یەکێکە لە هەرە کۆسپە گەورەکانی بەردەم ئەم پرۆژەیە.

،،

 ئەگەر کورد لەم هەرێمەدا پرۆژەیەکی هەیە بۆ نەتەوەسازی و نیشتمانسازی وەک هەندێجار بەرگوێمان دەکەوێ ئەوا گەندەڵی یەکێکە لە هەرە کۆسپە گەورەکانی بەردەم ئەم پرۆژەیە.


گەلێک لەخۆ دروستکردندا ئەرک و کاری زۆر قورسترە لە گەلێک خاوەنی دەزگای سەربەخۆ و ئەزموونی دورودرێژی هەبێت لەمڕوەوە. واتە رێگا و شوێنی قەلاچۆکردنی گەندەڵی لەهەرێمدا تەواو جیاوازە لە جێیەکی دیکە، لەم هەرێمەدا گەر بیەوێ لەسەر پێی خۆی بوەستێ دەبێت بەتەنگ نەهێشتنی گەندەڵیەوە بێت لە هەردوو باری ستوونی ئاسۆیی، واتە لەسەرەوە بۆ خوارەوە وەک هەموو جێیەک دزە گەورەکان بگیرێن بەڵام لەوەش گرنگتر لەخوارەوە بۆ سەرەوە واتە سڕینەوەی ئاسەواری گەندەڵی لای هەموو تاک و خێزانێک.


ناکرێ تۆ داوا بکەی لێپرسراوێکی حزبی واز لە گەندەڵی بهێنی (راستە ئەو بە ڕێژەی زۆرتر دەیکا ) بەس بۆ خۆت پێت ڕەوا بێ موچەیەکی بێبەرامبەر وەرگری، یا خۆت بدزیتەوە لە پارەی کارەبا یا ئامادە نەبی لەسەرەی فەرمانگەیەکدا بوەستی و خێرا بگەڕێی بەشوین کەسێکی ناسراودا هاوکاریت بکا هتد. کێشەی گەندەڵی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا تەنها لە سەرەوە نیە لە هەموو جێگایەکدایە، لەناو تەکسیدایە، لە لای سەوزەفرۆشیکدایە، لای بەرێوەبەری قوتبخانەیەکدایە، لای چێشتخانە و قەسابخانە و یانەی وەرزشی و دەزگایەکی میدیای و لای مەلای مزگەوتێک و مجەورێکدایە، هەڵبەتە ئەم شوێنانەی ناومان هێناون دەکرێ خەڵکی زۆر باش و ناگەندەڵ هەبن بەس ئێمە بە گشتی قسە دەکەین. پەروەردەکردنەوەی کۆمەڵگا بە کۆمەڵێ بەهای بەرز وەکو لەخۆبوردەیی و ئارامی و پشوودرێژی و دەستپاکی و راستگۆیی تەنانەت ئەگەر زیانیشی بۆخۆت تیابێ، کارکردن و لێبڕان و خۆشەویستی ژیان و نیشتمان هتد.. ئەمانە دەبنە هەوێنی گۆڕانکاری گەورە لەپرۆژەی نیشتمانسازی و هەروەها گەرەنتی کەمکردنەوە و قەڵاچۆکردنی دیاردەی گەندەڵی بەهەموو شێوەکانیەوە.

گەندەڵی وەک بەردی گەورە

ئەو پەندە کوردیەی کە دەڵێ ' هەڵگرتنی بەردی گەورە نیشانەی نەوەشاندنیەتی' رێک بەسەر ئۆپۆزسیۆنی هەرێمی کوردستاندا دەچەسپێ لەمەڕ چارەسەرکردنی دیاردەی گەندەڵی و بەتایبەتی گەندەڵیەکانی یەکیەتی و پارتی. لەوەتەی موعارەزە چالاک بووە بە دروستبونی بزوتنەوەی گۆڕان واتە لە دوای هەڵبژاردنی ٢٠٠٩ هەروەها دواتر لەگەڵ کۆمەڵی ئیسلامی و یەکگرتووی ئیسلامی، هەمیشە دروشمی سەرەکیان دژایەتی گەندەڵی بووە و بگرە هەندێجار کار گەیشتوەتە ئەوەی تەواوی قورسایی کار و پرۆژەیان لە چارەسەری گەندەڵیدا چڕکردبویەوە. بۆ نمونە ئەو پاکێجانەی پێشکەشیان دەکردن زۆربەی خاڵەکانی پەیوەندی بە گەندەڵیەوە هەبوو چ دارایی و چ سیاسی.

،،

ئەو پەندە کوردیەی کە دەڵێ ' هەڵگرتنی بەردی گەورە نیشانەی نەوەشاندنیەتی' رێک بەسەر ئۆپۆزسیۆنی هەرێمی کوردستاندا دەچەسپێ لەمەڕ چارەسەرکردنی دیاردەی گەندەڵی و بەتایبەتی گەندەڵیەکانی یەکیەتی و پارتی.

