كوردستان و مافى چارەى خۆنووسينى كورد

دۆزی كورد لەنێوان بەرداشی لاوازی سەركردەكانی‌و بەرژەوەندی زلهێزاندا

كوردستان و مافى چارەى خۆنووسينى كورد

323 خوێندراوەتەوە

يەحيا كاميل مەحمود

 

كۆتایى جه‌نگى ساردو سه‌ركه‌وتنى بلۆكى رۆژئاوایى به‌سه‌رۆكایه‌تى وڵاته‌ یكگرتووه‌كانى ئه‌مریكا، گۆرانى به‌سه‌ر زۆربه‌ى هاوكێشه‌ سیاسییه‌كان و جوگرافیا چه‌سپاوه‌كانى رابردوودا هێناو سه‌رله‌نوێ قۆناغێكى تر هاته‌ پێشه‌وه‌ كه‌قسه‌كردن له‌سه‌ر دارشتنه‌وه‌ى سنووره‌ كۆنه‌كان و گۆرانكارى له‌قه‌واره‌ بنیاتنراوه‌كاندا ببێته‌ بابه‌ت و بگره‌ خواستێكى ئاسایى كه‌پێشتر ده‌ستبردن بۆیان له‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ مه‌ترسیداره‌كان بوو.

 

له‌م بارودۆخه‌ جیهانییه‌ نوێیه‌دا ئه‌وه‌ى زیاتر هه‌لى بۆ ره‌خساو بوارى هه‌ناسه‌یه‌كى بۆ كرایه‌وه‌ گه‌له‌ بنده‌ست و ژێربارخراوه‌كان بوون كه‌ له‌رابردوودا له‌پێناوى راگرتنى هاوسه‌نگى هێزو تێنه‌په‌راندنى جه‌نگى ساردو روونه‌دانى شه‌رى گه‌رم و پێكدادانى دوو بلۆكه‌كه‌دا هه‌موو مافه‌كانیان وه‌ك خاك و جه‌سته‌و نیشتیمانیان به‌ژێر پێوه‌ كرابوو، شۆرشى رزگاریخوازى گه‌لانى جیهانى سێ و گۆشه‌و كه‌ناره‌كانى ترى دنیا له‌نێوانى شكست و هه‌ستانه‌وه‌دا هه‌ڵكشان و داكشانى پێ ده‌كراو به‌ده‌گمه‌ن تیایاندا ریك ده‌كه‌وت ئاكامێك به‌ده‌ست بێت.

 

گه‌لى كورد و بزووتنه‌وه‌ى رزگاریخوازى خه‌ڵكى كوردستان به‌درێژایى سه‌ده‌ى رابردوو له‌شۆرش و روبه‌رووبوونه‌وه‌ى داگیركه‌ران و ده‌سه‌ڵاته‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى ناوچه‌كه‌دا بووه‌ له‌پێناوى ئازادى و سه‌ربه‌خۆیی و مافى چارەى خۆنووسيندا، به‌ڵام ئەو ئامانجەى كورد هه‌وڵى بۆ داوه‌ هه‌میشه‌ بووه‌ته‌ قوربانى به‌رژه‌وه‌ندى هاوبه‌شى هێزه‌ گه‌وره‌كانى دنیاو ده‌سه‌ڵاته‌ ديكتاتۆره‌ هاوپه‌یمانه‌كانیان له‌م ناوچه‌یه‌دا، له‌هه‌ركاتێكدا شۆرش له‌ئامانجى خۆى نزیك بووبێته‌وه‌و بووبێته‌ خاوه‌نى چه‌ند ده‌ستكه‌وتێك له‌سه‌ر زه‌وى، له‌په‌نهان و له‌پشت ده‌رگا داخراوه‌كانه‌وه‌ پلان بۆ له‌باربردنى ده‌ستكه‌وته‌كان دانراوه‌و له‌هه‌موو كاتێكیشدا پلانى ئه‌وان به‌ئاكام گه‌یشتووه‌و شۆرش و قوربانیدانى ئێمه‌ش براوه‌ته‌وه‌ سه‌ر خاڵى ده‌سپێك.

