كه‌ى‌و چۆن كۆتایی به‌ شه‌ڕى براكوژى هات له‌ شاخ؟

ئاشتبوونەوەی گشتیی لەشاخ   

كه‌ى‌و چۆن كۆتایی به‌ شه‌ڕى براكوژى هات له‌ شاخ؟

562 خوێندراوەتەوە

كەی‌ ئاشتبوونه‌وه‌كه‌ دەستپێكرد؟ سەرەتا‌و وردەكارییەكانی چی بوون؟ چۆن لایەنەكانی یەكێتی‌و پارتی‌و حسك‌و پاسۆك‌و شیوعی ئاشتبوونەوە؟ ئەو خاڵ‌و مەرجانە چی بوون كە لەسەری رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوە؟ وردەكاریی رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوەی یەك بەیەكی لایەنەكان بەیەكەوە چی بوون؟

 

 

 دوای ئەوەی یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود قۆناغێكیان لەشەڕی ناوخۆ لەنێوان خۆیاندا تێپەڕاند، ئاكامەكەی بەزیانی خۆیان‌و جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كورد كۆتایی هات، جگە لەماڵوێرانی‌و بەفیڕۆچوونی توانا مرۆیی‌و مادی‌و سەربازییەكان هیچ لایەك سودی لێنەبینی. هەرچەندە یەكێتی توانی لایەنەكانی بەرەی جود لەبەشێكی گۆڕِەپانی ناوچەكانی باشوری كوردستان بەتایبەت ناوچەی سۆران وەدەربنێت، بەڵام نەیتوانی كۆتایی بەكاریگەری‌و هێرشی ئەوان بهێنێت.

 لەماوەی ئەو قۆناغەی شەڕی براكوژیدا جۆرێك لەهەستكردن بەرامبەر بەبێسود بوونی شەڕ‌و كوشتاری یەكتری دروستبوو، لەمیانەی ئەو ماوەیەشدا چەند هەوڵێك بۆئاشتبوونەوەی لایەنەكان‌و كۆتایی هێنان بەشەڕ‌و ململانێ درا، بەڵام كەڵكی نەبوو، چونكە ئەو هەوڵانە لەلایەن نوسەران‌و رووناكبیرانەوە دەدران، كە لەلایەك هەوڵی تاكەكەسی بوون‌و هیچ فشارێكی سیاسی‌و سەربازیان نەبوو، تاوەكو لایەنەكانی نێو جوڵانەوەكە ناچار بكەن ئاشتببنەوە‌و كۆتایی بەناكۆكییەكانی نێوانیان بهێنن، لەلایەكیتریشەوە ئیرادەی ئاشتبوونەوە لەو قۆناغەدا لای لایەنەكانی نێو جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كورد ئامادەیی نەبوو.

 

،،

یەكێتی لەرێگای شەوكەتی حاجی مشیرەوە یەكەم نامە بۆمحەمەدی حاجی مەحمود لەحسك بەمەبەستی ئاشتبوونەوە دەنێرێت، كەدوو پێشنیازی تێدابوو، یەكەمیان: گەڕانەوەی محەمەدی حاجی مەحمود بۆناو ریزەكانی یەكێتی. دووەمیان: ئەگەر گەڕانەوەی قبوڵ نەبوو، ئەوا رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوە لەسنوری ناوچەی سلێمانیدا ئەنجامبدرێت، كەئەو ئەوكاتە ناوبراو لێپرسراوی بووە.

 

لەرۆژی(21/3/1984)لەسورداش‌و لەمیانەی كۆبوونەوەیەكی جەماوەری فراواندا بەبۆنەی جەژنی نەورۆزەوە، جەلال تاڵەبانی وتارێكی خوێندەوە‌و تیایدا داوای ئاشتبوونەوەی گشتی‌و بانگهێشتی لایەنەكانی بەرەی جود دەكات بۆئاشتی‌و تەبایی‌و چارەسەركردنی ناكۆكییەكان بەرێگای وتووێژی هێمنانە، دەكات. 

 

چەند جارێكیش یەكێتی نامە‌و نوێنەر بۆلای لایەنەكانی بەرەی جود( بەتایبەت بۆحشع‌و پارتی) بەمەبەستی ئاشتبوونەوە دەنێرێت، بەڵام بەهۆی بوونی مەرجی ئەو لایەنانەوە ئەنجامی ئەوتۆی لێناكەوێتەوە.

 

 

 

دواجار ئەوەی لەنێو لایەنەكانی بەرەی جوددا بەدەم بانگەوازەكەی یەكێتییەوە بۆئاشتبوونەوە رۆیشت، حسك بوو. سەرەتاكانی ئاشتبوونەوەی گشتیش لەنێوان حسك‌و یەكێتیدا لەئاشتبوونەوە‌و رێكەوتنێكی ناوچەییەوە(ناوچەی سلێمانی‌و شارەزوور)دەستیپێكرد، بەڵام پرسی ئاشتبوونەوەی گشتی، بەواقیعی لەدوای كۆتایی هاتنی وتووێژی یەكێتی‌و بەعس ئەنجامی باشی لێكەوتەوە، چونكە یەكێتی لەمەسەلەی وتووێژ لەگەڵ بەعسدا بەهۆی دەستێوەردانی توركیا‌و بەدەستهێنانی كۆمەكی دەرەكی لەچەند لایەنێكەوە لەلایەن عێراقەوە لەشەڕیدا لەگەڵ ئێران بێهیوا بوو. هەروەها وتوێژەكان گەیشتنە بنبەست‌و شتێكی ئەوتۆیان لێسەوز نەبوو، جگەلەوەی بەعس وەك سەوداكارێكی جەنگ درێژەی بەوتووێژ دەدا، لەولاشەوە یەكێتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ لایەنەكانی بەرەی جوددا نەمابوو. 

 

هاوكات پەیوەندییەكانیشی لەگەڵ سوریا‌و لیبیا‌و ئێرانیشدا بەهۆی نزیكبوونەوە‌و چوونە نێو وتووێژە لەگەڵ بەعس تێكچووبوو. بۆیە لەم نێوەندەدا یەكێتی بەتەنها مابوویەوە، ئەگەرچی لەو قۆناغەشدا بەهێزبوو. بۆیە یەكێتی لەرۆژی(15/1/1985) بەیاننامەیەكی لەسەر كۆتایی هاتنی وتووێژەكانی لەگەڵ بەعسدا دەركرد‌و(5) لەلایەن بەرەی جودیشەوە ئەمە بەهەنگاوێكی ئیجابی لەقەڵەمدرا.

 

دوای كۆتایی هاتنی وتووێژی یەكێتی‌و بەعس، یەكێتی لەرێگای شەوكەتی حاجی مشیرەوە یەكەم نامە بۆمحەمەدی حاجی مەحمود لەحسك بەمەبەستی ئاشتبوونەوە دەنێرێت، كەدوو پێشنیازی تێدابوو، یەكەمیان: گەڕانەوەی محەمەدی حاجی مەحمود بۆناو ریزەكانی یەكێتی. دووەمیان: ئەگەر گەڕانەوەی قبوڵ نەبوو، ئەوا رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوە لەسنوری ناوچەی سلێمانیدا ئەنجامبدرێت، كەئەو ئەوكاتە ناوبراو لێپرسراوی بووە.

 

 (محەمەدی حاجی مەحمود)یش وەڵامی نامەكە بەپیاوێكدا بەناوی رەحیم ئیسماعیل دەنێرێتەوە‌و ئامادەیی بۆپیشنیازی دووەم‌و ئاشتبوونەوە لەگەڵ یەكێتیدا دەردەبڕێت، بەڵام لەنامەكەدا داوا دەكات، كە لەگەڵ حسك ئاشتبوونەوەی گشتی بێت، نەك تەنها لەسنوری ناوچەی سلێمانیدا بێت.

 

 پاش ئاڵوگۆڕكردنی چەند نامەیەك لەنێوان هەردوولا(محەمەدی حاجی مەحمود‌و شەوكەتی حاجی مشیر)، دواجار دەگەنە رێكەوتننامەیەكی ناوچەیی لەرۆژی(21/3/1985)‌و لەگوندی ناوگردانی نزیك شارۆچكەی سەیدصادق رێكەوتننامەكە ئیمزا دەكەن.

 

 خاڵەكانی ئەو رێكەوتننامەیە پێكهاتبوون لە:

 

  1. ئاگربڕ لەنێوان هەردوولا لەرۆژی(21/3/1985)ەوە.
  2. ئازادی سەربازی‌و سیاسی لەناوچەی شارەزوور بۆهەردوولا هەبێت، بەڵام لەناوچەكانی شارباژێر‌و دۆڵێ، بەئاگاداری هەردوولا‌و بەمۆڵەتی فەرمییەوە بێت بۆگەرمیان‌و قەرەداغ.
  3. چەك رفاندن لەرۆژی(21/3/1985)ەوە بۆهەردوولا قەدەغە بكرێت.
  4. ئیجرائاتی چەكەكانی پێشوو، كە لەنێو یەكێتی نیشتمانییەوە چوونەتە ناو حكومەت، دەكرێت.
  5. دانانی لیژنەیەك بۆكاروباری كۆمەڵایەتی هەردوولا لەگەڵ رەچاوكردنی هەندێ هەڵاوێردن.
  6. ئیجرائات لەگەڵ دۆستان‌و رێكخستن‌و كەس‌و كاری شەهیدی هەردوولا نەكرێت، بەمەرجێك بەڵگەی یەكێك لەو لایەنەی پێبێت.
  7. بكوژی پێشمەرگە‌و جەماوەر، بەپێشمەرگە وەرنەگیرێت‌و حسابی بكوژی بۆبكرێت.
  8. گەڕان لەگەڵ لایەنەكانی جود لەو شوێنانەی كەبوونی یەكێتی لێیە.
  9. هەركەسێك لەهەرلایەك لێپرسینەوەی لەگەڵدا كرا، لەلاكەی دیكە وەرنەگیرێت.
  10. كێشەكانی هەردوولا بەلیژنەیەك چارەسەر بكرێت.
  11. ئەنجومەنی ئاواییەكانی شارەزوور لەلایەن لیژنەیەكەوە پێكبهێنرێت‌و دەسەڵاتی تەواوەتی بدرێتێ.

 

ئەگەر سەیری خاڵەكانی رێكەوتننامەكە بكەین، تێبینی ئەوە دەكەین، بناغەیەكی باشی بۆئاشتبوونەوەی گشتی سازكردووە. لەلایەكیتریشەوە هۆكاری سەرگرتنی ئەم رێكەوتننامەیە دەگەڕێتەوە بۆئەوەی هەریەكە لەمحەمەدی حاجی مەحمود‌و شێخ محەمەد شاكەلی، كەسەرپەرشتی ناوچەی سلێمانی‌و شارەزووری حسكیان دەكرد، جۆرێك لەسەربەخۆیی كاركردن‌و هەڵسوكەوت‌و بڕیاردانیان هەبوو، لەولاشەوە لەم ناوچەیەدا بەهۆی گومرگ‌و هەندێ شتی ترەوە، جۆرێك لەساردی كەوتبووە نێو پەیوەندی نێوان حسك‌و لایەنەكانی بەرەی جودەوە‌و هەندێجاریش ئاڵۆزی كەوتبووە نێوانیانەوە، ئەمە جگەلەوەی خودی محەمەدی حاجی مەحمودیش بەرەی جودی بەمایەی زیان بۆسەر حسك لێكدەدایەوە‌و حەزی لێنەدەكرد.

 

،،

دوای ئەوەی رێكەوتننامە‌و ئاگربڕە ناوچەیییەكەی ئێمە‌و یەكێتی بەباشی شكایەوە، سەركردایەتیی یەكێتی داوای وتووێژی راستەوخۆیان كرد‌و ئێمەش لەمەكتەبی سیاسی كۆبوونەوەمان كرد‌و زۆر پێشنیاز هەبوو، دوایی لەسەر پێشنیازی من لەگەڵ عەبدولخالق هەورامی‌و دوو پێشمەرگە سەردانی سەركردایەتی یەكێتیمان كرد‌و لەلایەن جەلال تاڵەبانی‌و ئەندامانی سەركردایەتی یەكێتییەوە پێشوازی گەرم كراین

 

 

 

لەراستیشدا ئەم هەڵسوكەوتانەی هەریەكە لەمحەمەدی حاجی مەحمود‌و شێخ محەمەد شاكەلی سەربەخۆییانە‌و بێپرس‌و راكردن بەسەركردایەتی حسك بوو، هەرچەندە محەمەدی حاجی مەحمود باس لەوە دەكات، كەناوەڕۆكی نامەكانی لەرێگای خاڵەحاجییەوە بۆسەركردایەتی ناردبوو، بەڵام وەڵامیان نەدابوویەوە.

 

 ئیتر یان ئەوەبووە خاڵەحاجی نەیگەیاندبوون، یاخود سەركردایەتی حسك بەهۆی بوونی شەڕ‌و كوشتار لەگەڵ یەكێتیدا‌و لەولاشەوە بەهۆی بوونیان لەبەرەی جوددا پێیان خۆشنەبووە لەگەڵ یەكێتیدا ئاشتببنەوە. بۆیە هەم سەركردایەتی حسك‌و هەم لایەنەكانی بەرەی جودیش جگە لەپاسۆك(بەتایبەت حشع‌و پارتی)دژی ئەم رێكەوتننامە‌و ئاشتبوونەوە ناوچەییە بوون. لەكۆبوونەوەیەكی لایەنەكانی بەرەی جودیشدا لەراژان رەخنە لەسەركردایەتی حسك دەگرن‌و فشار دروستدەكەن، كەبەرەی جود یان سەركردایەتی حسك بەیاننامەیەكی سەركۆنەكردن دژی محەمەدی حاجی مەحمود‌و شێخ محەمەد شاكەلی دەربكەن.

 

دوای سوربوون‌و پێداگرتن‌و روونكردنەوەی بارودۆخەكە‌و قەناعەتپێكردنی سەركردایەتی حزبەكەیان، ئەوەبوو شێخ محەمەد شاكەلی بەهاوڕێیەتی عەبدولخاق هەورامی‌و دوو پێشمەرگە سەردانی مەكتەبی سیاسی یەكێتی لەیاخسەمەر دەكەن‌و دوای ئەویش چەند جارێك محەمەدی حاجی مەحمود سەردانی یەكێتی دەكات‌و گفتوگۆ لەگەڵ جەلال تاڵەبانی‌و ئەندامانی مەكتەبی سیاسیدا دەكات.

 

شێخ محەمەد شاكەلی لەمبارەیەوە دەڵێت:"دوای ئەوەی رێكەوتننامە‌و ئاگربڕە ناوچەیییەكەی ئێمە‌و یەكێتی بەباشی شكایەوە، سەركردایەتیی یەكێتی داوای وتووێژی راستەوخۆیان كرد‌و ئێمەش لەمەكتەبی سیاسی كۆبوونەوەمان كرد‌و زۆر پێشنیاز هەبوو، دوایی لەسەر پێشنیازی من لەگەڵ عەبدولخالق هەورامی‌و دوو پێشمەرگە سەردانی سەركردایەتی یەكێتیمان كرد‌و لەلایەن جەلال تاڵەبانی‌و ئەندامانی سەركردایەتی یەكێتییەوە پێشوازی گەرم كراین".

 

 هاوكات ناوەڕۆكی بەشێكی زۆری ئەو نامانەش، كە لەوماوەیەدا لەنێوان یەكتردا ئاڵوگۆڕ دەكران، دەربڕی پەرۆشی بوو بۆئاشتبوونەوە لەگەڵ یەكتر‌و كۆتایی هێنان بەشەڕ‌و ناكۆكی رابردوو.

 

 ئاكامی ئەم سەردان‌و چاوپێكەوتنانە ئەوەی لێكەوتەوە، كەوەفدێكی سەركردایەتی حسك، كەپێكهاتبوون لە:(قادر جەباری، شێخ محەمەد شاكەلی، خاڵە حاجی)، لەرۆژانی(18-24/4/1986) بۆیاخسەمەر چوون‌و لەگەڵ سەركردایەتی یەكێتیدا كۆبوونەوە‌و بەدیاریكراویش لەرۆژی(21/4/1986)رێكەوتننامەیەكی گرنگیان پێكەوە ئیمزاكرد. 

 

 

ئەو خاڵانەی لەو رێكەوتننامەیەدا هاتبوو بریتیبوون لە:

 

ئەلف- لایەنی سیاسی:

 

  1. ئاڵوگۆڕی بیروڕا لەنێوان هەردوولا لەسەر هەموو ئەو مەسەلانەی لەكوردستان‌و عێراق‌و ناوچەكە دێنە پێشەوە.
  2. لەرۆژی ئیمزاكردنی ئەم رێكەوتننامە بەدواوە هەردوولا بەڵێنی بەیەكتری دەدەن، لەهیچ میحوەرێكی سیاسی دژی ئەویتر بەشدار نەبن‌و لەگەڵ هیچ لایەنێكی سیاسی دژ بەیەكتر پێكنەیەن.
  3. هەوڵدان بۆدۆزینەوەی خاڵی هاوبەش‌و قوڵكردنەوەیان‌و كاركردن لەسەریان.
  4. هاوكاریكردنی یەكتری بۆئەوەی لایەنەكانی تر مافی چارەی خۆنوسین بۆگەلی كورد لەعێراقدا بسەلمێنن.
  5. هەوڵدان بۆیەكخستنی رێكخراوە دیموكراتی‌و پیشەییەكانی كوردستان لەناوەوە‌و دەرەوەی وڵات.
  6. گۆڕینەوەی زانیاریی هەمەلایەنە لەنێوان هەردوولادا.
  7. ئەم هاوكارییە هەنگاوێكی كرداری بێت بۆئاشتبوونەوەیەكی گشتی لایەنە كوردستانی‌و عێراقییەكان، بۆبنبڕكردن‌و نەهێشتنی شەڕی ناوخۆ بەرەو پێكهێنانی بەرەی كوردستانی‌و بەرەی فراوانی عێراقی، كەمافی چارەی خۆنوسین بۆگەلی كورد بسەلمێنن.

 

بێ- لایەنی راگەیاندن:

  1. یارمەتیدانی یەكتری بۆگەشەپێدانی كاری راگەیاندن لەسەر مەسەلە هاوبەشەكان.
  2. تەركیزكردن لەسەر پێویستی هاوكاری‌و یەكخستنی خەباتی شۆڕشگێڕانە دژی حكومەت‌و هێنانەدی مافەكانی گەلەكەمان لەسەر بناغەی مافی چارەی خۆنوسینی گەلی كورد.
  3. بڵاوكردنەوەی هەواڵی رۆژ‌و چالاكی یەكتر.
  4. هاوكاری هونەری بۆگەشەپێدانی رۆژنامە‌و رادیۆی هەردوولا.