ئەوان هەمیشە قسەی سەرزمان و بن زمانیان ئەوە بوو دەسەڵات گەندەڵە و پێویستمان بە شەفافیەت هەیە و دەبێ چاکسازی بکرێ و هتد. بەڵام لەڕاستیدا ئەمانە هیچ نەبوون جگە لە دروشم و بەتایبەتی دروشم و بانگەشەی سەرووەختی هەڵبژاردنەکان. بەجۆرێ وای لێهاتبوو کە بەبۆنەی ئەو دروشمە قەبەو بەڵینە گەورانەوە هەموو پرۆژەیەکی بچوک و هەنگاوی ورد لەمەڕ چاکسازی و گۆڕینی هەمیشەیش پەککی کەوتبوو، واتە هەرچی گۆڕانکاری و چاکسازی و گەشەکردنی دیمۆکراسی و مافەکانی مرۆڤ و گەشەی کۆمەڵگەی مەدەنی هەموو مەرجدارکرابوو بە جێبەجێکردنی ئەو دروشمە گەورانەوە ئەو دروشمانەش هەر نەک جێبەجێنەدەکران بگرە ئاسۆی جێبەجێکردنیان ئاڵۆز و لێڵ بوو. کەواتە موعارەزە بە خۆ سەرقاڵکردن بەو دروشمانەوە و کردنیان بە تەنها چەقی کارو پرۆژەیان نەک هەر وایانکرد پرۆسەی چاکسازی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئیداری ئەنجامنەدرێ و ئیفلیج بێت بگرە بەوکارەیان گەورەترین خزمەتیان بە دەسەڵێتی جووت بنەماڵەکرد و لەهەندێ رووەوە شەرعیەتیاندا بە دیاردەی گەندەڵی لە دامودەزگاکانی حکومەت و ناو خۆی حزبەکاندا.

،،

موعارەزە بە بەرزکردنەوەی دروشمی چارەسەری کێشەی گەندەڵی لەسەرەوە و داماڵینی حوکمی دوو بنەماڵە نەهێشتنی گەندەڵی لەڕیشەوە رێک وەک هەڵگرتنی بەردی زلی لێهات کە مرۆڤەکە ناتوانێ بیوەشێنی، دەبوو بۆ ئەوەی واقعیانە مامەڵە بکا بەردێکی بچوکی هەڵگرتبا


ئالیرەدایە کە من دەڵێم رێک وەک ئەو پەندە کوردیە وایە مەبەستم ئەوەیە موعارەزە بە بەرزکردنەوەی دروشمی چارەسەری کێشەی گەندەڵی لەسەرەوە و داماڵینی حوکمی دوو بنەماڵە نەهێشتنی گەندەڵی لەڕیشەوە رێک وەک هەڵگرتنی بەردی زلی لێهات کە مرۆڤەکە ناتوانێ بیوەشێنی، دەبوو بۆ ئەوەی واقعیانە مامەڵە بکا بەردێکی بچوکی هەڵگرتبا، بە هەمان شێوەش هێزەکانی موعارەزە گەر دەیانویست ئەو کێشەیە چارەسەر بکەن لە دوور مەودادا دەبوو خۆیان خەریک بکردایە بە شتی ورد و هەنگاوی بچوکی لەسەرخۆ نەک شتی قەبە و خێرا کە ئەگەری ئەنجامدانی زۆر کەمە.

دەرئەنجام
لەم کورتە نوسینەدا ئێمە هەوڵماندا گەڵاڵەی تێگەیشتنێکی نوێ بکەین لەمەڕ دیاردەی گەندەڵی، ئەوەی ئەم نوسینە پێداگیری لەسەر دەکات ئەوەیە کە گەندەڵی دەبێ وەک پرۆسەیەکی لەسەرخۆ و گشگیر تەماشا بکرێت نەک وەک کردەیەکی خێرا و یەکجاری. هەروەها پێداگیریش لەسەر ئەوە دەکا کە پرۆسەی قەلاچۆکردنی گەندەڵی بەشێوەیەکی ریشەیی دەبێ لە ژێرەوە بۆ سەرەوە بێت نەک لەسەرەوە بۆ خوارەوە بەتایبەتی بۆ هەلومەرجی هەرێمی کوردستان کە فۆرمێکی سیاسی ئاڵۆزی هەیە و دەوڵەت نیە. لێرەوە لەوە تێدەگەین کە قەلاچۆکردنی گەندەڵی دەبێ هاوکات لەبواری سیاسی و دەسەڵاتدا لە کۆمەڵگاشەوە ریشەکێش بکرێت، واتە پێداگیری لەسەر پەروەردەیەکی نوێی سیاسی و لەگەڵ خەونی پرۆسەی نەتەوەسازی و نیشتمانسازیدا هەروەها پرۆسەی مرۆڤسازیش بکەوێتە گەڕ، کە ئەمەی دوایی ئەرکی هەموو لایەکە لە کۆمەڵگادا نەک تەنها سیاسەت و حوکومەت.


پەراوێزەکان:
1- Schopenhauer, A (1974) On Philosophy in the Universities. E. Payen, trans Vol.1,p141
2- Butscher, A. (2012) Corruption. University Bielefeld: Centre for InterAmerican Studies.
3- بڕوانە ئەم لینکەی خوارەوە :https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017