 

نه‌وه‌ده‌كانى سه‌ده‌ى رابردوو وه‌رچه‌رخانى گه‌وره‌و چاره‌نووسسازى به‌خۆوه‌ بینى بۆ كوردو هه‌ندێ له‌و گه‌لانه‌ى خه‌باتى ئازادیخوازانه‌یان به‌رپا كردبوو، جوگرافیا چه‌سپاوه‌كان و سنووره‌ كلاسیكییه‌ دیاریكراوه‌كان ئه‌و پیرۆزییه‌ى جارانیان نه‌ما كه‌ قابیلى پیاچوونه‌وه‌و قسه‌ له‌سه‌ركردنه‌وه‌یان نه‌بێت، به‌ڵكو نه‌خشه‌ى سیاسى ناوچه‌ داخراوه‌كانى دنیا خرایه‌وه‌ سه‌ر مێزى گفتوگۆ به‌مه‌به‌ستى قسه‌ له‌سه‌ركردن و دارشتنه‌وه‌یه‌كى گونجاو له‌گه‌ڵ خواستى گه‌له‌كاندا، به‌تایبه‌تى ئه‌و ناوچانه‌ى كه‌ له‌په‌ناى ململانێى دوو بلۆكه‌ گه‌وره‌كه‌دا وڵاته‌كانیان بۆ گه‌له‌كانیان بووبوویه‌ زیندانێكى گه‌وره‌و فراوان، بۆیه‌ به‌هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى بلۆكى سۆشیالیزم و هه‌ره‌سى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت زۆربه‌ى ئه‌و زیندانه‌ گه‌ورانه‌ شكان و به‌شێكیش له‌گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌كان له‌و بارودۆخه‌دا سه‌ربه‌خۆیى خۆیان راگه‌یاندو له‌ناو ئه‌و جوگرافیاو قه‌واره‌ سیاسییانه‌دا هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌پێشتر به‌زۆره‌ملێ پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست كرابوون.

 

 

،،

به‌رهه‌م و ده‌ره‌نجامى ئه‌م قۆناغه‌ش هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان و به‌رزكردنه‌وه‌ى چه‌ندین ئاڵاى نوێ و راگه‌یاندنى كۆمه‌ڵێك وڵاتى سه‌ربه‌خۆبوو له‌ ئاسیاى میانه‌و به‌لقان و قه‌وقاز، جگه‌ له‌رووخاندنى چه‌ندین ده‌سه‌ڵاتى سه‌ركوتكه‌رو تۆتالیتار له‌ ئه‌وروپاى رۆژهه‌ڵات و چه‌ند ناوچه‌یه‌كى تر.

 

 

به‌رهه‌م و ده‌ره‌نجامى ئه‌م قۆناغه‌ش هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان و به‌رزكردنه‌وه‌ى چه‌ندین ئاڵاى نوێ و راگه‌یاندنى كۆمه‌ڵێك وڵاتى سه‌ربه‌خۆبوو له‌ ئاسیاى میانه‌و به‌لقان و قه‌وقاز، جگه‌ له‌رووخاندنى چه‌ندین ده‌سه‌ڵاتى سه‌ركوتكه‌رو تۆتالیتار له‌ ئه‌وروپاى رۆژهه‌ڵات و چه‌ند ناوچه‌یه‌كى تر.

 

ناوچه‌ى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌راستیش به‌ده‌ر نه‌بوو له‌و گۆرانه‌ گه‌ورانه‌و ئه‌وه‌ى بۆ ئێمه‌ى كوردو بزاڤى رزگاریخوازى خه‌ڵكى كوردستان چاره‌نووسساز بوو ئه‌و ده‌روازه‌ مێژوویيه ‌بوو كه‌له‌به‌رده‌م گه‌له‌كه‌ماندا كرایه‌وه‌ به‌ئاراسته‌ى ئازادى و رزگابوون له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ سه‌ركوتكه‌ره‌كه‌ى به‌غداد، راپه‌رینى مێژوويى بەهارى ١٩٩١ى خه‌ڵكى كوردستان  له‌ په‌ناى ئه‌و ئاڵ و گۆره‌ جیهانى و ئیقلیمییه‌دا بوو كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئێمه‌ش بۆ یه‌كه‌مجار به‌هاوكێشه‌ سیاسى و ئه‌منیی و ستراتیژییه‌كان ئاوێته‌ كراین و له‌سه‌رئاستى نێوده‌وڵه‌تى پشتیوانى له‌دۆزى مرۆییمان كراو بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌نجومه‌نى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تى بریارى تایبه‌تى بۆ پاراستنى كورد له‌ده‌ستدرێژى سوپاكه‌ى سه‌دام ده‌ركرد، له‌سه‌ر زه‌ویش ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانى بوونه‌ جێبه‌جێكه‌رى ئه‌و بریاره‌و گرەنتى ئه‌وه‌یان به‌كورد دا  كه‌ جارێكى تر سووپاى عێراق ناتوانێت ده‌ستدرێژى بكاته‌وه‌ سه‌ر خەڵكى كوردستان.

