له ڕاپه‌ڕین ده‌سه‌ڵاتی عه‌شیره‌ت سنوری دادگاكان تێده‌په‌ڕێنێت

یاساو دادگا لەژێر هەیمەنەی خێڵ‌و عەشیرەتدان

له ڕاپه‌ڕین ده‌سه‌ڵاتی عه‌شیره‌ت سنوری دادگاكان تێده‌په‌ڕێنێت

857 خوێندراوەتەوە

تائێستاش هه‌ر كاتێك پرسیاری ئه‌وه‌ له‌ (شه‌ماڵ) ده‌كرێت ئه‌وه‌ی له‌ 17ی ئادار دا ڕویدا چی بوو، ئه‌و كوڕه‌ بێده‌نگیی و نیگه‌رانیه‌ك باڵی به‌سه‌ردا ده‌كێشێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی بڕواته‌وه‌ ئه‌و ساته‌ی یه‌كه‌مجار هه‌واڵی كوشتنی باوكیان پێدا، ئه‌و رۆژه‌ی له‌نێو بازاڕی شارۆچكه‌ی (حاجی ئاوا) دا خه‌ڵتانی خوێنكرا له‌لایه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ كه‌ ساڵانێكی دوره‌ خێزانی هه‌ردو لایان كێشه‌یه‌كی "عه‌شایه‌ریی"یان له‌ نێواندایه‌.

 


هه‌ستی (شه‌ماڵ) رق و تۆڵه‌كردنه‌وه‌ نه‌بوو، به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی جه‌خار و خه‌مخواردن بو كه‌ تائێستا ته‌نانه‌ت لێنه‌گه‌ڕاون بكوژی باوكی راده‌ستی یاسا بكرێت. به‌ نیگه‌رانیه‌كی قوڵه‌وه‌ وتی: "هه‌رچه‌ند كێشه‌كه‌ی ئێمه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی دادگا له‌لایه‌ن كه‌سایه‌تی و پیاو ماقوڵان به‌ سوڵحی عه‌شایه‌ری كۆتایی پێهاتووه‌، به‌ڵام بكوژی باوكم تائێستا ده‌ستگیر نه‌كراوه‌".


ئیداره‌ی راپه‌ڕین، ئه‌و سنوره‌ی (شه‌ماڵ) لێی ده‌ژیت، ئیداره‌یه‌كی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆی سه‌ر به‌ پارێزگای سلێمانیه‌ كه‌ له‌ دو قه‌زا و (9) ناحیه ‌پێكدێت و ناوه‌ندی ئیداره‌كه‌ به‌ دوری 130 كیلۆمه‌تر ده‌كه‌وێته‌ باكوری خۆرهه‌ڵاتی شاری سلێمانیه‌وه‌. لێره‌ دیارده‌یه‌ك بونی هه‌یه‌، ئه‌ویش هه‌ندێجار جێگرتنه‌وه‌ی عورف و سوڵحی عه‌شایه‌رییه‌ له‌بری ده‌سه‌ڵاتی یاسا و دادگا.


مێژووی ئه‌م كاره‌ تازه‌ نییه‌ و ته‌نها له‌م ناوچه‌یه‌شدا قه‌تیس نه‌بوه‌، به‌ڵام جیاوازیه‌كه‌ وه‌كو یاساناسێك ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ریكه‌ ئه‌و پێكهاتن و چاره‌سه‌ره‌ عه‌شایه‌رییانه‌، جێ به‌ یاسا چۆڵ ده‌كه‌ن و پێگه‌یه‌كی ئه‌وتۆی بۆ ناهێڵنه‌وه‌.

,,


هاوڵاتییه‌كی سنوره‌كه‌ كه‌ له‌ رابردودا خۆیان روبه‌ڕوی كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بونه‌ته‌وه‌و به‌ رێگه‌ی "عه‌شایه‌ریی" چاره‌سه‌ری بۆ كراوه‌، جه‌خت له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ "زۆرجار له‌م سنوره‌ و بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی كێشه‌كان، كه‌سایه‌تییه‌ عه‌شایه‌ره‌كان رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌بینن و په‌ناده‌برێته‌ به‌ر چاره‌سه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی یاسا و دادگاكان"


هاوڵاتییه‌كی سنوره‌كه‌ كه‌ له‌ رابردودا خۆیان روبه‌ڕوی كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بونه‌ته‌وه‌و به‌ رێگه‌ی "عه‌شایه‌ریی" چاره‌سه‌ری بۆ كراوه‌، جه‌خت له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ "زۆرجار له‌م سنوره‌ و بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی كێشه‌كان، كه‌سایه‌تییه‌ عه‌شایه‌ره‌كان رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌بینن و په‌ناده‌برێته‌ به‌ر چاره‌سه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی یاسا و دادگاكان".


ئه‌و هاوڵاتییه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ رابردوو و روداوه‌كه‌ی كه‌ به‌سه‌ر خۆیاندا هاتوه‌ گێڕایه‌وه‌ "7 ساڵ به‌ر له‌ئێستا خزمێكمان له‌لایه‌ن دوو كه‌س له‌سه‌ر كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ سنوری ئیداره‌ی راپه‌ڕین كوژرا، به‌ڵام تا ئێستا تۆمه‌تباره‌كان له‌لای ماڵی ئاغایه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوری قه‌زای رانیه‌ داڵده‌ دراون و راده‌ستی پۆلیس و دادگا ناكرێن".

دیمەنی سوڵحێکی عەشایەری لە دەڤەری ڕاپەڕین


ئه‌م شێوازه‌ مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌كان و به‌ هه‌ڵواسراویی هێشتنه‌وه‌یان، زۆرجار سه‌رده‌كێشێت بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌و ڕوداوی مه‌ترسیدارتری لێبكه‌وێته‌وه‌، وه‌ك له‌ چیرۆكی باوكی (شه‌ماڵ) دا رویدا، كه‌ پاش كوشتنی، هه‌ردو خێزانه‌كه‌ روبه‌ڕوی یه‌ك بونه‌وه‌و (7) كه‌سی دیكه‌ گیانیان له‌ده‌ستدا.


كه‌چی ئه‌و كێشه‌یه‌ جارێكی تر و هه‌مدیس له‌ رێگه‌ی پێكهاتنی عه‌شایه‌رییه‌وه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی دادگا، "چاره‌سه‌ر" كراوه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دادگا خاڵی یه‌كلاكردنه‌وه‌ نه‌بووه‌ تا ئێستا، بۆیه‌ نازانرێت له‌ كاتێكی تر ئه‌و كێشه‌یه‌ سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌ یان.
ئه‌مه‌ش ئه‌و پنته‌یه‌ كه‌ یاساناسێك وایده‌بینێت هۆكارێكه‌ بۆ لاوازكردنی رۆڵی دادگاكان.


ئه‌نوه‌ر قادر، وتی:" له‌ هه‌ندێك شوێنی هه‌رێمی كوردستان ئه‌م گروپه‌ عه‌شایه‌ریانه‌ ناهێڵن دادگاكان رۆڵی یاسایی خۆیان بگێڕن و له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری دروستده‌كه‌ن". داواش ده‌كات جێبه‌جێكارانی یاسا گوێ له‌و گروپه‌ عه‌شایه‌ریانه‌ نه‌گرن و هه‌وڵی سه‌پاندنی یاسا بده‌ن.
به‌ڵام " جێبه‌جێكه‌رانی یاسا" له‌مباره‌یه‌وه‌ چی ده‌ڵێن؟

,,

حسێن محه‌مه‌د، قائیمقامی قه‌زای رانیه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌ هه‌موو ئه‌و كێشانه‌ی له‌ سنوره‌كه‌ ڕووده‌ده‌ن دواجار ده‌برێنه‌ دادگاكان، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر ئه‌وه‌دا ناشكێت كه‌ خه‌ڵكانێك پێش دادگا په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ئه‌و كه‌ساتییه‌ عه‌شایه‌رییانه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانیان.



حسێن محه‌مه‌د، قائیمقامی قه‌زای رانیه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌ هه‌موو ئه‌و كێشانه‌ی له‌ سنوره‌كه‌ ڕووده‌ده‌ن دواجار ده‌برێنه‌ دادگاكان، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر ئه‌وه‌دا ناشكێت كه‌ خه‌ڵكانێك پێش دادگا په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ئه‌و كه‌ساتییه‌ عه‌شایه‌رییانه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانیان.


قائیمقامی رانیه‌ نه‌یشارده‌وه‌ ئه‌وان دژی ئه‌وه‌ن كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ی دادگاكان چاره‌سه‌ربكرێن، وه‌كخۆی وتی:" كار بۆ ئه‌وه‌شده‌كه‌ین كێشه‌كان له‌دادگاكان یه‌كلابكرێنه‌وه‌، چونكه‌ لێكه‌وته‌ نه‌رێنییه‌كان كه‌متر ده‌بن و تاوانبار و بێتاوان حه‌قی یاسایی خۆیان وه‌رده‌گرن".


له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا كه‌م نین ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێیانوایه‌ كه‌سایه‌تی و پیاوانی هۆز و عه‌شیره‌ته‌كان رۆڵێكی باشیان هه‌یه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و سه‌قامگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی.


(ر. خ) هاوڵاتییه‌كی ته‌مه‌ن 35 ساڵی سنوره‌كه‌یه‌، له‌به‌ر هه‌ستیاری ئه‌و كێشه‌یه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ ئێستا توشی هاتبوو نه‌یویست ناوی ئاشكرا بكرێت. ئه‌و ده‌ستوه‌ردانی كه‌سایه‌تییه‌ عه‌شایه‌ره‌كانی سنوره‌كه‌ له‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌باش ده‌زانێت و وتی: "كێشه‌كه‌ی ئێمه‌ كێشه‌یه‌كی خێزانی بوو، ئه‌گه‌ر رێككه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌ستوه‌ردانی كه‌سایه‌تی عه‌شیره‌ته‌كان نه‌بوایه‌، دوور نه‌بوو كوژرانی چه‌ندین كه‌سی لێبكه‌وێته‌وه‌، دواجار ئه‌سته‌م بوو له‌ رێگای دادگا و چاره‌سه‌ری یاساییه‌وه‌ ئاسه‌واری ئه‌و كێشه‌یه‌ كۆتایی پێبهاتایه‌".


ئه‌م رایه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییش جه‌ختی لێده‌كاته‌وه‌ و كاره‌كه‌ی خۆیان به‌وه‌ده‌زانێت كه‌ بۆ به‌رقه‌راركردنی ئاشتییه‌ نه‌ك یاسا شكێنی.
ئاكۆ عه‌باس ئاغا، كه‌سایه‌تی دیاری سنوری ئیداره‌ی راپه‌ڕین، وتی: "ئێمه‌ رۆڵی چاره‌سه‌ر ده‌بینین بۆ زۆر له‌و كێشانه‌ی كه‌ به‌ بنبه‌ست ده‌گه‌ن، به‌جۆرێك ئه‌و كه‌س و لایه‌نه‌ ناكۆكانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر كۆده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ كێشه‌یان هه‌یه‌ و به‌ رێككه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆتایی به‌ كێشه‌كان ده‌هێنین".

,,

 كه‌م نین ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێیانوایه‌ كه‌سایه‌تی و پیاوانی هۆز و عه‌شیره‌ته‌كان رۆڵێكی باشیان هه‌یه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و سه‌قامگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی.


كه‌سایه‌تیه‌كی دیكه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، رۆتینی دادگا و خاویی له‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كه‌یسه‌كان، به‌ هۆكارێكی تر ده‌زانێت كه‌ ئه‌وان "ناچار" ده‌كات ده‌ستوه‌ربده‌ن له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان.


شێخ سه‌دره‌دین حه‌سه‌ن، كه‌سایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ سنوره‌كه‌، ده‌ڵێت: "كێشه‌كان له‌ دادگاكان كاتێكی زۆری ده‌وێت تا چاره‌سه‌ر ده‌كرێن، به‌مه‌ش زۆرجار كێشه‌كه‌ قوڵتر ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام لای ئێمه‌ به‌كاتێكی كه‌م و زوتر له‌ دادگاكان چاره‌سه‌ر ده‌كرێن".


سه‌رباری ئه‌وه‌ش نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ رویداوه‌ به‌شێك له‌و كێشانه‌ی لای ئه‌وان چاره‌سه‌ر كراون، دوای چه‌ند ساڵێك جارێكی تر سه‌ریهه‌ڵداوه‌ته‌وه‌.
له‌نێو ئه‌م دو بۆچونه‌دا كه‌ لایه‌ك ده‌ستوه‌ردانی عه‌شایه‌ریی به‌ خراپ و لایه‌كی تر به‌ باشی ده‌بینێت، توێژه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی پێیوایه‌ كه‌ ئه‌م كاره‌ دیوی باش و خراپیشی هه‌یه‌.


رێباز عه‌بدوڵڵا، وتی: ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ دوو لایه‌نه‌یه‌، به‌وه‌ی زۆرجار له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ ئاشته‌وایی له‌نێوان كه‌سانی ناكۆك ده‌هێنرێته‌ ئاراوه‌، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ وایكردووه‌ متمانه‌ی هاوڵاتی به‌ دادگا و یاسا لاواز بێت و سه‌رئه‌نجام كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر پێكه‌وه‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست ده‌كات.

,,

شۆڕش ئیسماعیل، وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی پۆلیسی راپه‌ڕین، وتی: ته‌نها له‌ 6 مانگی یه‌كه‌می ئه‌مساڵدا، (17) كه‌س به‌ ئه‌نقه‌ست كوژراون، به‌ڵام به‌ كۆی گشتی له‌ ساڵی 2017 دا (16) كه‌س كوژراون.


ئه‌گه‌ر ئاماری تاوانه‌كانی كوشتن بكه‌ینه‌ پێوه‌ر، ئه‌وا پێناچێت پێكهاتنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان رۆڵیان له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی رێژه‌ی رودانی ئه‌و تاوانانه‌ هه‌بوبێت، چونكه‌ ته‌نها له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می ئه‌مساڵدا، زیاتر له‌ هه‌مو ساڵی پار، تاوانی كوشتن له‌ سنوری ئیداره‌ی راپه‌ڕین دا تۆماركراوه‌.


شۆڕش ئیسماعیل، وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی پۆلیسی راپه‌ڕین، وتی: ته‌نها له‌ 6 مانگی یه‌كه‌می ئه‌مساڵدا، (17) كه‌س به‌ ئه‌نقه‌ست كوژراون، به‌ڵام به‌ كۆی گشتی له‌ ساڵی 2017 دا (16) كه‌س كوژراون.


ئه‌نوه‌ر قادر، له‌ شرۆڤه‌ی ئه‌م ئاماره‌دا، به‌ نیگه‌رانیه‌وه‌ وتی: "ده‌سه‌ڵاتی دادگا ئه‌و كاته‌ لاواز ده‌بێت كه‌ رۆڵی نه‌بێت له‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كێشه‌كان و به‌ سزا گه‌یاندنی تۆمه‌تباران".

* ئەم راپۆرتە یەکێکە لە بەرهەمەکانی پرۆژەی "تصالح" کە لەلایەن هەردو رێکخراوی (CFI) و (MICT) لە رێگەی (ئەکادیمیای راگەیاندنی ئەڵمانی لە عێراق) بۆ رۆژنامەنوسانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨ ئەنجامیان داوە.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس

بەكالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی كوردی

ئەزمونی 6 ساڵ كاری ڕۆژنامەوانی