كه‌یسی تیرۆكردنی خاشقچی له‌ كۆبوونه‌وه‌ی وڵاتانیg 20‎

كلاسیكۆی ترەمپ‌و ئەردۆگان‌و بن سەلمان لە ئەرجەنتین

كه‌یسی تیرۆكردنی خاشقچی له‌ كۆبوونه‌وه‌ی وڵاتانیg 20‎

402 خوێندراوەتەوە

 دەزگای هەواڵگری ئەمەریكا (سی ئای ئەی ) ڕاپۆرتی كۆتای لەسەر كوشتنی جەمال خاشوقچی خستە بەردەم كۆنگرێس‌و دۆناڵد ترەمپ، لە ڕاپۆرتەكەدا محه‌مه‌د بن سەلمانی شازادەی سعودیەو خالید بن سەلمانی برای كە باڵویزی سعودیەیە لە واشنت تۆمەتبار كراون بە كوشتنی جەمال خاشوقچی.

لە ڕاپۆرتەكەدا چەند پەیوەنیەكی تەلەفۆنی محه‌مه‌د بن سەلمان خراوەتە ڕوو كە تیایدا فەرمان بە خالید بن سەلمانی برایی‌و سعود قه‌حتانی ڕاوێژكاری دیوانی مەلەكی‌و ئەحمه‌د عەسێری جێگری سەرۆكی دەزگای هەواڵگری سعودیە دەكات كە جەمال خاشوقچی‌و چەند سەركردەیەكی دیاری ئۆپۆزسێۆنی سعودیە لە دەرەوە تیرۆر بكەن، چونكە ڕۆڵێكی خراپیان هەیە لە شێواندنی وێنەی سعودیە لە دەرەوە، بەڵام تا ئێستا هەڵوێستی ئەمەریكاو توركیا وەك جەستەكەی جەمال خاشوقچی نادیارەو ئاڕاستەی لێكەوتەكانی كوشتنیشی ڕوون نییە.



‎بەپێی دواین تۆماری دەنگی دزە پێكراو و چوارەم بەیاننامەی داواكاری گشتی سعودیە، جەمال خاشوقچی كوژراوەو پارچە پارچە كراوەو وەك توركیاش دەڵێ جەستەكەی لە ترشی هایدرۆفلۆریكدا توینراوەتەوەو ڕژێنراوەتەوە ئاوەڕۆی ماڵی قونسوڵی سعودیە لە ئه‌ستەمبوڵ.

‎بەڵام ئەوەی تا ئێستا جێگای پرسیارە داواكاریە ڕاستەقینەكانی توركیاو ئەمەریكایە لە سعودیە لە بەرامبەر كۆتای هێنان بە كەیسی جەمال خاشوقچی دا.
‎بەپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسی، ناكۆكیەكی زۆر هەیە لەنێوان كۆنگرێس و دەزگای هەواڵگری ئەمەریكا (CIA)‌و دۆناڵد ترەمپدا، چونكە گۆنگرێسی ئەمەریكاو (CIA)، پەنجەی تۆمەت بۆ محه‌مه‌د بن سەلمان درێژ دەكەن كە فەرمانی كردووە بە كوشتنی جەمال خاشوقچی، لەبەرامبەردا ترەمپ وەك پیشەی هەمیشەی دەیەوێت كوشتنی جەمال خاشوقچی بە سەفقەیەكی ئابوری‌و سیاسی كوتایی پێبهێنت.

,,

بەپێی دواین تۆماری دەنگی دزە پێكراو و چوارەم بەیاننامەی داواكاری گشتی سعودیە، جەمال خاشوقچی كوژراوەو پارچە پارچە كراوەو وەك توركیاش دەڵێ جەستەكەی لە ترشی هایدرۆفلۆریكدا توینراوەتەوەو ڕژێنراوەتەوە ئاوەڕۆی ماڵی قونسوڵی سعودیە لە ئه‌ستەمبوڵ.