 

ده‌بوو واشنتۆن پاڵپشتێكى ستراتیژى كورد بووایه‌ به‌ره‌و به‌دیهێنانى ئامانجه‌ له‌مێژینه‌كانى خه‌ڵكى كوردستان و شۆرِشه‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى كە سەربەخۆيى و دەوڵەتى نەتەوەييە، به‌ڵام ئه‌وه‌ى به‌دى ئه‌كرێت مامه‌ڵه‌ى وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌ له‌گه‌ڵ دۆزه‌ كوردییه‌كه‌دا له‌چوارچێوه‌ى راگرتنى هاوسه‌نگى هێزو پاراستنى په‌یوه‌ندییه‌كانى خۆى له‌گه‌ڵ وڵاتانى ناوچه‌كه‌دا، كه‌هه‌ر ئه‌مه‌ فاكته‌رێكى سه‌ره‌كى بوو بۆ شكستى پرۆژه‌ى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌راستى گه‌وره‌و نوێ، چونكه‌ له‌سه‌رێكه‌وه‌ واشنتۆن ده‌یویست په‌یوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ وڵاته‌كانى ناوچه‌كه‌دا به‌تایبه‌تى عه‌ره‌بییه‌كاندا بهێڵێته‌وه‌و له‌و سه‌رى تریشه‌وه‌ ده‌یویست گۆران به‌سه‌ر نه‌خشه‌ى سیاسى و جوگرافى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌راستدا بهێنێت، ئه‌مه‌ش دوو ئاراسته‌ى دژ به‌یه‌ك بوون له‌ناو ئه‌و ئه‌جێندا ته‌مومژاوییه‌ى وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا.

 

 

له‌به‌رامبه‌ر كێشه‌ى كوردو چاره‌نووسى خه‌ڵكى كوردستاندا ئه‌مریكییه‌كان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان لاى وڵاته‌ نه‌یاره‌كانى دۆزى كورد ده‌بیننه‌وه‌و هه‌رگیز هه‌ڵوێستێكیان نابێت كه‌ كورد بخاته‌ پێشه‌وه‌ى توركیاو وڵاتانى عه‌ره‌بى و ته‌نانه‌ت ده‌سه‌ڵاتدارانى ئێستاى عه‌ره‌بى عێراقیشه‌وه‌، وه‌ك چۆن له‌رابردوودا به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى كه‌وتبوویه‌ لاى رژێمى سه‌دام حسه‌ین و هه‌وڵه‌ مه‌كۆكییه‌كانى دۆناڵد رامسفێڵد زۆرهه‌وڵى كوردو گه‌لانى عێراقى له‌و قۆناغه‌و پێشتریشدا دژ به‌و رژێمه‌ بێ ئاكام ده‌كرده‌وه‌.

 

 

ئه‌مریكا له‌ناوچه‌ى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌راستدا ئه‌و گۆرانكارییه‌ى ناوێت كه‌ له‌ناوچه‌كانى تردا كارى بۆ ده‌كات، پێده‌چێت واشنتۆن بیرى له‌وه‌ كردبێته‌وه‌ كه‌نه‌خشه‌ى ناوچه‌كه‌ى ئێمه‌ به‌چه‌سپاوى بمێنێته‌وه‌، چونكە ئەوە بۆ ئه‌و باشتره‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ئاكامه‌كه‌ى روون و دیار نه‌بێت و دواتر ده‌ره‌نجامى پێچه‌وانه‌ بخاته‌وه‌، هیچ نه‌بێت ئێستا زۆربه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌كانى ئه‌م ناوچه‌یه‌ با دكتاتۆرو ناشه‌رعیشبن، پاشكۆو وابه‌سته‌ى سیاسه‌ته‌كانى كۆشكى سپین و بۆ پارێزگارى له‌بوونى خۆشیان له‌ئایینده‌دا باشتر له‌واشنتۆن دێنه‌ پێشه‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ له‌ئاردا هه‌یه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌وانه‌ى عێراقه‌وه‌ ئه‌وه‌یان وه‌رگرتبێت كه‌ مه‌رج نییه‌ ده‌ره‌نجامى هه‌موو گۆرانكارییه‌كان خواسته‌ سیاسى و ستراتیژییه‌كانى ئه‌مریكاى تیادا بێته‌ دى، چونكه‌ ئه‌زموونى عێراق به‌و شێوه‌یه‌ نه‌كه‌وته‌وه‌ كه‌ واشنتۆن ده‌یویست.

 

 

لەم سەريشەوە سەركردايەتى سياسى كورد هەميشە دەرفەتەكانى لەدەست داوەو دۆزەكەى واى لێ كردووە پاساو بۆ زلهێزەكان بڕەخسێت بڵێن كورد لەئاستى سەربەخۆيى و بەڕێوەبردنى دەوڵەتدا نييە، ئەزموونى ساڵانى حوكمڕانى كوردى لەدواى ڕاپەڕينەوە هەنگاوى كردەيى بەرەو تێپەڕاندنى هەرێمێكى ئۆتۆنۆمى ناو دەوڵەتێكى فيدراڵى تێنەپەڕاندووە، بۆيە كاتێك لە 25ى ئه‌يلولى 2017ريفراندۆم رێك دەخات لەجياتى ئەوەى ببێتە خاوەنى دەستكەوت بەشێك لەدەستكەوتەكانى پێشوويشى لەدەست دەداو هيچ پشتيوانێكى نێودەوڵەتيشى نابێت.

،،

لەدواى شكستى ريفراندۆميش لەجياتى ئەوەى چاكسازى لەناوخۆى هەرێمەكەدا ئەنجام بدەن و ريزەكانى گەلى كوردو لايەنەكان يەكخەنەوە هەمان هەڵەكانى رابردوو ئەزموون دەكەنەوە، ئەو ناتەبايى و ركابەرييەى لايەنە سياسييەكان و بەتايبەتى دوو حزبى دەسەڵاتدار هەلێكى زێڕينە بۆ دەستتێوەردانى دەرەكى و زياتركردنى بۆشايي نێوان ئەو لايەنانە.

 

لەدواى شكستى ريفراندۆميش لەجياتى ئەوەى چاكسازى لەناوخۆى هەرێمەكەدا ئەنجام بدەن و ريزەكانى گەلى كوردو لايەنەكان يەكخەنەوە هەمان هەڵەكانى رابردوو ئەزموون دەكەنەوە، ئەو ناتەبايى و ركابەرييەى لايەنە سياسييەكان و بەتايبەتى دوو حزبى دەسەڵاتدار هەلێكى زێڕينە بۆ دەستتێوەردانى دەرەكى و زياتركردنى بۆشايي نێوان ئەو لايەنانە.

 

ئێستا هەرێمى كوردستان دۆخێكى نەخوازراوى هەيە كە ئەگەر بارودۆخەكە وەك خۆى بمێنێتەوە لەڕووی خاکەوە گۆشەگیردەبێت و لەڕووی ئابوریشەوە وابەستەی بەغدا و تاران و ئەنقەرە دەبێت، هەروەها لەڕووی سیاسیشەوە بە پەرتی دەمێنێتەوە. ئەم لاوازییانە ڕوونتر دەردەکەون لەکاتێکدا حکومەتی ناوەندی عێراق متمانەی زیاتر لە هەرێم و عێراقدا بەدەستدەهێنێت، هاوکات ناسیۆنالیزمی عێراقی بە بێدەنگی لەناو خەڵکدا بەردەوام دەبێت لە گەشەکردن.

 

لەژێر ئەم بارودۆخانەشدا، حکومەتی هەرێم بژاردەیەکی کەمی هەیە و دەبێت دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق و وڵاتانی دراوسێ بکات بۆ ئەوەی ڕزگاری بێت، هەروەک لەماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا کردوویەتی، بەڵام جیاوازییەکەى ئێستا ئەوەیە، دوای ڕیفراندۆم لەبری ئەوەی هەرێم بە پێگەیەکی بەهێزەوە دانوستان لەگەڵ بەغدا بکات، بە پێگەیەکی لاوەزەوە دانوستانی لەگەڵدا دەکات.

 

 

ئەوەى لێرەدا بۆ هەموو لايەكمان روون دەبێتەوە كە ئەو ياسايانەى لەناو رێككەوتننامە جيهانييەكاندا هەيەو سوودو بەرژەوەندى گەلانى تيايە هەميشە لەجێبەجێكردندا مەحكومە بە دەستتێوەردانى هێزە گەورەكان و بەرژەوەندييەكانى ئەوان، بۆيە هەر هەوڵێكى كورد بۆ بڕياردان لەسەر مافى چارەى خۆنووسين يان جيابوونەوەو سەربەخۆيى با لەدۆخێكى تەندروستيشدابێت بەرژەوەندى وڵاتانى زلهێز لەبارى دەبات تا ئەو كاتەى بەرژەوەندى خۆيان تەبا دەبێت لەگەڵ هەوڵەكانى كورددا.بەپێى هەموو پرانسيپە نێودەوڵەتييەكان كە وڵاتانى ئەندام لەنەتەوە يەكگرتووەكان بڕياريان لەسەر داوە كورد مافى ئەوەى هەيە بەويستى ئازادانەى خۆى چارەنووسى خۆى لەهەريەك لەو پارچانەدا ديارى بكات كە لكاون بەدەوڵەتانيترەوە، مافى ئەوەى هەيە بڕيار بدات لەچوارچێوەى ئەو دەوڵەتانەدا بمێنێتەوە يان هەريەكەيان دەوڵەتێك ڕابگەيەنێت يان پێكەوە دەوڵەتێك دروست بكەن و لەو وڵاتانە جياببنەوە.

 

 

بەڵام تا ئێستا بەرژەوەندى زلهێزەكان و وڵاتانى داگيركەر پێك نايەنەوە لەسەر جێبەجێكردنى بڕيارە نێونەتەوەييەكان كە ئەو مافە بەكورد دەدات چارەنووسى خۆى ديارى بكات، بەپێى ئەو مەرج و پرانسيپانەش كەدياريكراون بۆ هەر گەلێك ئەم مافەى بۆ دەستەبەر بكرێت لەكورد و كوردستاندا وە خاوەنى نەتەوەو خاك بوونى هەيە، لەهەر چوار پارچەى كوردستان گەلێكى جيا لەپێكهاتەكانيتر لەجوگرافيايەكى دياريكراودا دەژين، لەكوردستاندا زياتر لەوەش هەرێمێكى ئۆتۆنۆم هەيە كەشێوە دەوڵەتێكە لەچوارچێوەى عێراقدا، بەپێى مەرج و پێوەرەكانى تايبەت بە مومارەسەكردنى مافى چارەى خۆنووسين بۆ كورد هەيە ڕاپرسى بكات و لەهەرێمەوە بۆ دەوڵەت هەنگاو هەڵبگرێت ئەگەر ويستى كورد وابوو.  

 

دەرەنجام:

هەموو گەل و نەتەوەكان لەسەر ئەم زەوييە خاوەنى كۆمەڵێك ماف و ئازادى خۆيانن كە لەچوارچێوەى ياسا نێودەوڵەتييەكاندا خاڵبەندى كراون و دانيان پيادا نراوە. مافى چارەى خۆنووسين مافێكى بنەڕەتى هەر گەل و نەتەوەو گروپێكى مرۆييە كە هاوبەشن لەنەژاد يان ئايين يان كلتوورو مێژوودا، لەو چوارچێوەيەدا دەتوانن دۆخى سياسى و ئابوورى خۆيان لەسەر رێوشوێنێك كەخۆيان بڕيارى لەسەر دەدەن ڕێك بخەن، ئەم ڕێكخستنە لەچوارچێوەى دەوڵەتێكى فرە پێكهاتەدابێت يان لەدەرەوەى ئەو دەوڵەتەدا بەبڕيارێكى گشتى و لەڕێگاى ڕاپرسييەكەوە يەكلاى دەكەنەوە.

 

سەرەڕاى هەموو ئەو مادەو بەندانەى لەناو رێككەوتننامەو ياسا و ديكۆمێنتە نێودەوڵەتييەكاندا چەسپێنراون هێشتا زۆرێك لەگەل و نەتەوەكان مەحروم كراون لەسەرەتاييترين مافەكانيان، ئەو گەلانە لەژێر بارى داگيركارى و چەوسانەوەو حوكمى شۆڤينيانە يان ڕەگەزپەرستانەى گروپ و پێهاتەيەكيتردان.

 

هۆكارى ئەم پێشێلكاريانەش ئيزديواجيەتى وڵاتانى زلهێزو چاودێرە بەسەر ئەداى رێكخراوە نێودەوڵەتييەكانەوە كە بەرژەوەندى ئەوان كراوەتە پێوەر بۆ جێبەجێكردنى هەر ياسايەكى نێودەوڵەتى، يەكێك لەگەورەترين بەربەستەكانى بەردەم دياريكردنى مافى دياريكردنى چارەنووسى گەلانيش هەر ئەو بەرژەوەندييەيە كە زۆرجار لەگەڵ ئەو مافەدا يەك ناگرێتەوە.

 

لەچوارچێوەى مافى چارەى خۆنووسينيشدا جيابوونەوەى گەل و هەرێمێك لەدەوڵەتى دايك يان ئەو دەوڵەتەى پێيەوە لكاوە بەشێكە لە مومارەسەى ئەو مافە، بەڵام ئەم بژاردەيەش بەچەندين پێوەر مامەڵەى لەگەڵدا دەكرێت كەزۆرجار ئەو پێوەرەى گەلێكى پێ دەبێتە خاوەنى دەوڵەت بۆ گەلێكيتر دەكرێتە كۆسپ و لەمپەر، چونكە بەرژەوەندييەكى هەرێمايەتى يان نێودەوڵەتى ئەوە دەخوازێت.

 

ئەوەى لە دواى ريفراندۆمەكەى ئەيلولى ٢٠١٧ دووچارى گەلى كورد بوو لەباشوورى كوردستان فەزيحەيەكى مرۆيى گەورەو پێشێلكارييەكى ئاشكراى ياساى نێودەوڵەتى بوو لەلايەن كۆى وڵاتانى دنياوە كە پشتگيرى ئەو ئيرادە كوردييەيان نەكرد بۆ بڕياردان لەسەر دياريكردنى چارەنووس وەك گەلێكى ستەملێكراوى بەزۆر لكێنراو بەدەوڵەتى عێراقەوە.

 

بەپێى پرانسيپە نێودەوڵەتييەكان كە كاتێك گەلێك لەسەر ئاستى ناوخۆى دەوڵەتى دايك مافەكانى بۆ دەستەبەر نابێت و ناكرێتە شەريكى راستەقينەى هاوبەش لەبڕياردا، مافى ئەوەى هەيە ڕاپرسى بكات بۆ مانەوە لەو دەوڵەتەدا يان جيابوونەوە، بەڵام تا ئێستا لەناوخۆى عێراقدا ئەو مافانەى لەدەستوورە نوێيەكەشدا هاتووە نەدراوەو هيچ پشتيوانييەكيش لەئيرادەى گەلى كورد نەكراوە كاتێك ڕاپرسى ئەنجام دا.

 

دواجار دەگەينە ئەو ئەنجامەى كە لەئێستادا كۆمەڵگەى نێودەوڵەتى لەرووى تيۆرييەوە هەنگاوى زۆرى بەئاراستەى رێكخستنى ماف و ئازادييەكانى مرۆڤدا ناوە وەك تاك يان گەل و گۆمەڵگە، بەڵام لەڕووى پراكتيكەوە هێشتا نەيتوانيوە ئەدايەكى ئەخلاقى بەهەنگاوەكانى بدات بۆ ئەوەى ياساكان بەدادپەروەرانەو يەكسان لەهەموو جێگايەك جێبەجێ بكات و لەدووفاقى و مامەڵەى نائەخلاقى خۆى دەرباز بكات، ئێمەى كورديش باجى ئەم مامەڵە نێودەوڵەتييەمان داوەو تا ئێستا لەبندەستى چەند دەوڵەتێكدا نەمانتوانيوە رەوتى ژيانى خۆمان ديارى بكەين و بڕيار لەسەر ئاييندەى خۆمان بدەين لەچوارچێوەى دياريكردنى چارەنووسى خۆماندا كە ياسا نێودەوڵەتييەكان دانيان پيادا ناوە.