ناكۆكى مه‌لا مسته‌فاو مەکتەبی سیاسی گه‌شت بە لەتبوون

دیوه‌كه‌ی ترى شۆڕشى كورد

ناكۆكى مه‌لا مسته‌فاو مەکتەبی سیاسی گه‌شت بە لەتبوون

609 خوێندراوەتەوە

به‌هادین نورى

 

 

بێینەوە سەر کێشەى سەرکردایەتی لە نێو پارتیدا، خلافاتی نێوان مەلا مستەفا و مەکتەبی سیاسی بە سەرۆکایەتى برایم ئه‌حمه‌د، لە پاش دەستپێکردنى شەڕى چەکدارى دژبە ڕژێمى عێراق، هەر لەزیادبووندا بوو. لە ١٩٦٣ دا لە زۆر ڕووەوە دابڕابوون لە یەکتر، وەکو دوو رێكخراوى جیا لە یەکتر دەجوڵان.

 

 لە ١٩٦٤ گەیشتە تەقینەوە و پێکدادان و چەکدارانی مەلا مستەفا سەرکەوتن و مەکتەبی سیاسی بەسەرکردەو بنکردەوە کوردستانى عێراقیان جێهێشت و گەیشتنە هەمەدان، بەسەر پەرشتى ساواک ( ئێستە ناو دەبرێ بە ئیتلاعات ) بۆ ماوەى ساڵێک مانەوە. زۆربەى کادرى حیزبی لەگەڵ مەکتەبی سیاسی ڕۆیشتن و کەمیان لەگەڵ مەلا مستەفا مانەوه‌.

،،

مەلا مستەفا ناچار بوو، پاش ڕاونانى مەکتەبی سیاسی بۆ ئێران، هەوڵی بنیاتنانەوەى پارتى بدات.

 

 

مەلا مستەفا ناچار بوو، پاش ڕاونانى مەکتەبی سیاسی بۆ ئێران، هەوڵی بنیاتنانەوەى پارتى بدات.

حه‌بیب محه‌مه‌د که‌ریم کرا بە سکرتێرو چەند کەسێکى تازەى دیارىکرد کە کەسی لە سەرکردایەتى هەڵبژێراوى پێشووى تێدا نەبوو، ئاستى فیکرى – سیاسی سەرکردایەتى پارتی زۆر دابەزی، بەڵام مەلامستەفا گوێیی لە شتى وەها نەبوو چونکە حیزب بەلاى ئەوەوە وەکو تیرەیەکى عەشرەت سەیر دەکرا.

 

 خۆی بەشدارى نەدەکرد لە کۆبوونەوەى حیزبیدا. مەکتەبی سیاسی یان کۆمیتەى مەرکەزی بەبێ ئەو کۆدەبوونەوەو پاشتر یەکێكیان زێتر بە بڕیارەکانەوە دەچوونە لاى‌و بۆیان دەخوێندەوە، یان بە دەمى پێیان دەوت و ئەو بڕیارەى بچوایەتە عەقڵی وەردەگیرا و ئەوەى نەچوایەتە عەقڵى مردار دەکرایەوە.

 

هاوکاری پارتی لەگەڵ کۆدەتا چیەکانی حیزبی بەعس - ١٩٦٣

 

لە چلەکانەوە تا شەستەکانى سەدەى بیستەم حزبى شیوعى عێراق بەهێزترین حیزبی سیاسی بوو لەسەر ئاستى هەموو عێراق و جگە لە حشع و پارتی، کە نوێنەرى بزوتنەوەى نەتەوەیی کورد بوو، حیزبیتر لە کوردستانی عێراقدا نە بوو. حشع دژی چەکهەڵگرتنى پارتی بوو لەو کاتەدا، بە تایبەتى سکرتێری حیزب شەهید سه‌لام عادل هەوڵی زۆرىدا لەگەڵ پارتی کەواز لە چەک بێنن، بەڵام بێهودە بوو. سەرکردایەتى پارتی داواى لە حشع دەکرد چەک هەڵگرێ.

 

 

لەوڕۆژانەدا خودى پارتی تواناى شتێکى گرنگى نەبوو دژبە ڕژێمى قاسم. بەڵام هەڵگرتنى چەک لە کوردستاندا کارئاسانییەکى زۆری پێشکەش دەکرد بە دوژمنانى قاسم کە بەرەیەکى بەهێز بوون، پێکهاتبوون لە بەریتانیا و ئەمریکا و عه‌بدولناسر و حیزبی بەعسی عه‌فله‌قی عێراق و کۆمەڵێ لە ئەفسەری پلەبەرزى سوپای عێراق.

 

دوژمنایەتى قاسم و حشع ئەمانەى کۆکردبۆوە لەیەک بەرەدا. قاسم خۆیشی ئەوى بیری لێنەکردبێتەوە کۆدەتاى دژ بە ڕژێمەکەیبوو، گومڕابوو، زۆر ڕازى بوو لە خۆی، قەت ڕاوێژکاری سیاسی نەبوو. ئەگەر تۆزێ ترسی هەبووبێ تەنها لە حشع دەترسا کە کورسیەکەى لێزەوت بکات، ئەمە لەکاتێدا کە حشع بەوپەڕی دڵسۆزییەوە هەر زانیارییەکى دەستکەوتایە بە بەرنامە بۆیدەنارد لەسەرچالاکی بەعس و ئەفسەرە دژەکانى، ئەویش ئەو ئەفسەرانەى بانگدەکردە لاى خۆی و نامەکانى نیشاندەدان، پێیدەوتن : ( ئەمە حشع بۆیناردووم )، وایدەزانى بەم کارە ئەو ئەفسەرانە دەکات بە دۆستى خۆی و دوژمنى حشع بە تەنها. قاسم دەیتوانى ڕژێمەکەى خۆی بپارێزێ، بەڵام گومڕا و نەزانبوو، لەبەر ئەوە بەکۆدەتای ٨ شوباتی ١٩٦٣ ڕووخێنرا و شەهیدیش کرا لەگەڵ ژمارەیەکى زۆر لە ئەفسەرە دڵسۆزەکانیدا.

  

حشع کەرەستەى بەرەنگاربوونەوەى هەبوو. بەپێی ڕاپۆرتی کۆمیتەى حیزب تایبەت بە ڕێكخراوى نێو سوپا لە هاوینى ١٩٦٢ هێشتا ٢٥٠ ئەفسەرو ٥٠٠ سەربازى خەتدار ئەندامى حیزب بوون لە ڕیزەکانى سوپادا، کە یەکێکیان سەرکردەى هێزى ئاسمانى جلال ئەوقاتى بوو، یەکێكى دی بەرپرسی کەتیبەى مدرعات خزعل السعدی بوو. بەڵام دەستێوەردانى بەپەلەى ستالینیستەکانى سەرکردایەتى حیزبی شیوعی سۆفێتى، ڕاستەوخۆ پاش خۆپیشاندانە ملیۆنیەکەى ئایاری ١٩٥٩ سەرى لە حشع تێکدا و پرسی هەموو شێوەیەک لە بەرەنگاربوونەوەى کۆدە تای سەربازى دژ بە ڕژێم سڕیەوە. لەبەر ئەوە حشع نەیتوانى هیچ یەکەیەکى سەربازى بجوڵێنێ دژ بە کودە تاکە. ( باسی ئەم دەست تێوەردانەم لە جەڵدى یەکەمى بیرەوەریەکانمدا کردووە ( لاپەڕە ) چاپی ١٩٩٦ لە هەولێر ).

حشع بە حەزى خۆی چەکى لە کوردستان هەڵنەگرت دژی ڕژێمى قاسم، بەڵام خودى ژیان و بەسەرهاتەکانى ناچاریان کرد کەبێ دیراسەو بڕیاری سەرکردایەتی ناچار بوو بە یاخی بوون و چەکهەڵگرتن بەمەبەستی بەرگری لە خۆکردن دژی بەعسی فاشستی کە لەورۆژانەدا دەوروبەرى ( ٥ ) هەزارى لێکوشتن، بە سکرتێرو ٩ ئەندامى مەکتەبى سیاسی و کۆمیتەى ناوەندیشەوە.

گومان لەوەدا نییە کە جێگەى لەبارتر بۆ خەباتی چەکدارى لە عێراقدا شاخەکانى کوردستانە. هەر شیوعیەک لە کوردستاندا توانى بە خۆی و چەکەکەیەوە رایکرد بۆ شاخ. لەو ڕۆژەدا بەرژەوەندى گەلی کوردو خودى پارتیش هەر لەوەدا بوو کەپارتی پێشوازى برایانەى گەرم لە شیوعیەکان بکات و بڵێ : ئێستە لەم شاخانەدا دەتوانین بەرە لەگەڵ ئێوە دروست بکەین. بەڵام برایم ئه‌حمه‌د هەڵەیەکى گەورەى کرد کە هەڵوێستێکى دوژمنکارانەى ڕاگەیاندو باڵی مەکتەبی سیاسی هەر شیوعیەکی بەچەکەوە بگرتایە چەکى دەکرد، با لە ڕێگەى شەڕو کوشتنیشەوە بوایە، وەکو لە چیای بەمۆ ڕوویدا و ( ١١ ) لە شیوعیە کانیان کوشت و بریندار کرد، هەروەها لە وەڵەسمت و...هتد. ئەمە هەڵوێستێکى نەتەوەیی وشک و تێژ بوو، جۆرێ لە تۆڵەکردنەوە لە حشع لە سەر ئەوە کە لە وەوپێش جموجوڵی بە ئارەزوى پارتی نەبوو.

 

برایم ئه‌حمه‌د و مەکتەبی سیاسی لەو ڕاستیە نەدەگەیشتن، یان بە عەمدی نەیدەویست تێبگات، کە یەکگرتنى ئەو دوو حیزبە ( پارتی و شیوعی ) مانای یەکگرتنى هەموو هێزى سیاسی نیشتمانى ئەم بەشەى کوردستانەو ڕاکێشانى بەهێزترین حیزبی سیاسی نیشتمانی عێراقیشە بۆ پاڵپشتی خەباتى ئازادى خوازى کورد. بە پێچەوانەى برایم ئه‌حمه‌د مەلامستەفا بە خۆشحاڵیەوە پێشوازى لەو شیوعیانە کرد کەچوونە لاى و خستنیە ناو پێشمەرگەکانى، ئەگەرچی پرسی بەرە لاى ئەویش بابەتى باس نەبوو. دەبێ ئەوەش بوترێ کە کەسایەتى دووەمى باڵی مەکتەبی سیاسی جه‌لال تالەبانى، کە سەرۆکایەتى شاندى دانوستانى پارتی دەکرد لەگەڵ بەعسیەکان، چەند کەسێکى شیوعى لە بەغداوە گواستەوە بۆ کوردستان، ڕزگارى کردن لە بەعس و کوشتن.

 

هاوکاری پارتی لەگەڵ کودەتاچیانی ١٩٦٣هیچ کەڵکێکی بۆ کورد نەبوو

 

هاوکارى بزوتنەوەى نەتەوەیی چەکدارى کورد _ پارتی _ لەگەڵ دوژمنانى قاسم کەڵکێکى زۆری بەخشی بە کودەتاچیەکانی 8 شوبات، ئیمپرالیستەکان لە لەندەن و واشنتۆن سەرکەوتوو بوون لە ئاراستەکردنى گورزێکى کوشندە لە ڕژێمى نیشتمانى قاسم کە ئەمە ئامانجى سەرەکیان بوو لەو ڕۆژانەدا، حیزبی بەعسیان خستە جێگەى قاسم و ئەو ئەرکە فاشیستیەیان خستە ئەستۆیان کە قاسمیەکان و شیوعیەکانی عێراق قەڵاچۆ بکەن و هەوڵی سڕینەوەى دەسکەتەکانى شۆڕشی ١٤ تەمووز بدەن.

،،

 پارتیش بەتەما بوو وەکو بەشدارێ لە بەرەى کودەتاچیەکاندا کۆمەڵێ دەستکەوتى گرنگى پێببڕێ، بەڵام هیچی دەستنەکەوت. بەعسییەکان بۆماوەیەک پشی پشییان لەگەڵ کردن و بە وەعدو وعودى درۆ خەڵەتانیاندن. بەڵام لە کۆتاییدا کورد هیچى دەستنەکەوت، بەڵکو حاڵیان زۆر لە سەردەمى قاسم خراپتر بوو. بەم شێوەیە بینیمان چۆن دەستکردن بە خەباتى چەکدارى لە ئەیلولی ١٩٦١ دا هەڵەیەکى ستراتیجى گەورە بوو بۆ پارتی، هاوکاریەکەى ١٩٦٣ یش لەگەڵ بەرەى دژ بە قاسم هەڵەیەکى گەورە تر بوو، زیانى گەورەیدا لە بەرژەوەندى گەلی کورد و هەموو گەلانى عێراق.

 

 پارتیش بەتەما بوو وەکو بەشدارێ لە بەرەى کودەتاچیەکاندا کۆمەڵێ دەستکەوتى گرنگى پێببڕێ، بەڵام هیچی دەستنەکەوت. بەعسییەکان بۆماوەیەک پشی پشییان لەگەڵ کردن و بە وەعدو وعودى درۆ خەڵەتانیاندن. بەڵام لە کۆتاییدا کورد هیچى دەستنەکەوت، بەڵکو حاڵیان زۆر لە سەردەمى قاسم خراپتر بوو. بەم شێوەیە بینیمان چۆن دەستکردن بە خەباتى چەکدارى لە ئەیلولی ١٩٦١ دا هەڵەیەکى ستراتیجى گەورە بوو بۆ پارتی، هاوکاریەکەى ١٩٦٣ یش لەگەڵ بەرەى دژ بە قاسم هەڵەیەکى گەورە تر بوو، زیانى گەورەیدا لە بەرژەوەندى گەلی کورد و هەموو گەلانى عێراق.

 

 

کۆدەتاى شوبات دابڕاوبوو لە جەماوەرى عێراق، بە پێچەوانەى شۆڕشی ١٤ تەمووز، بەعسیەکان خۆیان نە لەناو جەماوەردا هێزو تونایەکى وەهایان نەبوو کە بتوانن پشتی پێببەستن، نە ڕێخراوى حیزبی – نە سەربازیان هەبوو کە بەراوردبکرێ لەگەڵ ڕێخراوى حیزبی – سەبازى حشع لەناو سوپای عێراقدا. بەهیچ جۆرێ بەعسیەکان نەیاندەتوانى لەوکاتەدا کۆدەتاى سەربازی جێبەجێکەن بەبێ ئەم دوو خاڵەى خوارەوە :

١- هاوکارى کۆمەڵێ لە ئەفسەرانى گەورە و مامناوەنجی سوپای عێراق کە هێندێکیان لە خزمەتدابوون و هێندێکیش خانەنشینکرابوون و بەشداربوون لە جێبەجێکردنى کودەتاکەدا، ڕۆڵی خۆیان بۆ دیاری کرابوو.

 

٢- ئەزموون و پارەى زۆریان خرابوە بەردەست. هەردوو دەوڵه‌تى بەریتانیا و ئەمریکا ئەزموونى دەیەها کۆدەتای سەربازییان هەبوو لە ئاسیاو ئەفریقا و ئەمریکای باشوور.

 

سەرەڕای ئەمانەش قاسم ئەزموونى سیاسی کەمبوو، وایدەزانى عێراق هەر ئەوەى ١٩٥٨ کە ٪٩٠ ی ئەو خەڵکە دەیانپەرست و نەیدەزانى کە پێنج ساڵ لە ڕەفتاری سەربازى بیروکراتیانەى خۆی ولە پڕو پاگەندەی دوژمنان کاریگەرى خۆی لە گۆڕەپانی سیاسی وڵاتدا جێهێشتووە. تا کار لە کار نەترازا قەناعەتی وەهانەبوو کە کۆدەتاکە سەردەکەوێ، فەرمانى دەرنەکرد چەک بەسەر پشتیوانانیدا دابەشکرێ، داوای نەکرد لە یەکینە سەربازیەکانى سەربەڕژێمەکەى بجوڵێن....هتد لەلایەکى دیکەشەوە، لەو ڕۆژەوە ( لە ئەیاری ١٩٥٩ وە ) کە سەرکردایەتی ستالینی یەکێتی سۆڤیت دەستى خستە نێوکارى حشع و بڕیارەکەى خۆی پێهەڵوەشانەوە، بەڵێ لەو ڕۆژەوە شیوعیەکانى عێراق سەریان لێشێوا چونکە بە قەناعەتی لایەکیتر، نەک هی خۆیان، ئەو هەڵوێستەیان لە ئەستۆگرت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سه‌رنج:

 

" پرسی کورد و ئەزموونی کوردستانی عێراق" بیروه‌رییه‌كانى سیاسه‌تمه‌دار به‌هادین نورى، سكرتێرى پێشووترى حیزبى شیوعى عێراقه‌و، " دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین"  به‌ چه‌ند ئه‌ڵقه‌یه‌ك بڵاوى ده‌كاته‌وه‌.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك