یەكێتی ئەوروپا: بەرەو فیدراڵیزم یان كۆنفیدراڵیزم

یەكێتی ئەوروپا: بەرەو فیدراڵیزم یان كۆنفیدراڵیزم

149 خوێندراوەتەوە

 فیدراڵیزم، سیستەمێكی فەرمانڕەواییكردنە، كە هێزی ئەم فەرمانڕەواییە لەنێوان حكومەتی مەركەزی و هەرێم یاخود یەكەكانی خوار خۆیدا دابەش ئەكرێت (هەرێم: ناوچەیەكە لەدەوڵەتێك كە لە نەتەوەیەك زیاتری لەسەر ئەژین و پارێزگاری لەهێزی كەلتوری و ناسنامەی خۆیان ئەكەن).

  ئەگەر فیدراڵیزم بریتی بێت لە سیستەمێكی بەرێوەبردن تیایدا یەكەكان یان دەوڵەتانی سەر بەیەكێتی ئەوروپا هەریەكەیان پارێزگاری لەكیانی خۆیان بكەن و، دەستوری یەكێتی ئەوروپاو، ئەو بنەمایانەی كە یەكێتیەكەی لەسەر دامەزراوە بە پێی پەیماننامەی ماسترێخت (1992) پێوەی پابەند بن، ئەوا ئیمڕۆكە هیچ كام لەدەوڵەتەكان پابەند نابن بەو هەیكەلە لە فەرمانڕەوایی كردن، ئەوەتا هەنگاریا بەئاشكرا بەهاو بنەماكانی یەكێتی ئەوروپا پێشێل ئەكا، پۆڵەندا لاسایی ئەكاتەوە. بەهەمان شێوە ئیتاڵیاو یۆنان و بەریتانیاش پابەند نابن بەزۆربەی یاساكانی یەكێتی ئەوروپاوە، بەتایبەت لەسەر كێشەی كۆچبەران.

 
كۆنفیدراڵیزم، سیستەمێكی تری فەرمانڕەواییكردنە كە هەموو یەكەیەك سەربەخۆیی و سەروەری خۆی هەیە (واتە زیاتر لە فیدراڵیزم) بەڵام یەك هێزی باڵا هەیە بۆ پاراستنی هەموان، واتە دەوڵەتانی ئەندام پارێزگاری لەسەربەخۆیی كیانی خۆیان ئەكەن، هەروەك ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لەسەرەتاوە ئەم سیستەمەی پەیڕەوكرد.

 

 

،،

سیستەمی بەڕێوەبردنی یەكێتی ئەوروپا هەر بەو پێودانگەیە كە هەندێك لایانوایە فیدراڵیزمەو هەندێكیش بە كۆنفیدراڵیزمێكی تەواو و هەندێكی تریش بە تێكەڵەیەك لە فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم تەماشای ئەكەن.

 

 
دواجار فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم شێوازێكن لەسیستەمی بەڕێوەبردن بۆ دەوڵەت، لەبەرئەوەی یەكێتی ئەوروپا پێكهاتەی دەوڵەتی و ئیداری تێپەڕاندووەو، سەرو نەتەوەیە (Supranational)، پاشان ئەم یەكێتیە وەك ڕێكخراوێكی حكومی نێودەوڵەتی (Intergovernmental) تەماشائەكرێت، نەك دەوڵەتێكی نەتەوەیی.

  بەڵام دواجار سیستەمی بەڕێوەبردنی یەكێتی ئەوروپا هەر بەو پێودانگەیە كە هەندێك لایانوایە فیدراڵیزمەو هەندێكیش بە كۆنفیدراڵیزمێكی تەواو و هەندێكی تریش بە تێكەڵەیەك لە فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم تەماشای ئەكەن، ئەگەر فیدراڵیزم بێت ئەوا دوێنی و ئیمڕۆكەش شانشینی بەریتانیا وەك ناوچەیەك لەم یەكێتیەدا هەڕەشەیە لەسەر بەهێزبونی یەكێتی ئەوروپا.

 

،،

سیستەمی بەڕێوەبردنی یەكێتی ئەوروپا هەر بەو پێودانگەیە كە هەندێك لایانوایە فیدراڵیزمەو هەندێكیش بە كۆنفیدراڵیزمێكی تەواو و هەندێكی تریش بە تێكەڵەیەك لە فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم تەماشای ئەكەن.

 ئەوەی ئەبینرێت ئەوەیە ئەوبنەمایانەی یەكێتی ئەوروپای لەسەردامەزراوە وەكو: دیموكراسیەت، ئازادی، ئابورییەكی یەكگرتو، كەرامەتی مرۆیی ...و...تادوایی، تاڕادەیەكی زۆر بەهۆی گرفتە كەڵەگەبوەكانی ئەوروپاوە ڕووی لەمەترسیە، ئەمەش یەكێتی ئەوروپای خستۆتە بەردەم ئایندەیەكی پڕ لە تەحەدداوە، كە لێرەدا كلیك لەسەر چەند دانەیەكیان ئەكەین:


یەكەم: گرفتی ئابوریی
ئەگەرچی گرفتی ئابوریی بە بەراورد بە قەیرانەكانی وەك: ناسنامە و، جیابونەوەی بەریتانیا لەیەكێتی ئەوروپا و، پرسی كۆچبەران نەبوەتە هەڕەشەیەكی گەورە، لێ‌ لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیرانی ئابوریی جیهانی لەساڵی (2008) وەك هەرناوچەیەكی تر قەیرانی ئابوریی كاریگەری نێگەتیڤی خستەسەر یەكێتی ئەوروپا، تەنانەت بووە مەترسی لەسەر ئەو تەواوكارییە سەرەكیەی كە ئابوریی ئەوروپای لەسەر وەستاوە.

جگە لەوەی هەندێ‌ ووڵاتی ئەوروپی خۆیان لە لێواری داڕمانێكی داراییدا بون، كێشەی كورتهێنانی بودجەو، بێكاری لەتەنینەوەدا بوو لەو وڵاتانە، بۆنمونە: قەیرانی قەرزە سیادییەكانی یۆنان كە گەیشتە (380) ملیار یۆرۆ (واتە: 482 ملیارد دۆلار)، قەرزەكانی سەر بەرهەمهێنانی گشتی ناوخۆیی (GDP) گەیاندە (160%)، تێكڕای كورتهێنانی ساڵانەی یۆنان لە (2007) ەوە (13.6%) بو، واتە ئەكاتە (3.5%) ی كورتهێنانی بودجەی ئەوروپا. دە ساڵ تێپەڕیوە هێشتا گرفتە داراییەكانی یۆنان بنبڕنەبون.

بانكی ناوەندی ئیتاڵیاش قەیرانی دارایی ڕاگەیاند، قەرزە گشتی یەكانی ئیتاڵیا لە (2017) ەدا نزیكەی (2.3) تیلیۆن دۆلارە، هەموو تاكێكی ئیتاڵی (42.277$) قەرزارە. بەمەش ئیتاڵیا دووەم ووڵاتە لەناوچەی یۆرۆ لەڕووی قەیرانی دارایی و قەرزە گشتیەكانەوە.

 هێشتا ئەم گرفتە ڕووی لەهەڵكشانە، لە باكوری خۆرئاوای كیشوەرەكەوە بەریتانیا سوورە لەسەرئەوەی لە 29ی مارسی 2019 كاتژمێر (23:00) بە تەوقیتی گرینتش یەكێتی ئەوروپا جێبهێلێت.

 
دووەم: جیابونەوەی بەریتانیا لەیەكێتی ئەوروپا
جیابونەوەی بەریتانیا لە نەخشەی ئەوروپی لەخۆوە نییە، ئاماژەی مێژوویی و كەلتوری و یاسایی و ئابوریی هەیە، جگە لەوەی پرسی "ناسنامە و سەرهەڵدانی پارتی ڕەگەزپەرست" یش پاڵنەرێكی سەرەكیەتی:


لەڕووی مێژووییەوە، لەسەروبەندی دووەم جەنگی جیهانی دا هەموو جارێك سەرۆكوەزیرانی پێشووی بەریتانیا "ونستۆن چەرچڵ" ڕووی ئەكردە "شارل دیگۆل" ئەیگوت " بەریتانیا لەنێوان ئەوروپاو دەریا كراوەكاندا بێگومان هەمیشە ڕووی لە ڕێگە ئاویی و دەریاییەكانە". بەمانایەكی تر بەریتانیا خۆی لەچوارچێوەی جوگرافیایەكدا قەتیس ناكات. یەكێك لەو بنەمایانەی كە یەكێتی ئەوروپای لەسەردامەزراوە بریتیە لە هەڵگرتنی باج و، هاتووچۆی ئازادانەی نێوان دەوڵەتانی ئەندام و، دراوی هاوبەش (كە لە كۆی 28 دەوڵەتی ئەندام 19 دەوڵەت دراوەكەیان یۆرۆیە)، هەروەها بنەمای سۆشیال بۆ هاونیشتیمانی ئەوروپی.

 

،،

ملیۆنەها هاوڵاتی ڕۆمانی و یۆنانی و پۆڵەندی و ئیتاڵی چونەتە بەریتانیاو، حكومەتی بەریتانیش مووچەی سۆشیالی بۆ بڕیونەتەوە، هەریەكەی یەكەیەكی نیشتەجێبونیشی پێداون، ئەوانیش مووچەكەیان لە حكومەتی بەریتانیا وەرئەگرن.

 

 


كۆتایی هاتنی جەنگی سارد، ئەوەی بە ڕووكەش بینرا بریتی بو لە ڕووخانی دیواری بەرلین و، ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی سیاسیی لە لایەن (16) دەوڵەت كە پێشتر سەر بە یەكێتی سۆڤیەت بوون...نا...لەگەڵ كۆتایی هاتنی جەنگی سارد لە ساڵی (1989) بەدواوە سێ‌ وەرچەرخانی گەورە ڕوویدا، یەكەمیان: سەرهەڵدانی نیۆ-لیبراڵیزم –Neoliberalism (ئەمە ئایدۆلۆژیایەكە لەسەر بنەمای لیبراڵیزمی كلاسیكی خۆی بونیادنا باس لە ڕۆڵی دەوڵەت ناكا تەنها جەخت لە ئابوریی ئازادو سەرمایەداری ئەكاتەوە)، دووەمیان: ملیۆنەها ڕێكخراوی نێودەوڵەتی و تۆڕی هاوبەش و كۆمپانیای فرەڕەگەز بەدونیادا بڵاوبۆیەوە، لە سێهەمیاندا، كۆمەڵەی ئابوریی ئەوروپی (EEC) كە لەساڵی (1952) دامەزرابو ئەمە بو بە یەكێتی ئەوروپا (EU) لەساڵی (1992).


كاتێك ئەزانن، ملیۆنەها هاوڵاتی ڕۆمانی و یۆنانی و پۆڵەندی و ئیتاڵی چونەتە بەریتانیاو، حكومەتی بەریتانیش مووچەی سۆشیالی بۆ بڕیونەتەوە، هەریەكەی یەكەیەكی نیشتەجێبونیشی پێداون، ئەوانیش مووچەكەیان لە حكومەتی بەریتانیا وەرئەگرن و، خانوەكانیشیان لە بازاڕی ڕەشدا داوەتە كرێ‌ و، خۆیان هاتونەتەوە بۆ ووڵاتەكانی خۆیان پاڵیان لێ‌ داوەتەوە، سەرەڕای ئەوەش سەدان هەزار عەرەب و پاكستانی و كوردو نەتەوەكانی دەرەوەی یەكێتی ئەوروپا چونەتە بەریتانیا.

 ئەمە بەریتانیای خستە بەردەم ئەوەی میكانیزمەكانی ڕێگری كردن بگرێتە بەر، بەتایبەت پارتی نەتەوەیی بەریتانی (BNP) و كۆنزێرڤاتەكان، ئێ‌ بەڵام لەڕووی یاساییەوە ناتوانن ڕێگە لەمە بگرن بە پێی ئەو بنەمایانەی یەكێتی ئەوروپای لەسەر دامەزراوە. بەو پێیەشی یەكێتی ئەوروپا ئاماژەیە بۆ كیانێكی سیاسیی – ئابوریی، هەروەها دوای ئەوەی چەندین دەوڵەتی تازە بوون بە ئەندام لەم یەكێتیەو، چەندین مەسەلەی ستراتیژی لەدونیادا هاتنە كایەوە. ئیتر كاتی هات و ساڵی (2007) یەكێتی ئەوروپا پرسی ڕیفۆرمێكی دەستوری لەناوخۆیدا دەستپێكرد، ئەوەش "پەیماننامەی لیشبۆنە-Lisbon Treaty" لێكەوتەوە، كە لەماددەی (50) ەدا باس لە جێهێشتنی ئارەزوومەندانەی ئەندامانی یەكێتیەكە ئەكات.

 

ئەوە بۆیە لە بەریتانیا و لە (23ی جانیوەری 2016) نزیكەی (30) ملیۆن هاونیشتیمانی بەریتانیا دەنگ ئەدەن بۆ جیابونەوەو نەبونەوە لە یەكێتی ئەوروپا، هەر ئەو ڕۆژە (51.9%) دەنگدەران گوتیان "بەڵێ‌ بۆ جیابونەوە لەیەكێتی ئەوروپا". ئەمە لەرینەوەیەكی گەورەی لەدونیادا دروستكرد، یانی هاونیشتیمانیانی بەریتانیای مەزن كە وەك تەلێكی دڕكاوی زیاتر لە (150) ساڵ لەم جیهانەدا داگیركاریان كردووەو، كەلتورو چەخماخەی فەرهەنگیان گەیاندۆتە هەموو كونوقوژبنێكی ئەم دونیایە، ئیتر لەمەولا ئەبێت بە ڤیزا سەردانی ئەوروپا بكەن!. هەر لەگەڵ سەرەتای پرۆسەكەشدا زاراوەی برێكسیت – Brexit) وەك ئاماژە بۆ بونی بەریتانیا (Britain and Exit) كەوتە سەرزاری تەواوی ناوەندەكانی دونیا كەمانای جیابونەوەی بەریتانیا ئەدات لە یەكێتی ئەوروپا. لە (29 ی مارسی 2017) سەرۆكوەزیرانی بەریتانیا شووتێكی تر وەشاندو، گوتی " ڕۆژی هەینی بەرواری 29ی مارسی 2019 كاتژمێر 11 بە كاتی لەندەن، بەریتانیا ماڵئاوایی لە ئەوروپا ئەكات و، سەرجەم دامەزراوەكانی ئەكشێنێتەوە".

 
ئەم جیابونەوەیە بە بێ‌ كاریگەری ئابوریی و دەورونی نابێت، یەك ڕۆژ دوای ڕیفراندۆمەكە دراوی بەریتانی (10% - 15%) بەهای خۆی بەرانبەر یۆرۆ لەدەستدا، لە كۆتایی (2018) ەدا بەهای (100 یۆرۆ یەكسانە بە 100 پاوەندی بەریتانی). ئەمە جگە لەوەی گەشەی ئابوری زۆر هێواشكردۆتەوە، لە چارەكی یەكەمی (2018) ەدا تێكڕای گەشە (0.6%) ە. بەپێی حكومەتی بەریتانیا ئابوریی بەریتانیا بۆ ماوەی (15) ساڵ بە ڕێژەی (7.7%) دائەبەزێت. بەپێی دەستی كارو پرسیارو ڕاپرسیەكان و، چینەكانی كاركەریش، بەریتانیا زیانێكی گەورە ئەكات، چونكە لەمەولا باج لەسەر هەموو شمەكێكی هاوردەو هەناردە دائەنرێت. بە پێی لایەنی تیۆریش بێگومان ئەم بڕیاری جیابونەوەیە مانای سەركەوتن یاخود سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی ئابوری و شكشتی ئابوریی لیبراڵە لە ئەوروپا.

 

 

،،

ەفلاتۆن زیاتر لایەنی ئەندازیاری و ژمێریاری بە زانست ئەزانێت، زیاتر جەخت لە زانستێك ئەكاتەوە كە شەعبەویەت و خەڵكە عەوامەكە لێی نازانن و، خۆیانی لەقەرە نادەن، بۆیە زۆر ئەوە بە پیرۆز ئەزانێت كە "نوخبە" یەكی نمونەیی پاسەوانی كۆمەڵگا بن. لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دا دیسان پۆپۆلیزمەكان دەرئەكەونەوە.