تره‌مپ لە دواین هەوڵوێستیدا ڕایگەیاند سەپاندنی سزا بەسەر سعودیەدا كارێكی ناعەقڵانیە، لەكاتێكدا سعودیە گرێبەستی ٤٥٠ ملیار دۆلاری لەگەڵ ئەمەریكادا هەیە، ئەم هەوڵەی ترەمپ نزیكە لەخواستی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان‌و توركیاوە، چونكە توركیاو ئەمەریكا كۆمەڵێك داواكاریان هەیە لەبەرامبەر پاراستنی شازادە محه‌مه‌د بن سەلماندا.

‎هەرچی توركیایە لە سەرەتای كێشەی جەمال خاشوقچیەوە لەڕێگای دزەپێكردنی زانیاریەكانەوە بۆ ڕاگەیاندنەكان، هەوڵی داوە ئەو پەیامە بە سعودیەكان بگەیەنێت كە كوشتنی جەمال خاشوقچی كەیسێكی سیاسیەو توركیا ئامادەی ڕێككەوتن‌و مامەڵەیە لەسەر ئەو كەیسە، چونكە توركیا لەوە تێدەگات كە تۆماتباركردن‌و لادانی محه‌مه‌د بن سەلمان لە بەرژەوەندیی توركیادا نیە، چونكە لە ئەگەری تۆمەتباركردنی محه‌مه‌د بن سەلماندا، كارتی فشاری بۆ سەر سعودیە دەسوتێت‌و گرفتێكی سیاسی درێژ خایەن لە نێوان ئەردۆگان‌و محمد بن سەلماندا دروست دەبێت كەبڕیار وایە دەیان ساڵیتر حوكمی سعودیە بكات، وە لە ئەگەری دورخستنەوەی محه‌مه‌د بن سەلمانیشدا بە هەمان شێوە توركیا بێ دەستكەوت ئەبێ، چونكە دورخستنەوەی محه‌مه‌د بن سەلمان لە كورسی وەلی عە هد، بە مانای كۆتایهێنان بە دەسەڵاتەكەی نایە، چونكە لە ئێستادا كوڕانی محه‌مه‌د بن سەلمان بە تەواوی دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە، بۆ نموونە (خالید بن سەلمان باڵوێزی سعودیەیە لە واشنتن‌و عەبدول عه‌زیز بن سەلمان وەزیری وزەو سامانە سروشتیەكانی سعودیەیە، سوڵتان بن سەلمان. سەرۆكی دەستەی فڕۆكەوانی سعودیەیە، هەروەها ئەحمەدو فه‌هدو توركی‌و بەندەرو نایف دەستیان بەسەر جومگە سیاسی و ئابوری و ئەمنیەكانی سعودیەدا گرتووە.

‎بۆیە باشترین بژاردە بۆ توركیا مانەوەو پاراستنی محه‌مه‌د بن سەلمانە بە مەرجی دۆستایەتی‌و ڕێككەوتن لە گە ڵ خودی محه‌مه‌د بن سەلماندا، چونكە بۆ ئەردۆگان گرنگە سعودیە لە چەند پرسێكدا سازش بۆ توركیا بكات، گرنگترینیان:

‎١- هەڵگرتنی گەمارۆكانی سەرقەتەرە، كەماوەی زیاتر لە ساڵێكە بەسەریدا سەپێنراوە، لە هەمانكاتدا ڕاگرتنی پرۆژەی هەڵكەندنی نۆكەندی سەلوایە لەنێوان قەتەرو سعودیەدا كە ئەگەر ئەو نۆكەندە هەڵبكەندرێ قەتەر دەبێت بە دورگەیەك‌و هیچ سنورێكی وشكانی نامێنێت.
‎٢- وەستاندنی شەڕی یەمەن‌و ڕێگەدان بە ئازادی كاركردنی پارتی چاكسازی یەمەنی كە پارتێكی باگراوند ئیخوانی هاوپەیمانی توركیایەو بە بەهێزترین حیزبی سیاسی یەمەن دادەنرێت.

‎٣- سەربەخۆبوونی بڕیاری سیاسی سعودیە‌و دەرچوون لە ژێر كاریگەری سیاسەتەكانی میسرو ئیمارات‌و پێكەوە كاركردنی سعودیەو توركیا لە سەركردایەتی كردنی جیهانی سوننە، وەك دوو هاوپەیمانی بە هێز.

‎٤- هاوهەڵوێستی لە پرسەكانی سوریاو لیبیاو وڵاتانی باكوریئەفەریقاو گرفت دروستنەكردن بۆ ئەو پارتانەی كە باكگراوندێكی ئیخوانییان هەیە.

,,

باشترین بژاردە بۆ توركیا مانەوەو پاراستنی محه‌مه‌د بن سەلمانە بە مەرجی دۆستایەتی‌و ڕێككەوتن لە گە ڵ خودی محه‌مه‌د بن سەلماندا، چونكە بۆ ئەردۆگان گرنگە سعودیە لە چەند پرسێكدا سازش بۆ توركیا بكات، گرنگترینیان:

‎هەرچی ئەمەریكاشە كۆمەڵێك مەرج‌و داواكاری هەیە لە بەرامبەر بەردەوامبوون و پاراستنی محه‌مه‌د بن سەلمان لە دەسەڵاتدا، كە گرنگترین داواكارییەكان بریتین لە:

‎١- گرنگترین پرس بۆ ئیدارەكەی ترەمپ لە ئێستادا لە دوای ئێران، پرسی ئیسرائیل - فەڵەستینە، لەم نێوەندەدا ئەمەریكا دەیەوێ سعودیە پشتیوان‌و هاوكاری بێت بۆ كۆتایهێنان بەو كێشەیەو ئاسایكردنەوەی پەیوەندیەكانی ئیسرائیل لەگەڵ وڵاتانی عەرەبیدا.

‎٢- بەردەوامبوونی سعودیە لە كاركردن لەچوارچێوەی ستراتیژی دۆناڵد ترەمپدا بۆ دابەزاندنی نرخی نەوت لە بازارەكانی جیهانداو پڕكردنەوەی ئەو كورتهێنانەی كە بەهۆی هەناردە نەكردنی نەوتی ئێرانەوە لە بازاڕی نەوتی جیهاندا دروستبووە.

‎٣- بۆ ئەمەریكا گرنگە سعودیە پەیوەندییە سیاسی‌و ئابوری‌و سەربازییەكانی لەگەڵ ڕوسیاو چیندا كە مبكاتەوەو ئەو گرێبه‌ستانه‌ی بۆ كڕینی چەك لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا ئەنجامیداوە هە ڵیوەشێنێتەوە.

‎٤- ئاشتكردنەوەی كەسایەتیە نەیارەكانی محه‌مه‌د بن سەلمان لە ناو بنەماڵەی حوكومڕانی سعودیەدا چونكە هێمنی‌و سەقامگیری دروستده‌كات.
‎٥-گرنگترین بە لای ترەمپەوە، پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی خۆیەتی لە سعودیە، بە تایبەت پرسی خستنە بازاڕی لە سەدا %5 ی پشكەكانی كۆمپانیای نەوتی ئارامكۆیە، كە بڕیار بوو لە سەرەتای ساڵی داهاتوودا لە لایەن كۆمپانیایەكی پشكدارەوە كە دۆناڵد ترەمپ‌و گاری كۆشنەری زاوایەوە خاوەندارێتی دەكرێت بخرێتە بازاڕەوە، بەڵام مانگی حەوتی ئە مساڵ سعودیە ڕایگەیاند كە لە بڕیاری خستە بازاڕی پشكەكانی پەشیمان بۆتەوەو ئەمانەش نیگەرانی لای دۆناڵد ترەمپ دروستكرد.

,,

كوشتنی جەمال خاشوقچی دەبێتە خاڵی وەرچەرخانێكی گەورە لە مێژووی سعودیەدا، بە جۆرێك وەك نوسەری ئەڵمانی "كریستۆف پیتەرس " دەڵێت: (دەبێت لە مێژوودا سعودیە وەك سعودیەی پێش كوشتنی خاشوقچی‌و دوای خاشوقچی پێناسە بكرێت.

ئەمانەی سەرەوە كۆمەڵێك مەرج‌و داواكاری توركیاو ئەمەریكایە كە گرنگن بۆ مانەوە، یاخود نەمانەوەی محه‌مه‌د بن سەلمان لە دەسەڵاتدا.

‎بەڵام سەلمانیەكان‌و بە تایبەت خودی محه‌مه‌د بن سەلمان‌و خالید بن سەلمانی برای كە باڵوێزی سعودیەیە لە ئەمەریكا، پێیانوایە باشترین دەرفەت بۆ دەربازبوون لە كێشەی جەمال خاشوقچی ڕازیبوونە بە داواكاریەكانی دۆناڵد ترەمپ‌و خۆڕادەست نەكردنە بە توركیا، لە بەرامبەردا مە لیك سەلما ن‌و عەبدول عه‌زیز بن سه‌لمانی كوڕی كە وەزیری نەوت‌و سامانە سروشتیەكانی سعودیەیە پێیانوایە دۆناڵد ترەمپ جێگەی متمانە نییەو ناكرێت پشتی پێببەسترێ بەتایبەت لەدوای دەستگرتنی نەیارەكانی ترەمپ بە سەر كورسیەكانی كۆنگرێسی ئەمەریكادا.

‎بەڵام لە هەردوو ئەگەرەكەدا كوشتنی جەمال خاشوقچی دەبێتە خاڵی وەرچەرخانێكی گەورە لە مێژووی سعودیەدا، بە جۆرێك وەك نوسەری ئەڵمانی "كریستۆف پیتەرس " دەڵێت: (دەبێت لە مێژوودا سعودیە وەك سعودیەی پێش كوشتنی خاشوقچی‌و دوای خاشوقچی پێناسە بكرێت.

g 20

ئه‌مڕۆ 30 - 11- 2018 له‌ " بۆیس ئایرێس"ی پایته‌ختی ئه‌رجه‌نتین كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی g 20 ئه‌نجامدرا، هه‌رچه‌نده‌ ترامپ ڕایگه‌یاند كه‌ ڕاسته‌وخۆ چاوی به‌ ئه‌رۆدۆگان ناكه‌وێت‌و له‌ڕێگه‌ی ته‌له‌فۆنه‌وه‌ گفتوگۆ ده‌كه‌ن، به‌ڵام بێگومان كه‌یسی خاشقچی تاوتوێ ده‌كه‌ن‌و هه‌ردوو لاشیان له‌گه‌ڵ بن سه‌لماندا به‌هه‌مانجۆر له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌دوێن.
g 20، ئەنجومەنێکه‌ لەساڵی ١٩٩٩ دامەزراوه‌ بۆ چارەسەری کیشە داراییه‌كان‌و ئه‌نجوومه‌نه‌كه‌ لە بیست وڵات پیکدێت‌و ئه‌و وڵاتانە نوینەرایەتی سێ لەسەر چواری بەرهەمهێنانی هەموو جیهان ئەکەن، وەهەروەها لە%٩٠ کەرەستەی خاو لەم وڵاتانە بەرهەم دیت،.
كۆبوونه‌وه‌كه‌ پلان دا ده‌ڕێژێت بۆ دەوڵەتە پیشەسازە بەشداربوەکانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌و تاوتوێكردنی كێشه‌

 

author photo

 

 

ـ خویندكاری دكتۆرا. 

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندنی ئیمارات بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.