چیرۆکی نەوت‌ لە نێوان نەرویج و عێراقدا

بۆچى له‌وێ بووه‌ته‌ خێر بۆ هاووڵاتیان‌و لێره‌ش سه‌رچاوه‌ى نه‌هامه‌تییه‌؟

چیرۆکی نەوت‌ لە نێوان نەرویج و عێراقدا

362 خوێندراوەتەوە

‎ساڵ ساڵی (١٩٦٨)ه‌، ‎گەنجێکی عێراقی تەمەن ٣٠ ساڵ، ناوی فارووق ئەلکازمەو بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی بۆ کوڕەکەی لەگەڵ هاوسەرە نەرویجیەکەی، دەچێتە وڵاتی نەرویج.

 

 

 

،،

دوای ئەوەی کە کازم لە ساڵی ١٩٧٣ بۆ ساڵی ١٩٩١ سەرچاوەی نەوتی نەوریجی بەرێوە دەبرد، بۆ چەند سالێک لە دوای دۆزینەوەی نەوت، نەخۆشی هۆڵەندی‌و دەردە نەوتی عێراقیش ڕووی لەو وڵاتە کرد بوو.

 

 

‎کازم کە پێشتر لە بەسرە وەک جیۆلۆجیستیێک لە گێڵکەکانی نەوت کاری کردووە، پاش ماوەیەک مانەوەی لە نەرویج، لە وەزارەتە هەژارەکەی نەرویج، کە وەزارەتی نەوت بووە دادەمەزرێت، وەزارەتێک بێ ئەزموون، بێ ئومێدی باڵی کێشابوو بەسەریدا، چوونکە لە نێو ڕاپۆرتەکانی ئەو کۆمپانیا بیانیانەی کە دەگەڕان بە شوێن نەوتدا، هیج تەڕاییەکی نەوت نە دەدۆزرایەوە.

 
‎بەڵام لەو کاتەدا کە کەسێکی خاوەن توانای زانستیش شک نابرێت تا بتوانێت هەلسەنگاندنی تەواو بۆ ڕاپۆرتەکان بکات، زاواکەی نەرویج (فارووق کازم) دەبێتە فریادڕەسی ئەو وڵاتە.

‎ئەم گەنجە عێراقییە دوای ئەوەی کە هات‌و پێداچوونەوەی کرد بە کێڵگە نەوتییەکان و ڕاپۆرتەکانیان، ئەوەی ئەوان چاوەرێیان نەدەکرد، ئەو پێی ڕاگەیاندن.

‎ئەو پێی ووتن، نەرویچ نەوتی تێدایە، ئەم هەواڵە لەو کاتەدا شۆکێک بوو بۆ ئەوان.

 

‎تا کاتی ئەو هەواڵە گرنگە، ئابووری نەوریچ لە قەیرانێکی زۆر قووڵدا بووە، بەڵام لەگەل دۆزینەوەی نەوت، ئەوانیش هەر وەک هەر وڵاتێکی تری دەوڵەمەند بە نەوت کە لە یەکەم ساتی دۆزینەوەی نەوتدا شاگەشکە دەبن، ئەوانیش هەروا، خۆشی و ئومێد ڕووی تێکردن.

‎بەڵام ئەوەی وایکرد کە وڵاتی نەرویج خۆشی‌و ئومێدەکەی بەردەوام بێت‌و هاوشێوەی عیراق نەبێت، بڕیارە چارەنووسسازەکەیەیان بوو.

‎چونکە دوای ئەوەی کە کازم لە ساڵی ١٩٧٣ بۆ ساڵی ١٩٩١ سەرچاوەی نەوتی نەوریجی بەرێوە دەبرد، بۆ چەند سالێک لە دوای دۆزینەوەی نەوت، نەخۆشی هۆڵەندی‌و دەردە نەوتی عێراقیش ڕووی لەو وڵاتە کرد بوو.

 

 

‎بەڵام هەر زوو خاوەن بیرو عەقڵی ئەو وڵاتە کەوتنەخۆ و هێڵێکی ستراتیجی کارکردنیان داڕشت بۆ بەڕێوەبردنی نەوت کەپوختەکەی ئەمەبوو:

" دەبێت ئەوە بکەین کە عێراق‌و وڵاتانی تر نایکەن".

‎ئەم ستراتیژه‌ نەرویجی بردە قۆناغێکی ترەوە، بە جۆرێک کە تا کۆتایی نەوەدەکان، بووە خاوەنی داراییەکی زۆر.
‎دواتریش، دوای چاکسازیەکی زۆر لە کەرتی نەوت، حکومەت بڕیاریدا، تەنها لە %٤ ی پارەی نەوت لە ناوخۆی وڵاتدا بەکاربهێنرێت‌و باقی داهاتی نەوت لە دەرەوەی وڵات بخرێتە وەبەرهێنانەوە، ‎ئامانجیشیان لەمە ئەوەبوو کە وڵات تووشی هەڵئاوسانی نرخ و لەدەستدانی سەرچاوەی مرۆیی نەبێتەوە...

‎چیرۆکی چاکسازی لەو وڵاتەدا زۆر ووردو دوورو درێژە.


‎هەر ئەوەش وایکردوە کە ئێستا نەرویج، ئەو وڵاتەی کە زۆر لە دوای عێراقەوە نەوتی تێدا دۆزرایەوە، ئەو وڵاتەی کە هاوڵاتیەکی عێراقی موژدەی بوونی نەوتی پێدان، ببێتە خاوەنی دەستکەوتی گەورە لە ئاستی جیهاندا.

 

،،

ڕاستە کە نەوتی عێڕاق‌و نەرویج هەردووکی مرۆڤ بەڕێوەی دەبات، بەڵام جیاوازیە گەورەکە لە عەقڵی ئەوانەدایە کە ئەو سەرچاوە گرنگە بەڕێوەدەبەن  
‎ئەوەی ئەوان خەمی نیشتیمانیی‌و هاوڵاتیان باڵی کێشاوە بەسەریدا، ئەمەی عێڕاقیش، خەمی شەخسی‌و حیزبیی

 

 
ئیستا نەرویج، خاوەنی ئابوورییەکی فرە سەرچاوەو جێگیرە، یەکێکە لە خۆشگوزەرانترین وڵاتەکانی جیهان.
‎خاوەنی بەرزترین پلەی متمانەیە لە نێوان هاوڵاتیان‌و حکومەت (بە پێی دواین ئامار).
‎خاوەنی داهاتێکی زۆری نەوتی لاخراوە بۆ نەوەکانی داهاتووی، کە بە پێی دواین زانیاری لە زاری وتەبێژی بانکی نێودەوڵەتی، خاوەنی ٨٢٨،٦٦ ملیار دۆلار (هەشت سەد و بیست و هەشت ملیار و شەشت سەد و شەشت ملیۆن دۆلار) پارەی پاشەکەوتە، وە ئەگەر بە پێی دواین ئاماری ژمارەی دانیشتوانی ئەو وڵاتەش بێت کە ئێستا ٥ ملیۆن و ٩٦ هەزارە، ئەوا ئێستا هەر تاکێکی نەرویجی یەک ملیۆن دۆلاری بەردەکەوێت.

 

‎دواجاریش؛ ئەوەی خەجاڵەتیەکەیە بۆ عێراق‌و سەربەرزی و شانازییە بۆ نەرویج، ئاماری رێکخراوی شەفافیەتی نێو دەوڵەتیە بۆ ساڵی ٢٠١٧، کە ١٠٠ نمرەی داناوە بۆ گەندەڵی، بە جۆرێک کە ئەو وڵاتەی زۆرترین نمرەی هێنابێت باشترینە لە شەفافیەت‌و لە نزمی ئاستی گەندەڵی.

 
‎جا لەو ئامارە نوێیەدا، نەرویج نمرەی ٨٥ هێناوە لە ١٠٠، بەمەش پلەی سێهەمی گرتووە لە کۆی ١٨٠ وڵاتدا، عێراقیش نمرەی ١٨ ی هێناوە لە ١٠٠ کە پلەی ١٦٩ هەمینی گرتووە لە گەندەڵیدا لە کۆی ئەو ١٨٠ وڵاتەکەدا، کە تەنها وڵاتانی وەک; کۆریای باکورو سۆماڵ و سوریاو یەمەن‌و لیبیا و ئیکوادۆرو ئەفغانستان و فەنزوێلاو سودان و باشوری سودان‌و غینیای لە دواوە هاتووە.

بۆیە، ڕاستە کە نەوتی عێڕاق‌و نەرویج هەردووکی مرۆڤ بەڕێوەی دەبات، بەڵام جیاوازیە گەورەکە لە عەقڵی ئەوانەدایە کە ئەو سەرچاوە گرنگە بەڕێوەدەبەن.  
‎ئەوەی ئەوان خەمی نیشتیمانیی‌و هاوڵاتیان باڵی کێشاوە بەسەریدا، ئەمەی عێڕاقیش، خەمی شەخسی‌و حیزبیی