 جیم- لایەنی سەربازی:

  1. هاتوچۆكردن بۆناوچەكان بەئاگاداری یەكتر بێت، بەگوێرەی(چوابگ واسس)‌و پێویستییەكانی، كە لەكۆبوونەوە خولییەكاندا بڕیاری لەسەر دەدرێت.
  2. نابێت هەردوولا پێشمەرگەی محاسەبەكراوی راكردووی یەكتری وەربگرن یاخود یارمەتی بدەن.
  3. پێشمەرگە بۆی هەبێت لەئەنجامی قەناعەتی خۆی لەیەكێك لەم دوو لایەنەوە بۆلای یەكتری بگوازێتەوە،

 

بەبێ چەك، مەگەر چەكەكە بەبەڵگە هی خۆی بێت.

  1. هەوڵدان بۆجێبەجێكردنی چالاكیی سەربازیی هاوبەش دژی هێزەكانی حكومەت بەرێكەوتن لەنێوان مەڵبەندی(ی.ن.ك)‌و لقی حسكدا.
  2. هەوڵدان بۆخۆشكردنی زەمینەی یەكخستنی هێزی پێشمەرگە.

 

،،

ئەم رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوەیەی نێوان حسك‌و یەكێتی، ئەگەرچی لەسەرەتاوە ئاگربڕێكی ناوچەیی بوو، بەڵام دوایی بوو بەسەرەتایەك بۆرێكەوتن‌و ئاشتبوونەوەی گشتی لەنێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جوددا

دوای ئەم رێكەوتنە جارێكیتر شاندێكی باڵای حسك، كەپێكهاتبوون لە(رەسوڵ مامەند، عەدنان موفتی، سەیدكاكە، خاڵەحاجی، محەمەدی حاجی مەحمود)، لەرۆژی(11-13/7/1986) سەردانی مەكتەبی سیاسی یەكێتی دەكەن‌و لەلایەن(جەلال تاڵەبانی، نەوشیروان مستەفا، د.فوئاد مەعسوم، فەرەیدون عەبدولقادر)ەوە پێشوازی دەكرێن‌و پاش چەند رۆژێك وتووێژ، راگەیەنراوێك بەزمانی عەرەبی دەردەكەن‌و تیایدا، باس لەپێویستی بەدەنگەوە هاتنی لایەنە سیاسییە كوردییەكان بۆئاشتبوونەوە‌و كۆتایی هێنان بەكوشتاری ناوخۆ لەپێناوی دانانی بەردی بناغەی پێكهێنانی بەرەی كوردستانی دژی حكومەتی فاشی بەغدا، بەئامانجی وەدەستهێنانی مافە رەواكانی كورد‌و مافی چارەی خۆنوسین، دەكەن. هەروەها هەردوولا لەسەر چەند خاڵ‌و تەوەرەیەك رێككەوتن لەوانە:

 

ئەلف- ئاشتبوونەوەی هەمەلایەنەی هەردوولا‌و پێكهێنانی بەرەیەكی بەرهەڵستیكاری بۆهێزە كوردییەكان.

بێ- رێكخستنی كاروباری دارایی‌و گومرگ‌و بڕینەوەی رێژەیەك لەپارەی گومرگی مانگانە بۆحسك.

جیم- دابینركردنی بڕی(30) هەزار دینار مانگانە بۆحسك لەلایەن یەكێتییەوە. هەر لەم سەردانەی حسكدا داوای ئاشتبوونەوەی یەكێتی لەگەڵ سەرجەم لایەنەكانی تری بەرەی جود بەگشتی‌و پارتی بەتایبەت دەكرێت‌و هەردوولا(یەكێتی‌و حسك) رێكدەكەون، لەسەر ئەوەی حسك هەوڵی ناوبژیوانی بۆئاشتبوونەوەی نێوان یەكێتی‌و پارتی بدات.

 

ئەم رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوەیەی نێوان حسك‌و یەكێتی، ئەگەرچی لەسەرەتاوە ئاگربڕێكی ناوچەیی بوو، بەڵام دوایی بوو بەسەرەتایەك بۆرێكەوتن‌و ئاشتبوونەوەی گشتی لەنێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جوددا. هاوكات ئەم ئاشتبوونەوەیە گرنگی تایبەتی خۆی هەبوو، چونكە كۆتایی بەشەڕ‌و ناكۆكی نێوان یەكێتی‌و حسك لەلایەك‌و لەدواتردا یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود هێنا‌و بوو بەئامراز‌و زەمینەیەكی لەبار بۆپێكهێنانی بەرەی كوردستانی‌و یەكخستنی هەوڵ‌و توانا سیاسی‌و سەربازییەكان دژی حكومەتی بەعس لەعێراقدا، ئەمە جگەلەوەی زۆر مەسەلە‌و شتی بنەڕەتی چارەسەركردبوو، كەجێگەی ناكۆكی‌و شەڕ‌و شۆڕی نێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود بوو، بە تایبەت مەسەلەی ناوچەی دەسەڵات‌و فەرمانڕەوایی.

 

لەلایەكیترەوە حسك لەم هەوڵەدا دەستپێشخەری كرد‌و وەپیر بانگەوازەكەی یەكێتییەوە بۆ ئاشتبوونەوە رۆیشت‌و ئەو بەربەست‌و فشارانەی شكاند‌و تێپەڕاند، كە لەبەردەم پرۆسەی ئاشتبوونەوەی گشتیدا لەنێوان

یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود لەو قۆناغەدا هەبوون، بەتایبەت فشاری ئێران لەسەر لایەنەكانی بەرەی جود‌و رێگانەدان بەر لەخۆی بۆئاشتبوونەوە لەگەڵ یەكێتیدا.

 

 ئەم هەوڵ‌و دەستپَشخەرییەی حسك، بۆئەو قۆناغەی جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كورد بوێرییەكی گرنگ بوو.

،،

ئاكامی هەوڵ‌و تەقەلای حسك‌و نامەكانی مەلا ئەحمەد‌و چاوپێكەوتنی ناوبراو لەگەڵ جەلال تاڵەبانی، لەناوەڕاستی مانگی(كانوونی دووەمی 1987)دا نوێنەرانی حشع، كەپێكهاتبوون لە(عەبدورەزاق سافی، مەلا ئەحمەد بانیخێڵانی) لەراژان لەگەڵ نوێنەری یەكێتی، كەبریتی بوو لە(فەرەیدون عەبدولقادر)كۆدەبنەوە. لەو كۆبوونەوەیەدا بەیاننامە‌و رێكەوتننامەیەك دەردەكەن‌و تیایدا لەسەر چەند خاڵێك رێكدەكەون.

 

 

دوای ئاشتبوونەوەی حسك‌و یەكێتی، سەرەتا زەمینەیەكی لەبار بۆئاشتبوونەوەی یەكێتی‌و لایەنەكانی تری بەرەی جود هاتەئاراوە. حسك باس لەوە دەكات پێشوەخت لەبڵاوكراوەكانی خۆیاندا بەئاشكرا داوای ئاشتبوونەوەی گشتی‌و یەكڕیزیی‌و تەبایی نێوان لایەنە سیاسییەكانی كوردستانیان كردووە‌و بانگەوازیان بۆلابردنی كۆسپ‌و رێگرەكانی بەردەم ئاشتبوونەوە ئاراستەی لایەنەكانی نێو جوڵانەوەی كوردی ئەو قۆناغە بۆكۆتایی هێنان بەشەڕی ناوخۆ كردووە.

 

ئەوەبوو بەهەوڵی حسك توانرا لەنێوان یەكێتی‌و پاسۆكدا ئاشتەوایی دروستبكرێت، بەتایبەت پاش چاوپێكەوتن‌و دیداری نێوان ئازاد مستەفا لەپاسۆك‌و محەمەدی حاجی مەحمود لەحسك. لەو دیدارەدا ئازاد مستەفا پێشنیاز دەكات حسك، بۆئاشتبوونەوەیان لەگەڵ یەكێتیدا رۆڵ ببینێت، تەنانەت كاتێك یەكێتی رادیۆكەیان لەدەنگی شۆڕشی عێراقەوە بۆدەنگی كوردستان دەگۆڕن، پاسۆك پیرۆزبایی ئەم هەنگاوە لەیەكێتی دەكات‌و هانی حسكیشیان دابوو وەپیر بانگەوازەكەی یەكێَتییەوە بۆئاشتبوونەوە بچێت‌و لەكۆبوونەوەی لایەنەكانی بەرەی جودیشدا لەراژان، بەرگری زۆریان لەهەڵوێستی شێخ محەمەد شاكەلی‌و محەمەدی حاجی مەحمود كردبوو، بەوەی لەگەڵ یەكێتیدا رێكەوتنی ناوچەییان لەسنوری ناوچەی سلێمانی‌و شارەزووردا ئیمزاكردووە.

 

 بۆیە شاندَیكی پاسۆك، كەپێكهاتبوون لە(ئازاد مستەفا، مولازم كەریم، شەماڵ)، لەرێگای خاڵەحاجی ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حسكەوە بۆبێژوێ‌و یاخسەمەر بۆلای یەكێتی بەڕێدەخرێن، پاش یەكتر بینینی شاندی پاسۆك‌و یەكێَتی، بەیاننامەیەكی هاوبەش پێكەوە دەردەكەن‌و رێكدەكەون‌و ئاشتدەبنەوە. دوای ئاشتبوونەوەشیان پاسۆك بنكە‌و بارەگاكانیان دەبەنە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی لەدۆڵی جافەتی‌و مالومە.

 

هەر لەم ماوەیەدا‌و لەناوەڕاستی ساڵی(1986)دا‌و لەرێگای حسكەوە هەندێ نامە لەنێوان سەركردایەتی یەكێتی‌و پارتیدا بەئامانجی نزیبكوونەوە‌و ئاشتبوونەوە ئاڵوگۆڕ دەكرێت،. بۆیە لەرۆژی(25/5/1986)دا، نوێنەرانی سەركردایەتی یەكێتی‌و پارتی لەبارەگای حسك لەگوندی كاولان كۆبوونەوە‌و پەیوەندییەكانی نێوانیان ئاسایی كردەوە‌و تەنانەت دواتریش گەرمو گوڕی تێكەوت.

 

 

،،

بەهەوڵی حسك یەكێتی‌و ئێران ئاشتبوونەوە‌و لەسەر هاوكاری هەردوولا پێكهاتن‌و جۆرێك لەپەیوەندی راستەوخۆ‌و ناڕاستەوخۆش لەنێوانیاندا دروستبوو.

 

بەهۆی هەوڵ‌و ناوبژیوانی حسك‌و ئامادەیی هەردوولا بۆئاشتبوونەوە لەرۆژی(7/11/1986)ئیدریس بارزانی‌و جەلال تاڵەبانی لەتاران كۆبوونەوە‌و لەسەر هاوكاری‌و تەنسیق لەنێوانیاندا رێكەوتن‌و بەیاننامەیەكی دوو قۆڵییان دەركرد‌و لەسەرجەم كوردستاندا بەزمانی كوردی‌و عەرەبی بڵاوكرایەوە‌و لەسەر چەند خاڵێك رێكەوتن.

دواتریش پرۆژەیەكیان بەناوی(پرۆژەی هاریكاری لەنێوان پارتی‌و یەكێتی) لەرووی سیاسی‌و سەربازی‌و راگەیاندنەوە دەركرد.

 

هاوكات هەر لەم قۆناغەدا حسك، لەهەوڵدان بۆئاشتكردنەوەی یەكێتی‌و لایەنەكانی تری بەرەی جود، كەمتەرخەم نەبوو، بەتایبەت كاتێك لەلایەن مەلا ئەحمەد بانیخێڵانی، كەبەرپرسی ناوچەی كەركوك‌و سلێمانی حشع بوو، لەرێگای چەند نامەیەكەوە لەمانگی(4/1986)دا، كەبۆعەبدولخالق هەورامی‌و دواتریش بۆمحەمەدی حاجی مەحمودی دەنێرێت، تیایاندا داوا دەكات حسك رۆڵی ناوبژیوانی بۆئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ یەكێتیدا ببینێت.

 

 بۆیە پاش هەوڵی ناوبژیوانی حسك لەمانگی(5/1986)دا لەرێگای خاڵەحاجییەوە، مەلا ئەحمەد بانیخێڵانی دەگاتە سەفرە‌و زەروون‌و لەگەڵ جەلال تاڵەبانی بەیەك دەگەن‌و پرسی ئاشتبوونەوە تاوتوێدەكەن.

ئاكامی هەوڵ‌و تەقەلای حسك‌و نامەكانی مەلا ئەحمەد‌و چاوپێكەوتنی ناوبراو لەگەڵ جەلال تاڵەبانی، لەناوەڕاستی مانگی(كانوونی دووەمی 1987)دا نوێنەرانی حشع، كەپێكهاتبوون لە(عەبدورەزاق سافی، مەلا ئەحمەد بانیخێڵانی) لەراژان لەگەڵ نوێنەری یەكێتی، كەبریتی بوو لە(فەرەیدون عەبدولقادر)كۆدەبنەوە. لەو كۆبوونەوەیەدا بەیاننامە‌و رێكەوتننامەیەك دەردەكەن‌و تیایدا لەسەر چەند خاڵێك رێكدەكەون.

 

 

دواجار تەنانەت حسك رۆڵیشی هەبوو لەئاشتكردنەوەی یەكێتی‌و ئێران‌و چەندین جار بەناوبژیوانی‌و ئامادەیی حسك نوێنەرانی دامو دەزگا جیاوازەكانی ئێران‌و بەرپرسەكانیان سەردانی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتییان دەكرد‌و لەگەڵ بەرپرسانی باڵای یەكێتی كۆدەبوونەوە. لەئاكامدا بەهەوڵی حسك یەكێتی‌و ئێران ئاشتبوونەوە‌و لەسەر هاوكاری هەردوولا پێكهاتن‌و جۆرێك لەپەیوەندی راستەوخۆ‌و ناڕاستەوخۆش لەنێوانیاندا دروستبوو.

 

 

 گرنگی ئاشتبوونەوەی یەكێتی‌و ئێران بەنیسبەت جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كوردەوە لەوەدا بوو، كەئێران لەو قۆناغەدا وەك پەناگەیەك بۆلایەنەكانی نێو جوڵانەوەكە، بەتایبەت لایەنەكانی بەرەی جود وابوو، ئەگەر بهاتبا ئێران‌و یەكێتی ئاشت نەبوونایەتەوە، پێدەچوو پرۆسەی ئاشتبوونەوەی گشتی لەنێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جودیشدا سەری نەگرتایە، چونكە لەشەڕی ناوخۆدا ئێران پشتیوانییەكی ناڕاستەوخۆی گەورەی لەلایەنەكانی بەرەی جود دەكرد، ئەمە جگەلەوەی ئێران وەك دوژمنێكی گەورەی عێراق بەردەوام هاوكاری لایەنە كوردییەكان‌و هێزە بەرهەڵستیكارەكانی حكومەتی عێراقی دەكرد. بۆیە ئاساییكردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ ئێران، بۆسود لێوەرگرتن‌و درێژەدان بەخەباتی جوڵانەوەی رزگاریخوازی كورد لەپێناوی لاوازكردن‌و روخاندنی حكومەتی بەعس لەعێراق‌و وەدیهێنانی مافەكانی گەلی كورد، گرنگ بوو.

 

دواجار بەهۆی دەستپێشخەری حسك بۆبەدەمەوەچوونی بانگەوازەكەی یەكێتی بۆئاشتبوونەوەی گشتی، توانرا لەنێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود، لەو قۆناغەدا، ئاشتەوایی دروستببێت‌و جوڵانەوەی كوردی لەشەڕی ناوخۆ‌و براكوژی رزگار بكرێت. هەوڵ‌و تەقەلاكانیش یەكبخرێن‌و زەمینەیەك بۆپێكهێنانی بەرەیەكی سیاسی‌و سەربازی لەنێوانیاندا بڕەخسێنرێت. لەبەرئەوەش، كەهۆكاری سەرەكی شەڕ‌و ناكۆكی‌و ململانێی نێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جود، هەمیشە مەسەلەی فەرمانڕەوایی ناوچەكان‌و ناكۆكی لەسەر دەسەڵات‌و ناوچەی فەرمانڕەوایی‌و مەسەلەی گومرگ كۆكردنەوە‌و وەرگرتنی باج بوو، بۆیە لەم ئاشتبوونەوە‌و ریێكەوتننامانەی نێوانیاندا، ئەم دوو خاڵە گرنگەی لەخۆگرتبوو، كەبریتی لەدابەشكردنی ناوچەی دەسەڵات‌و فەرمانڕەوایی، لەگەڵ داهاتی باج‌و گومرگ. ئەم رێكەوتننامانە ئاكام‌و ئەنجامیان هەبوو، بۆیە پرۆسەی ئاشتبوونەوەی گشتیش شوێنی خۆی گرت.

 

 

 

 بۆنموونە لەمادەی(5)ی لایەنی سەربازی پرۆژەی هاوكاری نێوان یەكێتی ی نیشتمانی كوردستان‌و پارتی دیموكراتی كوردستاندا، كە لەتارانی پایتەختی كۆماری ئیسلامی ئێران لەرۆژی(8/11/1986)دا ئیمزاكرابوو ئەوە هاتبووە كە:"لەمەسەلەی فەرمانڕەوایی ناوچەكان‌و گومرگدا، تاهەلومەرجێكی لەبار ئەبێ لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكتردا واقیعی ئێستا حورمەت بگرن".

 

 

بەمشێوەیە حسك سەرەتا توانی لەئیمزاكردنی رێكەوتنێكی ناوچەییەوە خۆی لەگەڵ یەكێتیدا ئاشتببێتەوە‌و لەولاشەوە هەوڵ‌و تەقەلاكانی بۆناوبژیوانیكردن لەنێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی تری بەرەی جوددا بەمەبەستی رێكەوتن‌و ئاشتبوونەوە بخاتەگەڕ. لەلایەك لەبەرئەوەی ویست‌و ئامادەییەكی راستەقینە لای لایەنەكانی نێو جوڵانەوەی رزگاریخوازیی كورد لەو قۆناغەدا بۆئاشتبوونەوە هەبوو ‌و لەلایەكیتریشەوە لەرێكەوتننامە دوو قۆڵییەكانی نێوان یەكێتی‌و لایەنەكانی بەرەی جودیشدا مەسەلە بنەڕەتییە جێناكۆكەكان ئامرازی چارەسەركردنیان بۆدانرابوو، بۆیە پرۆسەی ئاشتبوونەوەی گشتی سەری گرت‌و بەكرداری لایەنەكان پێكەوە ئاشتبوونەوە‌و لێرەوە سەرەتا‌و زەمینەیەكی لەبار بۆدامەزراندن‌و پێكهێنانی بەرەی كوردستانی هاتەئاراوە.

 

 

 

سه‌رنج:

ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ نامه‌ى ماسته‌رى نووسه‌ر به‌ناوى ( ژیانى سیاسى له‌ باشورى كوردستان 1975 - 1991).

 

 

author photo

دكتۆرا لە مێژوو

پسپۆڕ لە پەیوەندییەكانی كورد و توركیا