 

سێهەم: پۆپۆڵیزم ئەوروپا دائەپۆشێت!
میللیگەرایی یان شەعبەویەت (Populism) وەكو ئایدۆلۆجیایەكی سیاسی، یان فەلسەفەیەكی سیاسی، وە یاخود گوتارێكی سیاسیی كار لەسەر بەكارهێنانی دیماگۆگیەت و فریودانی خەڵك ئەكات، ڕۆشنتر لەمە ئیش لەسەر ختوكەدانی جەماوەرو جوڵاندنی سۆزی خەڵكە ڕەشوڕووتەكە ئەدات، تا لە ڕێگەی ناڕەزایەتی شەقامەوە بگەنە دەستەڵات. پێچەوانەكەی ئەمە ئەوەیە كە نوخبەیەكی سیاسیی و ئابوریی ئیش لەسەر هزر و داتاو بەڵگەی زانستی ئەكەن. كارەساتی پۆپۆڵیزم ئەوەیە كە دەنگی زۆرینەی خەڵك بەدەست ئەهێنێت لە ڕێگەی گوتارێكی ڕۆمانسی- شۆڕشگێڕانەوە. ئەمە لە یۆنانی كۆن كۆمەڵێك هەبون لە وێنەی "كلیۆن" ئەیانویست پاشەكشەو لەمپەر بۆ فەلسەفەی یۆنانی دروست بكەن، ببینە: كتێبی "كۆمار" ی ئەفلاتۆن سەراپا باس لەوە ئەكا كە "ئاخۆ كێ‌ ئەبێت پاسەوانی كۆمەڵگا" بێت؟

ئەفلاتۆن زیاتر لایەنی ئەندازیاری و ژمێریاری بە زانست ئەزانێت، زیاتر جەخت لە زانستێك ئەكاتەوە كە شەعبەویەت و خەڵكە عەوامەكە لێی نازانن و، خۆیانی لەقەرە نادەن، بۆیە زۆر ئەوە بە پیرۆز ئەزانێت كە "نوخبە" یەكی نمونەیی پاسەوانی كۆمەڵگا بن. لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دا دیسان پۆپۆلیزمەكان دەرئەكەونەوە، دێن و دنەی خەڵك ئەدەن بۆ ئەوەی بگەنە دەستەڵات لە ڕێگەی زۆرداری شەقامەوە، هەریەكە لە براكانی "گراكی ڕۆما" و " یولیۆسی قەیسەر" لە هەرە پۆپۆڵیستە دیارەكانی ئەو سەردەمە بوون. كاتێك ئەوروپا لە خەوی سەدەكانی ناوەڕاست ڕائەچڵەكێت و، ڕینیسانس بەرپا ئەبێ و، بەدوایا شۆڕشی فەڕەنسا دێت، دیسان پۆپۆلیزم بە فۆڕمێكی پڕ لە توندوتیژییەوە دێتەوە ناوجەرگەی ئەوروپا. ئەوە نەبێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دیاردەیەكی بەدەر بێت لە پۆپۆڵیزم، كە هەر بۆخۆی لەبنەڕەتەوە عەشیرەت و خێڵ و شەعبەویەت تیایدا فەرمانڕەوا بووە. ئێستا لە هەزارەی سێهەم و، سەدەی بیست و یەك، جارێكی تر ئەوروپا پڕبووەتەوە لە دیاردەی پۆپۆڵیزم، لەناو پەرلەمانەكانی ووڵاتەكانیان و، لەناو پەرلەمانی ئەوروپیشدا بەرەو زۆرینە ئەڕۆن!.

،،

جگە لەوەی كێشەی كۆچبەران مەترسی خستۆتە سەر ناسنامەو، پرسی لۆكاڵی بون و یۆنیڤێرساڵی بونی ناسنامەی تۆختركردۆتەوە لەجیهاندا، جگە لەوەشی كە لەو ماوانەدا حیزبە فەرمانڕەواكانی ووڵاتانی ئەوروپی یەك یەك ئەكەون!.

 
لەگەڵ ئەوەی تەحەددا جۆراوجۆرەكانی بەردەم یەكێتی ئەوروپا تا دێت بەرەو گەورەبون و زیادبون ئەچێت، زۆرێك لە ئاژانسەكانی دونیا ساڵی (2018) بە ساڵی "پۆپۆڵیزم" بۆ ئەوروپا هەژمار ئەكەن. ڕاستڕەوەكان بەگشتی و ڕاستڕەوە توندڕەوەكان بەتایبەتی لە هەڵكشاندان، ئەمانە بێ‌ ئارگیۆمێنت نین، بەشی هەرە زۆری هۆكاری بونی خۆیان لە كێشەی پەنابەران و كۆچبەران و ئیسلامۆفۆبیادا ئەبیننەوە. بەپێی ڕێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ كۆچبەران –IOM تەنها لە ساڵی (2017) ەدا (618780) شەش سەت و هەژدە هەزارو حەوتسەدو هەشتا كۆچبەر ڕوویان كردۆتە ئەوروپا، (37%) ئەو نا ئەوروپیانەی لە ناو یەكێتی ئەوروپادان بە ناشەرعی لەو ووڵاتانە دانیشتون. ئەمەش مەترسیی و گرفتێكی گەورەی بۆ خۆرئاوا بەگشتی دروستكردووە، تا ئەوەی بووەتە هۆی بەرەو لێكهەڵوەشانی سیستەمی بەڕێوەبردنی یەكێتی ئەوروپا، مەسەلەن: كاتێك نەتەوە یەكگرتوەكان و یەكێتی ئەوروپا بڕیارئەدەن مامەڵە لەگەڵ كۆچبەران بكەن، ووڵاتی مەجەڕ (هەنگاریا) پابەند نابێت بەم بڕیارەوە، ئەمەش مانای وایە یەكێك لەهەرێم یان دەوڵەتەكانی ناو ئەم كۆنفیدراڵیەتەی ئەوروپا پێشێلی یاساو سیستەم و بنەماكانی كۆمەڵگەی ئەوروپی ئەكات، بەدوای هەنگاریادا پۆڵەنداو، ئینجا ئیتاڵیاو یۆنانیش هەمان هەڵوێست وەرئەگرن.

 


جگە لەوەی كێشەی كۆچبەران مەترسی خستۆتە سەر ناسنامەو، پرسی لۆكاڵی بون و یۆنیڤێرساڵی بونی ناسنامەی تۆختركردۆتەوە لەجیهاندا، جگە لەوەشی كە لەو ماوانەدا حیزبە فەرمانڕەواكانی ووڵاتانی ئەوروپی یەك یەك ئەكەون!.

 یانی حیزبەو پلانی داناوە بۆ (8) ساڵ، لەپڕ سەدان هەزار كۆچبەرو پەنابەری بیانی ڕووئەكەنە ووڵاتەكەی، ئەمە لێكەوتەی كەلتوری و سیاسی و ئابوریی و پەروەردەیی خۆی هەیە. لە ئیتاڵیا "حیزبی ڕابیتە" سەركەوت لەگەڵ "بزوتنەوەی 5 ئەستێرە" كە بزافێكی ڕاستڕەوی پۆپۆلیستیە حكومەتیان پێكهێنا، كە هەردوو حیزبەكە دژی كۆچبەران و بێگانەن، لە سوید حیزبی دیموكراتی سویدی و حیزبی نەتەوەیی ڕاستڕەو بەهەمان شێوە كێبڕكێیان كردووە. لەئەوروپای ڕۆژهەڵات سەراپا پۆپۆڵیست فەرمانڕەوان: سەرۆكوەزیرانی هەنگاریا "ڤیكتۆر اوربان" پۆپۆلیستێكی ڕاستڕەوی توندڕەوە، لە پۆڵەندا "یارزۆلاف كاتشینسكی" پۆپۆڵیستە، لە سلۆڤاكیا "ڕۆبرت ڤیكۆ" ی سەرۆكوەزیران پۆپۆلیستە. تەنها ئەڵمانیا نەبێت پێداگیرە لەوەی دەرگا كراوە بێت بۆ كۆچبەران، ئەوەش پەرلەمانەكەی لەلایەن پۆپۆلیستەكانەوە ئیختراقكراوە.

 
سەرەڕای مەسەلەی پەنابەران، هۆكاری ئابوری و خراپبونی گوزەرانی تاكی ئەوروپی لەدوای قەیرانی ئابوری جیهانیەوە (2008) بەشێكی ترە لەسەرهەڵدانی توندوتیژی و كەراهیەت لەلایەن پۆپۆڵیستەكانەوە، لە فەڕەنسا تەنها لە ساڵی (2015 و 2016) ەدا (200) كەس كوژراوە، بەشێك لە پۆپۆڵیستەكان بونی كۆچبەران و بیانییەكان بە هۆكاری تیرۆر لەووڵاتەكانیان ئەزانن. بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە بابەتێكی ڕێژەییە، لە كۆتایی (2018) ەدا خۆپیشاندانی هێلەك زەردەكان لە فەڕەنساو، دەستگیركردنی زیاتر لە (1500) خۆپیشاندەر و، كوژرانی (3) كەس لە ستراسبوغ و (11) بریندار لەو شارە هۆیەكەی خراپبونی گوزەرانی هاوڵاتیان و، بڵاوبونەوەی نایەكسانی یە لە ئەوروپا، كە هاوڵاتیەكی هەژار پێویستی بە زیاتر لە (128) ساڵ كاری بەردەوامە تا بگات بە ژیانێكی هاوشێوەی چینی دەوڵەمەندی دەستەڵاتدار.

 

كۆتایی:
بڕیاری كۆتایی "تێریزا مەی" سەرۆكوەزیرانی بەریتانیا بۆ جیابونەوەی ووڵاتەكەی لە یەكێتی ئەوروپا مێژووییەكی تازەی خۆرئاوایە، بەریتانیا خاوەنی پێگەیەكی گەورەیە لەجیهان و لە ئەوروپا. بەڵام یەكێتی ئەوروپا هەر ئەم قەیرانەی نییە، گرفتی گەشەكردنی پۆپۆلیزم و پرسی ناسنامەو ڕێگری كەلتوری مەترسین لەسەر ئەوەی ئەوروپا سیستەمێكی فیدراڵی پەیڕەو بكات و، هەر بەم شێوەیە بمێنێتەوە كە لەدوای جەنگی ساردەوە هێناویەتی.

 

،،

لە باشوری ئەوروپاشەوە گرفتی مامەڵەكردنی ئەوروپا لەگەڵ توركیاو، كێشەی قوبرس بە هەڵواسراوی ماوەتەوە. ئەگەر بەریتانیا لە باكوری خۆرئاوای كیشوەری ئەوروپاوە جیابێتەوەو، ڕۆژهەڵات و باشوری ئەوروپاش لینكی پەیوەستبونیان لاواز بێت (Lack of consistency In the south Europe) كە قووڵایی ستراتیجی ئەوروپان لە ڕووی هێڵەكانی ووزەوە.

 

 
مەترسییەكی تری ئەم دیاردەی شەعبەویەت (پۆپۆڵیزم) ە پەڕینەوەیەتی بۆ ناوچەكانی تری جیهان، توركیا یەكێكە لەو وڵاتانەی لەدوای كودەتا شكستخواردووەكەی (15ی جولای 2016) ەوە زۆر لەم دیاردەیە بە ئاگایە، بەتایبەتیش بەرانبەر ئەو ملیۆنەها كوردەی لە ووڵاتەكەی هەن، كە لەچوارچێوەی پرۆسەی ئاشتی دا ڕێگەی دا زنجیرەیەك سەردانی جۆراوجۆری ڕێبەری زیندانیكراوی پەكەكە "عەبدوڵا ئۆجەلان" بكرێت، بۆی دەركەوت پەیامەكانی ئۆجەلان گەیشتونەتە شەقامی توركی و دەرەوە، بۆیە لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی (2015) ەدا كورد توانی (80) كورسی لە پەرلەمانی توركیا مسۆگەر بكات. تەنانەت توركیا لە بزافێكی بچكۆلانەی پۆپۆڵیستی وەكو "نەوەی نوی" زۆر بە ئاگایە لە كوردستانی عێراق.

 
لەلایەكی ترەوە مەترسی و هەڕەشەكانی ڕووسیا بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا، وە لە دوورگەی كریماو، لە ئۆكرانیا، تەنگی بە سیستەمی بەرگری ئەوروپی "ناتۆ" هەڵچنیوە.

 لە باشوری ئەوروپاشەوە گرفتی مامەڵەكردنی ئەوروپا لەگەڵ توركیاو، كێشەی قوبرس بە هەڵواسراوی ماوەتەوە. ئەگەر بەریتانیا لە باكوری خۆرئاوای كیشوەری ئەوروپاوە جیابێتەوەو، ڕۆژهەڵات و باشوری ئەوروپاش لینكی پەیوەستبونیان لاواز بێت (Lack of consistency In the south Europe) كە قووڵایی ستراتیجی ئەوروپان لە ڕووی هێڵەكانی ووزەوە.

كەواتە ئەوروپا ئەكەوێتە بەردەم تەحەددایەكی گەورەتر كە پرسی "جیۆپۆڵەتیك" و گۆڕانی پێگەكەیەتی.

،

 

author photo

بەڕێوەبەری ئینستیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی