مافی جیابوونەوەو چارەی خۆنووسین لەیاسای نێودەوڵەتیدا

بنەماكانی مافی چارەی خۆنووسین كامانەن؟

مافی جیابوونەوەو چارەی خۆنووسین لەیاسای نێودەوڵەتیدا

364 خوێندراوەتەوە

پێشەكی:


بەدرێژایی مێژوو گۆڕانكاری سیمای ژیانی سەر ئەم هەسارەیەی ئێمە بووەو ئەم گۆڕانكارییەش هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی گرتووەتەوە، لەبواری سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و جۆرو ماهیەتی دەوڵەتەكان و قەوارەی هێزو هەڵكشان و داكشانی كوتلەو بلۆكە سیاسی و سەربازییەكان و گەورەبوونی دەوڵەتێك و بچووكبوونەوەی دەوڵەتێكیتر بەشی دیارو بەرچاوی ئەو گۆڕانكاریانەی داگیر كردووە.

،،

دەسەڵات ئێستا ئەو ئیمپراتۆریەتە مەزنە لەدەوڵەتێكی ئاساییدا كورت كراوەتەوە كە كۆماری توركیای نوێیەو گەورەتر نییە لەهەندێ دەوڵەتی تری ژێر قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆریەتە گەورەكەی دوێنێ

 


ئەوەی تا ئێستا بەئێمە گەیشتووە لەو مێژووە درو درێژەی كۆمەڵگەی مرۆیی چەندین ژیارو شارستانیەتی گەورەیە كە دواتر داڕووخاوەو هێزی هەستانەوەی لەدەست داوە، دەیان ئیمپراتۆریەتی مەزنە كە حوكمی لایەك لەجیهان یان زۆربەی دونیای دوێنێ كردووەو بەسەر پانتاییەكی بەرفراوانی سەرزەویدا باڵادەست بووە كە دەكاتە دەیان دەوڵەتی ئەمڕۆ، بەڵام ئەمڕۆ پاشماوەی زۆربەی ئەو ئیمپراتۆریەتانە یان هەموویان بووەتە میرنشین یان شانشین یان دەوڵەتێكی ئاسایی و بچوك یان هەندێ گەورە كە ناكاتە گۆشەیەكی ئیمپراتۆریەتەكەی دوێنێی.

 
لەماوەی ئەو مێژووە دێرینەدا یاساو ڕێسایەكی جیهانی و نێودەوڵەتی نابینیتەوە كە ئیدارەی گۆڕانكارییە نێودەوڵەتییەكان بكات یان پەیوەندییەكان رێك بخات، ئەوەی یاسای كارپێكراوبووەو هێزو دەرەنجامی جەنگ و نەزعەی هەژموونگەرانەی هەریەكە لەو قەوارە سیاسی و سەربازیانەبووە بۆ گەورەكردنی پانتایی دەسەڵاتی خۆی و بچووككردنەوەی قەوارەو دەسەڵاتی ئەوانیتر، لەكوێدا دوا سەربازی خۆی جێگا پێی لەكۆتا شوێندا قایم كرد ئەوە سنووری حوكمی ئەوەو سنوورەكەش چەسپاو نییەو لەهەر دەرفەتێكدا لەتوانایدابووایە دەچووە پێشەوە.


لێرەدا زۆرجار بوون و پەیدابوونی دەوڵەت و ئیمپراتۆریەتەكان لەجووڵەو هێرشی گروپێكی چكداری هۆزێ یان پاشماوەی سوپایەكیترەوە دەست پێ دەكات، دواجار سنوور لەبەردەم خۆیدا ناهێڵێت و بەئاراستەی گەورەكردنی جوگرافیای دەسەڵاتی خۆی پەلامار دەدات و داگیركاری ئەنجام دەدات.
لەم ناوچەیەی ئێمەداو لەچوارچێوەی ئەو ژیارە ئیسلامییەدا كە ئێمە ئینتیمان بۆی هەیە نموونەی دەوڵەتی گەورەی عوسمانیمان هەیە كە بەكۆچی تیرەیەكی مەغۆلی نەژاد دەستی پێكردو دواتر لەجەنگێكی سەر ڕێگایاندا زەمینەیان بۆ سازا جێگا پێیەك بۆ خۆیان بدۆزنەوەو دواتر قایمی بكەن، پاشان ببنە هێزێكی گەورە كە كۆنترۆڵی جیهانی ئیسلامی و نیوەی جیهانی دوێنێ بكەن، هەرچەندە هەموو پاڵنەرەكە بۆ پەلهاوێشتنەكانیان زیاتر ئایینی و ئایدۆلۆژی بووە نەك سیاسی و بەرژەوەندی تایبەتی ئەو هۆزە كۆچەریە.


دوای چەند سەدەیەك دەسەڵات ئێستا ئەو ئیمپراتۆریەتە مەزنە لەدەوڵەتێكی ئاساییدا كورت كراوەتەوە كە كۆماری توركیای نوێیەو گەورەتر نییە لەهەندێ دەوڵەتی تری ژێر قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆریەتە گەورەكەی دوێنێ.
هەموو ئەم ئاڵ و گۆڕە جیهانیانە وای لەكۆمەڵگەی مرۆیی و دەوڵەتە گەورەو كاریگەرەكانی دوای قۆناغی ئیمپراتۆریەتە گەورەكان كرد كە بۆ ڕێگری لە فەوزاو ئاژاوە جیهانییەكان و جەنگ و رووبەڕووبوونەوەكان كۆمەڵێك دام‌و دەزگای نێودەوڵەتی دابمزرێنن و بەچەند یاساو رێككەوتننامەیەكی هاوبەش پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان ڕێك بخەن، ئەم هەوڵانەش لەدوای هەردوو جەنگی جیهانییەوە زیاتر پەرەی سەندو بەئاكام گەیشت، تا ئەمڕۆش ئەم هەنگاوانە بەردەوامن و یاساو وەسیقە نێودەوڵەتییەكان لەكەم و كورتی بەدەر نین.
لەو چوارچێوە جیهانیەدا باس و بابەتی مافی گەلان و چارەنووسی سیاسی و شێوازی بەڕێوەبردنی خۆیان بوویە بەشێك لەپرسە نێودەوڵەتییەكان، ئەوەی تا ئێستا چەسپاوە مادەكانی تایبەتە بەمافەكانی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسین.

 

،،

لەجاڕنامەی دەرچوو لەكۆنگرەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ بەسەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە ڤیەنا ئەنجام درا لەنێوان ١٤بۆ ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٩٣ لەسەر باری یاسایی مافی گەلان لەدیاریكردنی چارەنووسی خۆیان، دەوڵەتە بەشدارەكانی كۆنگرەكە دووپاتیان كردەوە كە: بۆ هەموو گەلێك مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە، بەپێی ئەم مافەش بۆی هەیە بەئازادی ناوەندی سیاسی خۆی دیاری بكات و بەئازادی هەوڵ بۆ بەدیهێنانی گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كلتووری خۆی بدات.

 

مافی چارەی خۆنووسین


بیرۆكەی دەركەوتنی مافی نەتەوەكان لەدیاریكردنی چارەنووسی خۆیان لەگۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا هاوكات بوو لەگەڵ شۆڕشی ئەمریكیدا لەسەدەی هەژدەهەم، لەو كاتەدا چەمكەكانی دەسەڵاتی گەل و پشتیوانی گەلە ژێردەستەكانی دەسەڵاتە ئیستیبدادییەكان بڵاو بوونەوە، پاشان شۆڕشی فەرەنسا لەساڵی ١٧٨٩پشتگیری خۆی بۆ ئەو گەلانەی داوای سەربەخۆیی دەكەن دووپات كردەوە، سەرۆكی ئەمریكا مونرۆ ساڵی ١٨٢٣ لێدوانێكی بڵاوكردەوە كە تیایدا زەمانەتی مافی سەربەخۆیی موستەعمەرە پورتوغالی و ئیسپانییەكانی لەئەمریكای باشوور بڵاوكردەوە. لەهەمان كاتدا لینین سەركردەی شۆڕشی سۆشیالیستی لەروسیا ساڵی ١٩١٧ هەستا بەپشتگیری گەلە ژێردەستەكان بۆ بەدەستهێنانی دوڵەتی سەربەخۆی خۆیان، لەگەڵ تەواوبوونی جەنگی جیهانی یەكەم ویلسۆنی سەرۆكی ئەمریكا بانگەشەی بۆ مافی چارەی خۆنووسین كرد وەك مەبدەئێك لە چواردە مەبدەئەكە..

 
بیرمەندی بەناوبانگی نێودەوڵەتی(ئەیان براونلی) دەربارەی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس دەڵێت: تا ماوەیەک بەر لە ئێستا ڕای زۆربەی بیرمەندەکان وا بوو کە ئەم مافە هیچ بنەما و ناوەرۆکێکی یاسایی نییە، بەڵکو تیۆرێکی سیاسی و ئەخلاقییە و پێناسەیەکی وردی نییە. پێش ساڵی ١٩٤٥ هیچ سەرچاوەیەکی یاسایی نەبووە ئەم مافە لەخۆ بگرێت، بەڵام دوای ئەوە بە هۆی دامەزرانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پێشکەوتنی زۆر ڕووی داو بووە هۆی ئەوەی بیرمەندان بە شێوەیەکی گشتی دان بەوەدا بنێن کە مافی بڕیاردانی چاره‌نووس پرەنسیپێکی یاسایییە و، لایەنە گشتی و سیاسییەکەی ڕێگە لە لایەنە یاسایییەکەی ناگرێت. هەروەها دادگا‌ی دادی نێودەوڵەتی لە کەیسی باشووری ڕۆژئاوای ئەفریقادا دەقی ماددەی دووەمی "ڕێککەوتننامەی ڕاسپاردەکان"ی سەڕەڕای سروشتە سیاسییەکەی بە پاندبوونێکی یاسایی دانا، کە لایەنی ئەخلاقی وا دەخوازێت زۆرترین هەوڵ بدرێت بۆ باشترکردنی بارودۆخی گەلی ئەو هەرێمە.

 
سەرەڕای ئەوەی ئاماژەکردن بەم پرەنسیپە زۆربەی جار دەبەسترێتەوە بە پەیماننامەی ئەتڵەسی، کە ١٤ی ٨ی ١٩٤١ دەرچوو، پاش ئەوە گرینگترین پێشکەوتن بەسەر ئەم پرەنسیپەدا هات (پرەنسیپی مافی یەکسانی و مافی گەلان لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیاندا)، کاتێک لە بڕگەی ٢ی ماددەی یەکەم و ماددەی پەنجا و پێنجی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ئاماژەی پێ کرا و، ژمارەیەک لە بیرمەندەکان وای بۆ دەچوون کە ئاماژەکردن بەم پرەنسیپە بۆ ئامۆژگاریکردن و ڕێنیشاندانە. جگە لەمە، پراکتیکی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەوەی سەلماند کە ئەم پرەنسیپە بەشێکە لە یاسای نەتەوە یەکگرتووەکان. بڕیاری كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ژمارە A/VII637 دەرچووی ١٦ی دیسه‌مبەری 1952 ئاماژەی بەوە دابوو:
"لەسەر هەموو دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پێویستە، کە پابەند بن بە مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی هەموو گەل و نەتەوەیەک"؛ گرنگتر لەوە، لە ڕاگەیەندراوێکی تایبەتدا، کە ساڵی ١٩٦٠ کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەری کرد بۆ پێدانی سەربەخۆیی بەو دەوڵەت و گەلانەی کە ژێردەستی داگیرکەرن و، لە چەند بڕیاری تریشدا، چەند جار ئاماژەی بەوە کردووە. هەروەها کۆمەڵەی گشتی لیژنەیەکی تایبەت بە کەمکردنەوەی داگیرکاریی دامەزراند(١).
لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە گۆڕانكارییەكان لەبابەتی مافی چارەی خۆنووسین پەرەی سەند كاتێك رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دامەزرا كە لەمیساقی ئەو رێكخراوەدا(بەشی یەكەم، لەمادەی یەكەم، بڕگەی دوو)دا تایبەت بە مەبەست و دیگای نەتەوە یەكگرتووەكان هاتووە: (گەشەپێدانی پەیوەندی دۆستانەی نێوان نەتەوەكان لەسەر بنەمای رێزگرتن لەو مەبدەئەی كە ئاشتەوایی نێوان گەلەكان لەخۆدەگرێت كە هەریەكەیان مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەبێت)(٢).
پێش جەنگی جیهانی دووەمیش بابەتی ئازادی گەلان لەدیاریكردنی مافی چارەنووسی خۆیان مشتومڕی لەسەر دەكرا، بەتایبەتی لەدوای كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانییەوە چارەنووسی ئەو گەل و وڵاتانەی كەوتبوونە ژێر دەستی دەوڵەتە سەركەوتووەكان نادیاربوو.

 
دوای جەنگی جیهانی یەكەم مافی چارەی خۆنووسین وەك یەكێك لەپرانسپە سەرەكییەكانی كۆمەڵەی گەلان دەركەوت و سەرۆكی ئەمریكا ودرو نیلسۆن بانگەشەی بۆ كرد وەك میكانیزمێك بۆ چارەسەری بارودۆخی گەلان و ئەو خاكانەی ملكەچی دەوڵەتی ناوەندن. بەڵام ئەم مافە ناوەرۆكی یاسایی نەبوو وەك تیۆرێكی سیاسی و ئەخلاقی پێناسەیەكی وردی نەبوو وەك شارەزای یاسای نێودەوڵەتی ئیان براونكلی روونی دەكاتەوە لەكتێبەكەی(Principles of Public International Law)، لەساڵی ١٩٤٥ ئەو گۆرانكاریانەی بەسەر نەتەوە یەكگرتووەكاندا هات گۆڕانكاری بەسەر ئەم دیدگایەشدا هێنا، بەم پێیەش زاناكان بەشێوەیەكی گشتی دان بەوەدا دەنێن كە مافی چارەنووس پرانسپێكی یاساییە..

 
بەم جۆرە مافی چارەی خۆنووسین بوو بەیەكێك لەمافە بنەڕەتییەكان كە یاسای نێودەوڵەتی لەخۆی دەگرێت، مادەی ٥٥ی رێككەوتننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان دانی پیادا دەنێت، لەسەرەتای پەنجاكانی سەدەی رابردوو سیستمی نێودەوڵەتی بەو ئاراستەیەدا رۆیشتووە دان بەو مافەدا بنێت، سەرەتا لەبریاری كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە١٦ی دیسەمبەری١٩٥٢ كە راسپاردەی ئەوەی تیایە: لەسەر هەموو دەوڵەتەكانی ئەندامە لەنەتەوە یەكگرتووەكاندا پابەندبن بەمافی چارەی خۆنووسینی هەموو نەتەوەو گەلانەوە(٣).


لەدوای ئەوانەشەوە ساڵانە یان چەند ساڵ جارێك بڕیارو راسپاردەی نێونەتەوەیی دەرچووە لەسەر ئەم مافەو دووپاتی ئەوە كراوەتەوە كە گەلان مافی دیاریكردنی ئاییندەو چارەنووس و دۆخی تایبەتی ژیانی خۆیان هەیە.
بۆ نموونە، لەمادەی ٢٠ لەڕێككەوتننامەی ئەفریقی بۆ مافەكانی مرۆڤ و گەلان لەساڵی١٩٨١ دا هاتووە كە: بۆ هەموو گەلێك مافی بوون هەیە، هەروەها مافی رەهایی و چەسپاوی هەموو گەلێك بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووسی خۆی كە بتوانێت بەئازادی بارودۆخی سیاسی خۆی دیاری بكات و دۆخی ئابووری و كۆمەڵایەتی پەرەپێ بدات بەویست و شێوازی خۆی.


لەجاڕنامەی دەرچوو لەكۆنگرەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ بەسەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە ڤیەنا ئەنجام درا لەنێوان ١٤بۆ ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٩٣ لەسەر باری یاسایی مافی گەلان لەدیاریكردنی چارەنووسی خۆیان، دەوڵەتە بەشدارەكانی كۆنگرەكە دووپاتیان كردەوە كە: بۆ هەموو گەلێك مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە، بەپێی ئەم مافەش بۆی هەیە بەئازادی ناوەندی سیاسی خۆی دیاری بكات و بەئازادی هەوڵ بۆ بەدیهێنانی گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كلتووری خۆی بدات(٤).

 

 

 

مافی جیابوونەوە


لێرەدا مەبەستمان لەجیاببونەوە بریتییە لەبڕیاری گەلێك یان پارچەیەك لەوڵاتێكی خاوەن سەروەری دانپیانراو لەدەوڵەتی دایك لەسەر بنەمای هەندێ پاساوی بابەتی و لۆژیكی، لەوانە جیاوازی ئیتنیكی ئەو گەلە یان بەشی زۆرینەی دانیشتوانی ئەو پارچەیە، یان جیاوازی كلتووری، لەگەڵ بەشەكەیتری وڵاتدا، یان ئەو بەشە لەرابردوودا لەدەرەوەی ئیرادەی دانیشتوانەكەی لكێنراوە بەو وڵاتەوەو دۆخێكی هەرێمایەتی یان نێودەوڵەتی بەسەریدا سەپاندووە.


جیابوونەوەی هەرێمێك لەوڵاتی ناوەند بەواتای سەربەخۆیی و ڕاگەیاندنی دەوڵەت دێت، ئەگەر چاوێك بەجوگرافیای جیهاندا بگێڕین چەندین ئەزموونی جیابوونەوە دەبینین بەئاشتی یان بەجەنگ، لەم ڕووەوە زۆر دەوڵەتی ئێستا هەیە كە لە ڕابردوودا بەشێك بووە لەدەوڵەتێكیترو ئێستا دەوڵەتی سەربەخۆیەو خاوەنی سنوورو ئاڵاو دراوی خۆیەتی.

 

،،

بەپێی ئەو روانگەو پێناسانەش كە بۆ مافی دیاریكردنی چارەنووس كراوە هەموو گەلێك دەتوانێت بڕیار بدات جیابووببێتەوە لەو دەوڵەتەی لەگەڵیدایەو دەوڵەتی سەربەخۆ ڕابگەیەنێت، چونكە جیابوونەوەش خیارێكی ڕەوای هەر گەلێكە كە بڕیار بدات لەگەڵ كۆمەڵ و گەلێكیتردا بژی یان لێی جیا ببێتەوە.

 


بەپێی ئەو مافەی دراوە بەگەلان جیابوونەوە یەكێكە لەبژاردەكان كە ببێتە چارەنووس بۆ هەر گەل و گروپێكی مرۆیی كە خۆی بیەوێت و لەرێگای ڕاپرسییەكەوە ئەو بڕیارە بدات و ئەو مەرجانەی تیایە كە دەیكاتە خاوەنی ئەو مافە، زانایانی بواری یاسای نێودەوڵەتی باس لەهەندێ مەرج دەكەن كە پێویستە لەگەڵ و گروپێكی مرۆییدا هەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بەخاوەنی مافی چارەی خۆنووسین بزانێت و بەو پێیە بڕیاری خۆی بدات، ئەوانیش:


١- دەبێت ئەو كۆمەڵ و گروپە زمانێكی هاوبەش یان كلتوور یان ئایینێكی هاوبەشیان هەبێت.
٢- ئەبێت هەست بەوە بكرێت كە تاكەكانی ناو ئەو كۆمەڵە مرۆییە مێژوویەكی هاوبەشیان هەیە.
٣- دەبێت بەڵێنێك لەنێوان تاكەكانی ئەو كۆمەڵەدا هەبێت كە پارێزگاری لەشوناسی تایبەتی خۆیان بكەن.
٤- دەبێت ئەو كۆمەڵە خاك و هەرێمێكی دیاریكراو كۆیان بكاتەوە.
بەپێی ئەو مەرجانەبێت هەر گروپێكی مرۆیی كە ئەو تایبەتمەندیانەی تیابێت بۆی هەیە لەڕاپرسییەكی جەماوەری و گشتیدا مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە، جۆری چارەنووسەكەش مانەوەبێت یان جیابوونەوە.

 
ناوەرۆكی ئەو مافەی دراوە بەگەلان ئەگەر دادپەروەرانە پەیڕەو بكرێت لایەن و دەسەڵاتێك ناتوانێت بەربەست لەبەردەم خواستی گەلێكدا دروست بكات و بەپێی بەرژەوەندی دەوڵەتێك یان بلۆكێكی هەرێمایەتی یان نێودەوڵەتی ئەو مافە بە گەلێك بدرێت و بۆ گەلێكیتر لێكدانەوەیتری بۆ بكرێت.
كاتێك دیاریكردنی مافی چارەنووس دەبێتە ماف ئەو كاتە مافی هەموو گەلێكە چارەنووسی خۆی دیاری بكات بەو شێوەیەی كە خۆی دەیەوێت، بۆ نموونە:
- لەچوارچێوەی ئەو وڵاتەدا بمێنێتەوە و لەگەڵ ناوەنددا ڕێك بكەوێت.
- هەرێمێكی ئۆتۆنۆم لەچوارچێوەی دەوڵەتەكەی لەگەڵیدایە دابمەزرێنێت.
- مانەوە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو.
- جیابوونەوە لەدەوڵەتە گەورەكەو بنیاتنانی دەوڵەتی سەربەخۆ.

 
بۆ هەر یەكە لەوانە نموونەی پەیڕەوكراو هەیەو كەمینەو گروپ و كۆمەڵە ئیتنیكی و مەزهەبی و ئایینی و هاو كلتوورەكان بەشێوەی هاوبەش لەگەڵ گروپیتر لەناو دەوڵەتێكدا ماونەتەوە، یان هەرێمێكیان پێكهێناوە، یان جیابوونەتەوەو ئێستا خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیانن.
ئەو پێناسەیەی دراوە بە مافی چارەی خۆنووسین دەڵێت: مافی هەموو گەلێكی پەیوەست بەهەرێمێكەوە چەسپاوە كە خۆی فەرمانڕەوایی خۆی بكات، بۆی هەیە بەپێی ویستی خۆی چارەنووسی ئابووری و كۆمەڵایەتی خۆی دیاری بكات دژی هەر دەستتێوەردانێكی بیانی و چەوسانەوەیەكی ڕەگەزپەرستانە كە پێچەوانەی دیكۆمێنتە نێودەوڵەتییەكان بێت(٥).

 
بەپێی ئەو روانگەو پێناسانەش كە بۆ مافی دیاریكردنی چارەنووس كراوە هەموو گەلێك دەتوانێت بڕیار بدات جیابووببێتەوە لەو دەوڵەتەی لەگەڵیدایەو دەوڵەتی سەربەخۆ ڕابگەیەنێت، چونكە جیابوونەوەش خیارێكی ڕەوای هەر گەلێكە كە بڕیار بدات لەگەڵ كۆمەڵ و گەلێكیتردا بژی یان لێی جیا ببێتەوە.

 

 

،،

مافی جیابوونەوە لەژێر ناوی مافی چارەی خۆنووسین دەبێتە چارەسەرو حاڵەتێكی ئیستیسنایی كاتێك كەمینەیەك چارەنووسی ناوخۆی پێشێل دەكرێت و ماف و ئازادییەكانی لەبەرچاو ناگیرێت، هەروەها لەسەر ئاستی نیشتیمانی بەشداری لەبڕیارداندا پێناكرێت

 

 

لەنێوان مافی جیابوونەوەو مافی چارەنووسدا


مافی چارەی خۆنووسین یەكێكە لەمافە بنچینەییەكانی گەلان كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەروبەندی شۆڕش و بزووتنەوەكانی رزگاریخوازیدا لەسەری پێكهاتوون، ئەو كاتانەی گەلان بانگەشەیان بۆ سەربەخۆیی دەكرد كاتێك وڵاتەكانیان لەدەستی داگیركەراندا بوو، ئەم مافە بۆ گەلان بڕیاری لەسەر دراوە، بەڵام دوای ڕووخانی یەكێتی سۆڤیەت و كەوتنی دیواری بەرلین كۆمەڵێك دەوڵەتی سەربەخۆ ڕاگەیەنران لەسەر بنەمای ئیتنیك و تایفەو ئایین كە وای كرد مافی چارەنووس واتایەكی بەرفراوانتر وەربگرێت لەوەی پێشتر پێی درابوو، ئەویش بریتی بوو لەمافی جیابوونەوە لەدەوڵەتی دایك، لێرەوە جیاوازی كەوتە ناو لایەنەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و تا ئێستا لەسەر ئەم واتایە پێك نەهاتوون كە واقیعێكی دروست كردووەو كۆمەڵێك ئەزموونی لێكەوتووەتەوە كەخۆیان بەفەرمی مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن.

 


دەقێك لەناو میساقی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هەیە لەمادەی(١،٢) كە لەناو لیژنەی مافەكانی مرۆڤی نەتەوە یەكگرتووەكان(لیژنەی سێیەم)دیاریكردنی چارەنووس دووپات دەكاتەوە، هەموو ئەندامەكانیش لەسەر ئەوە ڕێككەوتوون كە دیاریكردنی چارەنووس واتە(مافی گەلان لەدیاریكردنی بارودۆخی نێودەوڵەتی خۆیان)، نوێنەرانی دەوڵەتە كۆلۆنیالیستەكان لەناو ئەم لیژنەیەدا وا تەفسیری ئەم مادەیە دەكەن كە دان دەنێت بەسەروەری دەوڵەتەكانداو رێزگرتنی هەر یەكەیان لەسەروەری ئەویتر، لەهەمان كاتدا نوێنەرانی دەوڵاتانی دژە كۆلۆنیایزم وای دەبینن كە ئەم مادانە هەموو گروپێك كەخۆی بە نەتەوە بزانێت سوودی لێ دەبینێت، هەروەها مافی چارەی خۆنووسین مافی خاوەن هەوڵەكانی زۆرینەی دانیشتوانی هەر هەرێمێكە كە لەژێر چنگی بیانیدا بێت(٦).


ئەم جیاوازییەی ناو وڵاتانی ئەندام لەڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بەسوودی گەلانی بندەست و خاكە لكێنراوەكان بەوڵاتانی تر تەواو نابێت، ئەوانەی خواست و ئیرادەی جیابوونەوەی گەلێكی خاوەن شوناسی هاوبەش بەمافی چارەی خۆنووسین دانانێن ناڕاستەوخۆ مافەكە ڕەت دەكەنەوەو دان بەمافی چارەی خۆنووسینی گەلاندا ناهێنن.


ئەوانە كەمینەكانی ناو دەوڵەتەكان جیا دەكەنەوەو ئەو مافەیان لێ وەردەگرنەوە كەچارەنووسی خۆیان دیاری بكەن، كەمینەیەك كەخاوەنی جوگرافیایەكی دیاریكراو و شوناسی نەتەوەیی و مێژوویی خۆیان بن كە لەوانیتر جیایان بكاتەوە بۆ دەبێت وەك ئەوان مافیان نەبێت سەربەخۆو خاوەن سەروەری بن لەسەر خاكی خۆیان؟


ئەوان كەمینە جیاوازەكانی ناو دەوڵەتەكان دەكەنە قوربانی یەكێتی خاك و سیادەی دەوڵەتە باڵادەستەكان، پێیان وایە كە جیابوونەوەی ئەوان دەوڵەتەكان پارچە پارچە دەكات و جوگرافیای ناوچەكان و پەیوەندییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكان دەگۆڕێت كە دواتر بەئاسانی ڕێكناخرێتەوە.
ئەوان دەڵێن جیابوونەوە مافی گەلانە، بەڵام ئەم جیابوونەوەیە بۆ كەمینە نییە لەوڵاتی ئەسڵی لەپێناوی پاراستنی یەكێتی و هاوپەیوەستی دەوڵەتەكان و هەڵنەوەشانەوەیان، ئەگەر ئەم جیابوونەوەیە لەسەر كەمینەكان لەناو دەوڵەتەكانیاندا جێبەجێ بكرێت ئەوە دەبێتە هۆی هەڵوەشانەوەی دەوڵەتەكان و داڕوخانی سیستمی نێودەوڵەتی هاوچەرخ(٧).


ئەگەرچی مافی چارەنووس دانپیانراوێكی نێودەوڵەتییە بەڵام پێیان وایە پارێزگاری لەیەكپارچەیی خاكی وڵاتانی خاوەن سیادەش لەو مافە كەمتر نییە بۆ دەوڵەتەكان، بۆیە هەمیشە ئەم مافەی دەوڵەتەكان لەبەرامبەر مافی گەلەكاندا تێك گیراوەو لەو نێوەندەدا گەلان ناچار بەمانەوە لەچوارچێوەی دەوڵەتەكاندا كراون، نموونەی دیاریش كوردستانە بەهەموو پارچەكانیەوە.


هەرچەندە لەناوەرۆكدا جیابوونەوەو سەربەخۆیی گەلێك لەدەوڵەتێك بەویستی خۆی هاوشێوەی مافی دیاریكردنی چارەنووسە، بگرە خودی مافەكەیە، هەمان پرسی مرۆیی گروپە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگەو دەوڵەتانە، بەڵام لێكدانەوەو بەسیاسیكردنی و تێپەڕاندنی ڕەهەندە مرۆییەكەی پرسەكە وای لەكۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كردووە زۆرجار هەموو جیابوونەوەیەك بەیاسایی و لەچوارچێوەی مافی دیاریكردنی چارەنووسدا دانەنێت، ئەمەش بازدانە بەسەر ئامانجی راستەقینەی بڕیارە نێونەتەوەییەكان كە بائاشكراو راستەوخۆ باس لەمافی سەربەخۆیی گەلان دكات لەچوارچێوەی مافی چارەی خۆنووسیندا.

 
بۆ نموونە کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بەپێی بڕیاری ژمارە ٢٧٨٧ی ١٢ی دێسه‌مبەری ١٩٧٢، جەختی کردەوە لە مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی گەلان و ئازادی و سەربەخۆیییان و، شەرعییەتدان بە سیستەمەکانیان بە هەر شێوەیەک کە لەگەڵ پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بگونجێت.
لە بڕیاری ژمارە ٣٩٧٠دا، کە نۆڤەمبەری ١٩٧٣ دەرچوو، کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە هەموو دەوڵەتانی ئەندام کرد، دان بە مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی گەلان و سەربەخۆییاندا بنێن و هاوکاریی ماددی و مەعنەوییان پێشکەش بکەن(٨).

 
بەپێی ئەو خوێندنەوە یاساییانەی بۆ مافی چارەی خۆنووسین كراوە لەسەر ئاستی ناوخۆ، گرنتی پاراستنی یەكێتی خاكی هەر دەوڵەتێك بەستراوەتەوە بە گرنتییەكی مەرجداری هەڵپەسێردراوەوە كە ناونراوە(مەرجی ناچاری و ئیستسنایی) بەم پێیە وەڵامدانەوەی دەوڵەتەكان بۆ پێوەرەكانی مانەوەی ئەو گەلانە لەگەڵیاندا هۆكارە بۆ ناچارنەكردنیان بەجیابوونەوە، ئەو پێوەرانەش كەپاساوی جیابوونەوە ناهێڵێت بریتین لە:


١- مافی چارەی خۆنووسین لەو دەوڵەتە سەربەخۆیانەدا لەڕووی مەبدەئییەوە لەڕێگای دابینكردنی مافی چارەنووسی ناوخۆییەوە دەبێت كە ئەو دەوڵەتانە نوێنەرانی گشت ئەو پێكهاتانە لەحكومەتی ئەو دەوڵەتەدا بەشێوەیەكی یەكسان و بێ جیاوازی بەشداری پێ بكات.
٢- ئەو دەوڵەتەی لەناوخۆی خۆیدا مافی چارنووسی ناوخۆ جێبەجێ دەكات شایستەی ئەوەیە پارێزگاری لە یەكێتی سیاسی و سەروەری خاكەكەی بكرێت.
بەم پێیە مافی جیابوونەوە لەژێر ناوی مافی چارەی خۆنووسین دەبێتە چارەسەرو حاڵەتێكی ئیستیسنایی كاتێك كەمینەیەك چارەنووسی ناوخۆی پێشێل دەكرێت و ماف و ئازادییەكانی لەبەرچاو ناگیرێت، هەروەها لەسەر ئاستی نیشتیمانی بەشداری لەبڕیارداندا پێناكرێت، بۆ ئەمەش هیچ ئومێدێك نامێنێتەوە بۆ چارەسەرو دانووستان لەچوارچێوەی دەوڵەتی دایكدا، تێبینی ئەم ئاماژانە كراوە لەلێكدانەوەی دەقێكی راگەیەنراوی بڕیاری دادگای باڵای كەنەدی تایبەت بە پرسی جیابوونەوەی هەرێمی(كیبك) كە ئاماژە بەوە دەكات هەندێ لە راڤەكەران وای بۆ دەچن كە مافی چارەی خۆنووسین جیابوونەوەی تاكلایەنەی بەدوادا دێت لەدۆخێكی ناچاری و ئیستیسناییدا كاتێك مافی چارەنووسی گەلێك لەناوخۆدا ببێتە مەحاڵ، ئەو كاتە ئەو گەلە وەك چارەسەرێكی كۆتایی جیا دەبنەوە. دادگای كەنەدی ئەم پێوەرەی بۆ هەر شێوەیەكی لەو جۆرەی بەپێوەر دانا كە لەیاسای نێودەوڵەتیدا بچەسپێت، هەروەها ئاماژەی هاوشێوەش هەیە لە بڕیاری دادگای دادی نێودەڵەتیدا كە ساڵی ٢٠١٠ دەرچووە لەبەبەتێكی راوێژكاری تایبەت بە دۆزی كۆسۆڤۆ(٩).

 

سەرچاوەكان:
(١) مافی بڕیاردانی چارەنووس لە یاسای نێودەوڵەتیدا، مەروان نەعمان، وەرگێڕانی: چرا عومەر، ماڵپەڕی پێنووس: http://penus.krd/news764-93.htm.
(٢) مگلب الانفصال بدعوی تقریر المصیر، خالد المگلوب، موقع جریدە الصباح الجدید، نوفمبر2015: https://newsabah.com/newspaper/67034
(٣) تقریر المصیر: حق للشعوب ان استگاعت الیه سبیلا، سفیان البالی: https://manshoor.com/world/right-of-self-determination/
(٤) مجلە جامعە دمشق للعوم الاقتصادیە والقانونیە، المجلد29 العدد الپالپ، ٢٠١٣، ل٤٦١.
(٥) حسین حنفی عمر ، حق الشعوب فی تقریر المصیر، الگبعە الاولی ، دار النهچە العربیە، القاهرە ، 2005، ص30.
(٦) انفصال جنوب السودان اڵاپار السیاسیە والاقتصادیە و الاجتماعیە، رۆی صلاح الدین حمد، جامعە الخرگوم، 2012، ل٨.
(٧) مجلە جامعە سرت العلمیە، المجلد السابع، العدد الپانی، دیسمبر2017، ل٣٦٦.
(٨) مافی بڕیاردانی چارەنووس لە یاسای نێودەوڵەتیدا، مەروان نەعمان، وەرگێڕانی: چرا عومەر، ماڵپەڕی پێنووس: http://penus.krd/news764-93.htm.
(٩) گۆڤاری زانكۆی دیمەشق بۆ زانستە ئابووری و یاساییەكان، بەرگی٢٩، ژمارەی سێیەم، ٢٠١٣، ل475.