بۆچى دادگاى لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌ولێر فه‌رمانى ده‌ستگیركردنى دكتۆر جه‌مال نه‌به‌زى ده‌ركرد؟

بۆچى لە ماوەى ٥٦ ساڵ ژیانى هەندەران بۆ تەنها جارێکیش نەگەڕایەوە کوردستان؟

بۆچى دادگاى لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌ولێر فه‌رمانى ده‌ستگیركردنى دكتۆر جه‌مال نه‌به‌زى ده‌ركرد؟

2281 خوێندراوەتەوە

په‌نجاو شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر چووه‌ هه‌نده‌ران‌و بۆ ته‌نها جارێكیش نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ كوردستان، جیا له‌ دونیابینییه‌ سیاسییه‌ ته‌واو جیاوازه‌كه‌ى، ئه‌و له‌ نووسین‌و زاراوه‌ سازیشدا خاوه‌ن ڕێچكه‌ى تایبه‌ت به‌خۆی بوو

 

نزیك به‌ حه‌فتا ساڵه‌ له‌ نێو كایه‌و دونیاى سیاسى‌و ڕۆشنبیرى‌و زانستى كوردیدایه‌و خاوه‌نى زیاتر له‌ 60 كتێبى مێژوویی‌و سیاسى‌و زمانه‌وانى‌و ئه‌ده‌بى‌و هزرییه‌‌و یه‌كێك له‌دامه‌زرێنه‌رانى " كۆمه‌ڵه‌ى ئازادى‌و ژیانه‌وه‌ى یه‌كێتى كوردان " كاژیك"ه‌.

كاژیك، دكتۆر جه‌مال نه‌به‌زو ئه‌حمه‌د هه‌ردى‌و دكتۆر ئیحسان فوادو عه‌بدوڵا جه‌وهه‌ر له‌ساڵى 1959دا دروستیان كرد، ئامانجیان دروستكردنى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆى كوردستان بوو، به‌ڵام نه‌یانتوانى كاریگه‌رییه‌كى ئه‌وتۆ له‌ بزافى ڕزگاریخوازى كوردیدا بهێننه‌ دى‌و به‌ نهێنى مانه‌وه‌و له‌پاش هه‌ره‌سى شۆڕى ئه‌یلوولیش له‌سه‌ر داروپه‌ردووى ئه‌م ڕێكخراوه‌ نهێنى‌و بێكاریگه‌ره‌، " پارتى سۆسیالستى كورد" ( پاسۆك) دروستبوو.

 

 

،،

 سه‌باره‌ت به‌ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ كوردستان ده‌گوترێت كه‌ ئه‌و ڕه‌گه‌زنامه‌ عێراقییه‌كه‌ى دڕاندووه‌، هه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ باسیشله‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ڕژێمی بەعس، بە بڕیارێکی بەناو سەرکردایەتی شۆڕش ڕەگەزنامەی عێراقییان لە چەندان کەسایەتی سەندۆتەوە، یەکێک لەو کەسایەتییانە دكتۆر جەمال نەبەز بووەو  ئه‌و ویستوویه‌تى له‌ ڕێگه‌ى ده‌سه‌ڵاتى كوردییه‌وه‌ بە بڕیارێک رەگەزنامەی عێراقییەکەی بدەنەوەو مەرجیشى بووه‌ كه‌ ئەو بڕیارە دەسەڵاتی کوردی بیدات، نەک لە بەغداوە بدرێت‌و ده‌سه‌ڵاتى كوردیش به‌ پاساوى یاسایی ئه‌و داوایه‌یان دواخستووه‌و بۆیان جێبه‌جێ نه‌كردووه‌.

دكتۆر جه‌ماڵ نه‌به‌ز، جیا له‌بیروڕا سیاسى‌و ئه‌و ته‌رزه‌ ناسیۆنالیستییه‌كه‌ى كه‌ په‌یڕه‌وى ده‌كرد، هاوكات خاوه‌نى ڕێچكه‌ى تایبه‌تى ڕێنووس‌و زاراوه‌ سازى تایبه‌ت به‌خۆى بوو، جه‌ختكردنه‌وه‌و په‌یڕه‌وىیكردن له‌و شێوازه‌ نووسینه‌ش له‌ بیره‌ ناسیۆنالیستییه‌ جیاوازه‌كه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتبوو، ئه‌و بڕوایوا بوو كه‌ كۆمه‌ڵێك پیتى عه‌ره‌بى له‌ناو شێوازى نووسینى كوردیدا هه‌یه‌و ده‌بێت لاببرێن.

 

دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز له‌ برى وشه‌ى " حیزب" ده‌ینووسى " هیزب"، ناوى عه‌بدوڵاى به‌ " ئه‌بدوڵا" ده‌نووسى‌و له‌برى عه‌سكه‌ر، " ئه‌سكه‌ر"ى به‌كار ده‌هێناو مه‌سعودى به‌ " مه‌سئود" ده‌نووسى‌و له‌برى ئاغا ده‌ینووسى " ئاخا "و ناوى به‌غدادى به‌ " به‌خداد" ڕێنووس ده‌كردو له‌ برى ڕق ده‌ینووسى " رك".

سه‌ربارى كاركردن‌و بانگه‌واز بۆكردنى، به‌ڵام ئه‌و شێوازه‌ نووسینه‌ى دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز، نه‌ك هه‌ر شۆڕنه‌بوویه‌وه‌ بۆ ناو دونیاى نووسین‌و زاراوه‌ سازى كوردى، به‌ڵكو له‌جوغزێكى زۆر ته‌سكدا مایه‌وه‌و ده‌گمه‌نن ئه‌وانه‌ى په‌یڕه‌وى ئه‌م شێوازه‌ نووسینه‌ ده‌كه‌ن.

 

له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ى هه‌واڵى كۆچكردنى ئه‌وداو له‌پاڵ ستایشكردنى له‌ به‌رانبه‌ر خزمه‌تى زۆرى له‌ بوارى سیاسى‌و مێژووىی‌و زانستى‌و ڕۆشنبیرى‌و فیكریدا، هاوكات زۆرن ئه‌وان وه‌كو ڕێبه‌رى ڕۆحى ناسیۆنالیستى كوردى ناوى دێنن‌و هه‌ندێكیش ڕه‌خنه‌ى ئه‌وه‌ى لێده‌گرن كه‌ كه‌سێكى ده‌مارگیر بووه‌.

 

ئه‌و كه‌ بۆ خۆى له‌م پرسیاره‌ نیگه‌ران بووه‌و وه‌ڵامى نه‌داوه‌ته‌وه‌، تا ئێستاش فاكته‌ره‌كه‌ى ته‌واو ڕوون نییه‌و زۆریشن ئه‌وانه‌ى وایلێكده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌و ئاماده‌ نه‌بووه‌ بێته‌وه‌ بۆ كوردستانێك كه‌ ئازادى ته‌واوه‌تى تیا نییه‌و هه‌ژموونى دوو حیزب به‌سه‌ر گشت كایه‌كاندا باڵا ده‌سته‌.

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ كوردستان ده‌گوترێت كه‌ ئه‌و ڕه‌گه‌زنامه‌ عێراقییه‌كه‌ى دڕاندووه‌، هه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ باسیشله‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ڕژێمی بەعس، بە بڕیارێکی بەناو سەرکردایەتی شۆڕش ڕەگەزنامەی عێراقییان لە چەندان کەسایەتی سەندۆتەوە، یەکێک لەو کەسایەتییانە دكتۆر جەمال نەبەز بووەو  ئه‌و ویستوویه‌تى له‌ ڕێگه‌ى ده‌سه‌ڵاتى كوردییه‌وه‌ بە بڕیارێک رەگەزنامەی عێراقییەکەی بدەنەوەو مەرجیشى بووه‌ كه‌ ئەو بڕیارە دەسەڵاتی کوردی بیدات، نەک لە بەغداوە بدرێت‌و ده‌سه‌ڵاتى كوردیش به‌ پاساوى یاسایی ئه‌و داوایه‌یان دواخستووه‌و بۆیان جێبه‌جێ نه‌كردووه‌.

  

جیاواز له‌ نووسه‌رو ڕۆشنبیره‌كانى دیكه‌ى هه‌نده‌ران، دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز زۆر به‌ده‌گه‌ن دیدارى له‌گه‌ڵ میدیا كوردییه‌كاندا ئه‌نجام ده‌داو نووسینه‌كانى له‌ڕێگه‌ى ئه‌وانه‌وه‌ بڵاو نه‌ده‌كرده‌وه‌، ئه‌و له‌ڕێگه‌ى كتێب‌و كۆڕو سیمیناره‌وه‌ گوزارشتى له‌ بیروڕاكانى خۆى ده‌كرد. 

 

 

هه‌ر جیاواز له‌ زۆربه‌ى مێژوونووس‌و نووسه‌رو ڕۆشنبیرانى كورد، ئه‌و ستایشى سه‌لاحه‌دینى ئه‌یوبى كردووه‌و بڕوایوابووه‌ كه‌ ناسیۆنالیستى كوردى له‌سه‌رده‌مى سه‌لاحه‌دینى ئه‌یوبییه‌وه‌ ده‌ستیپێكردووه‌و ئه‌و بڕوایه‌شى ده‌رباره‌ى سه‌لاحه‌دینى ئه‌یوبى له‌ كاتى چوونى بۆ ئه‌وروپاو خوێندنى دكتۆراكه‌یدا بۆ درووستبووه‌، ئه‌و ده‌ڵێت:" من لەماوەی سی ساڵی ڕابردوو دژی سەڵاحەدینی ئەیوبی بووم دەمووت چی بۆ کورد کردووە؟ بەڵام بۆ خوێندنی دکتۆراکەم هاتمە ئەوروپا تێکەڵی مێژوونوسان‌و شارەزایانی مێژوو بووم‌و باسی سەڵاحەدینی ئەیوبیان دەکرد، بۆمدەرکەوت ئەوەی من باسم کردووەو دژی سەڵاحەدینی ئەیوبی بووم هەڵەبووم‌و پەشیمانم، چونکە لێرە بۆم دەرکەوت سەڵاحەدین چ کەڵەپیاوێک بووەو کوردی بەهەموو ئەوروپا ناساندووە".

 

هه‌ر ده‌رباره‌ى سه‌لاحه‌دینى ئه‌یوبى له‌ له‌دیدارێكیشیدا ده‌ڵێت:" ناسیۆنالیزمی كورد، له‌هاتنه‌ سه‌ركاری سه‌لاحه‌دینی ئه‌یووبیدا، به‌جوانی ده‌بینرێ".

 

،،

" کە کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین نامیلکەی نێوبراوی دەرکرد، ئێدی نەمتوانی چاوبپۆشم لە شێواندنی ئەو راستینە مێژوویانەی کە کاک ئەبدوڵڵا بۆ شکاندنی کاژیک و بوختان و بەردگرتنە منیش، لە پاڵ هێندەک وشەی شیرین و پەسن دانم‌دا بە نیازی راگرتنی هاوسەنگیی، کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین هەوڵی داوە لە ژێر ئەو سەرنێوە پفهەڵدراوەدا " لاپەڕەیەکی گەش لە مێژووی کاژیک"، دامەزراندنی کاژیک بە بنەماڵەی بارزانی‌یەوە ببەستێتەوە، کە ئەوە تەواو پێچەوانەی راستییە".

 

 

لە ساڵی ٢٠١٥، دادگای لێکۆڵینەوەی هەولێر فەرمانى ده‌ستگیركردنى بۆ دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز ده‌ركرد.

له‌سه‌ر سكاڵاى عه‌بدوڵا ئاگرین‌و به‌بڕیارى ژماره‌ 4360و به‌ پێى مادده‌ى 433ى یاساى سزادانى عێراقى، له‌ ڕۆژى 17 – 5 – 2015دا، دادگاى لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌ولێر فه‌رمانى بۆ گرتنى دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز ده‌كرد.

 

بێئاگا له‌وه‌ى كه‌ دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز له‌ كوردستان ناژى‌و له‌ ئه‌ڵمانیا نیشته‌جێیه‌، دادگا وه‌كو هه‌ڵهاتوو ناوى هێنابوو وه‌ داواى له‌ خاڵه‌ سنورییه‌كان‌و فڕۆكه‌خانه‌كان كردبوو كه‌ ده‌ستگیرى بكه‌ن‌و ڕه‌وانه‌ى دادگاى لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌ولێرى بكه‌ن بۆ لێكۆڵینه‌وه‌.

 

سكاڵاكه‌ى عه‌بدوڵا ئاگرین له‌سه‌ر دكتۆرجه‌مال نه‌به‌ز، له‌سه‌ر نامیلکەی " کاژیک، پێشخان و پاشخانەکانی" بوو كه‌ گوایه‌ له‌و كتێبه‌دا عه‌بدوڵا ئاگرینى به‌وه‌ تۆمه‌تبار كردووه‌ کە لە بەرامبەر پلەی دکتۆراو پڕۆفیسۆریی‌و لە بەرامبەر وەرگرتنی بەرپرسیاریی سەنتەری لێکۆڵینەوەو توێژینەوەی ئەکادیمی پارتیی‌و کردنی بە مامۆستاو وەرگرتنی پۆستی ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتیی، " پاسۆک"ی بە پارتیی فرۆشتووه‌.

 

له‌پاش سكاڵاكه‌ى عه‌بدوڵا ئاگرین‌و فه‌رمانى ده‌ستگیركردنه‌كه‌ى له‌لایه‌ن دادگای لێکۆڵینەوەی هەولێره‌وه‌، دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز ڕایگه‌یاند كه‌ ئەو بەرامبەر بەرهەمی کارو بیروڕای دەربڕاو و هەڵسوکەوتی نوێنراو هەڵوێستى وه‌رگرتووه‌، نەک بەرامبەر بە کەسه‌كه‌.

 پاش سكاڵاكه‌‌و بڕیاره‌كه‌ى دادگاى لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌ولێر له‌سه‌رى وتى:" جا ئەگەر کەسێک؛ من رەخنەم لە گوتەکانی گرتبێ؛ یان بەرامبەر کردەوەکانی هەڵوێستم وەرگرتبێ و، ئەوە بە سووکایەتیی دابنێ بۆ خۆی –وەک کەس- ئەوە کێشەی خۆیەتیی و کێشەی من نییە. ئەز لە رووی هەواڵی ناڕاست و شێواندنی راستینەی رووداوەکاندا ناتوانم بێدەنگ بمێنم".

 

به‌ وته‌ى كۆچكردوو دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز، وه‌ڵامى ئەو نامیلکەیەی عه‌بدوڵا ئاگرینى داوه‌ته‌وه‌ کە به‌ناوى " لاپەڕەیەکی گەش لە مێژووی کاژیک ١٩٦١ – ١٩٧٥"  له‌ ساڵى ٢٠١٣ بڵاوی کردووەتەوە.

 

دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز ده‌ڵێت:" کە کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین نامیلکەی نێوبراوی دەرکرد، ئێدی نەمتوانی چاوبپۆشم لە شێواندنی ئەو راستینە مێژوویانەی کە کاک ئەبدوڵڵا بۆ شکاندنی کاژیک و بوختان و بەردگرتنە منیش، لە پاڵ هێندەک وشەی شیرین و پەسن دانم‌دا بە نیازی راگرتنی هاوسەنگیی، کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین هەوڵی داوە لە ژێر ئەو سەرنێوە پفهەڵدراوەدا " لاپەڕەیەکی گەش لە مێژووی کاژیک"، دامەزراندنی کاژیک بە بنەماڵەی بارزانی‌یەوە ببەستێتەوە، کە ئەوە تەواو پێچەوانەی راستییە".

،،

": ئەوە جەخت ده‌کەم کە ئەز بەرامبەر کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین هیچ دژایەتیی‌و نەیارەتی‌یەکی کەسێنی (شخصی)م نییە،ئەز شکاتی خۆم نابەمە بەر دادگەو دادوەرێک لەو سیستەمەدا، بەڵکو شکاتم دەبەمە بەر ویژدانی زیندووی هەموو ئازادیخواز و بوێر و بەڕەنجەشانی خۆژیاوێک".

 

 

له‌ 22 – 6- 2015، دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز وه‌ڵامى سكالاكه‌ى عه‌بدوڵا ئاگرینى دایه‌وه‌و وتى:" کە ئەز نووسیومە کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین پاسۆکی فرۆشتووە بە پارتیی و، ئەو ئەمەی بە سووکایەتیی بۆ خۆی داناوە، ئەز تێناگەم کاک ئەبدوڵڵا "فرۆشتن" بە چی دەزانێ. "فرۆشتن" بە پێی قانوون بریتی‌یە لەوەی کەسێک، یان لایەنێک بەرامبەر دانی شتێک بە کەسێک، یان لایەنێکی دی، یان کردنی کارێک بۆ کەسێک، یان بۆ لایەنێک، بەرامبەر بەوە شتێک، یان پارەیەک وەربگرێ.

 لە نامیلکەی "کاژیک، پێشخان و پاشخانەکانی"دا (لاپەڕە ٨٨) نووسیومە، ئەگەر کاک ئەبدوڵڵا پێیوابوایە کە پاسۆک کەڵکی مانی وەک رێکخراوێکی سەربەخۆ پێوە نەماوەو، دەبێ لە رێکخراوێکی دیکەدا بتوێتەوەو، کاک ئەبدوڵڵا ئەو کارەی بکردایە و، بەرامبەر بەوە هیچی وەرنەگرتایە، ئەوەش هەر بە بیروڕایەکی کەسێنی (شخصی) بۆ دەژمێردرا و، ئەودەمە هیچ قسەیەکم نەدەبوو".

 

له‌میانى وه‌ڵام‌و ڕوونكردنه‌وه‌كه‌ی دكتۆر جه‌مال نه‌به‌زدا به‌رانبه‌ر سكاڵاكه‌ى عه‌بدوڵا ئاگرین، وتووشیه‌تى": ئەوە جەخت ده‌کەم کە ئەز بەرامبەر کاک ئەبدوڵڵا ئاگرین هیچ دژایەتیی‌و نەیارەتی‌یەکی کەسێنی (شخصی)م نییە،ئەز شکاتی خۆم نابەمە بەر دادگەو دادوەرێک لەو سیستەمەدا، بەڵکو شکاتم دەبەمە بەر ویژدانی زیندووی هەموو ئازادیخواز و بوێر و بەڕەنجەشانی خۆژیاوێک".

 

 

دكتۆر جه‌مال نه‌به‌ز:

- جه‌مال تۆفیق مه‌حمود خدر ئاغاى دزه‌یی

ــ 85 ساڵ لەمەوبەر، واتە لە 1ی كان وونی یەكەمی 1933 لەگه‌ڕه‌كى گۆیژه‌ى گشاری سلێمانی دایكبو وە.

- له‌ ساڵى 1943 – 1944 خوێندنى سه‌ره‌تایی له‌ قوتابخانه‌ى خالیدییه‌ی شارى سلێمانى ته‌واو كردووه‌.

- له‌ ساڵى 1948 – 1949 خوێندنى ناوه‌ندى له‌شارى سلێمانى خوێندووه‌.

ــ لە ناوەڕاستی ساڵی 1950 به‌شى فیزیای له‌ كۆلێجی زانستی زانكۆی بەغداد تەواو كرد‌وەو لەوانەكانی فیزیا‌و بیركاری پسپۆڕی وەرگرت.

ــ لە نیوەی یەکەمی ساڵانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، شەش ساڵ وەك مامۆستا وانەكانی فیزیا‌و بیركاری لەقوتابخانە ئامادەییەكانی شارەكانی هەولێر‌و كەركوك‌و بەغدا‌و بەسرە وتۆتەوە.

- لەساڵانی ۱۹٦۷ ــ ۱۹۷۰ کە لە زانکۆی هامبۆرگ خوێندوویەتی لەگەڵ چەند هاوڕێیەکی، یەکێتیی نەتەوەیی خوێندکارانی کوردیان دامەزراندووەو یەکێکیشە لە دامەزرێنەرانی کاژیک.

ــ لە زانكۆكانی ئەڵمانیا درێژەی بەخوێندن دا‌وەو لەرشتەكانی زانستی ئسوڵی خوێندنی ئیسلامی‌و ئێرانی‌و زانستی سیاسەت‌و رۆژنامەگەری‌و قانون خوێندیەتی و شارەزایی زیاتری پەیدا كرد‌وەو دواتر وەك مامۆستای زانكۆ لە زانكۆكانی ئەو وڵاتە‌و ناوەندەكانی توێژینەوەی زانستی‌و پەیمانگاكانی زمان‌و وەرگێڕان خزمەتی كرد.

ــ لەسەرەتای ژیانی لاوییەوە كە خوێندكاری زانكۆی بەغدا بووە، بایەخی بەنووسین داوە‌و وتارە سیاسی‌و كۆمەڵایەتییەكانی لەرۆژنامەكانی بەغدا بەزمانی عەرەبی بڵاو كردۆتەوە.

ــ لەشاری كەركوك مامۆستای بیركاری‌و فیزیا بووە بەزمانی كوردی ئەو دوو وانەیەی وتۆتەوە‌و یەكەم كەسیش بووە كە كتێبێكی بۆ وانەی فیزیا بەزمانی كوردی دانا‌و ساڵی 1960 بڵاوی كردەوە.

- خاوه‌نى 60 كتێبى زانستى‌و مێژوویی‌و ئه‌ده‌بى‌و زمانه‌وانى‌و ڕۆژنامه‌وانییه‌.

 ــ ٨-١٢- ٢٠١٨ لە وڵاتی ئەڵمانیا، لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا کۆچی دواییکرد.

 

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی