سیناریۆكانی داهاتووی تیرۆر

سیناریۆكانی داهاتووی تیرۆر

281 خوێندراوەتەوە

 
تیرۆر زاراوەیەكە بۆ هەر كارێكی توندوتیژی بەكاردێت، كە لەلایەن رێكخراوێك یان كەسێك ئەنجام دەدرێت، بە ئامانجی تێكدانی ئەمنی وڵاتێك یان گەیشتن بە ئامانجە سیاسیی و تایبەتیەكان ، یان بۆ گۆڕینی حوكمی وڵاتێك ئەنجام دەدرێت.

 
مێژوونوسان پێیان وایە تیرۆر وەك زاراوە و چەمك لەگەڵ شۆرشی فەرەنسی سەری هەڵداوە،ئەو كاتەی ئەوروپا بە گشتی و فەرەنسا بەتایبەتی بە بارێكی قورسی سیاسیدا تێدەپەڕی و حكومەتانیش دژی هاوڵاتیانی ترس و تۆقاندنی بەكاردەهێنا، ئەو كات چەمكەكە بە ( ترساندنی حكومەت - government by intimidation) ناوزەند دەكرا، بەڵام بە كردار مێژوویەكی درێژی هەیە و ناتوانرێت كاتێكی بۆ دیاری بكرێت، بەهۆی ئەو مێژووە درێژاییەوە ئێستا تیرۆر پانتایەكی فراوانی لە سەرانسەری جیهاندا داگیركردووە ، هەموو جۆرەكانی بەپێی مەبەست و بەرژەوەندی بەكاردەهێنرێت، بۆیە دەمانەوێت بزانین كەی تیرۆر كۆتایی دێت و وادەی كۆتایی ئەم كردەوانە پەیوەستە بەچیەوە، لە راپۆرتێكی شیكاریدا سیناریۆكانی داهاتووی تیرۆرو هۆكارەكانی بە پشت بە ستن بە ناوهێنانی چەند رێكخراوێكی تیرۆرستی هۆكار و لێكەوتەكانی ئەم دیاردە توندوتیژیە جیهانیە روون دەكەینەوە:

 

 
یەكەم:دیاری كردنی داهاتووی ڕێكخراوە تیرۆرستیەكان:

 

،،

پێنج بنەمای سەرەكی دەتوانێت داهاتووی گروپە تیرۆرستیەكان دیاری بكات،

كە بریتین لە ژینگەی جوگرافیا و دۆخی سیاسی و بیروبۆچونەكان و كێبركی و هەماهەنگی سیاسی لەخۆ دەگرێت.

 

 
پێنج بنەمای سەرەكی دەتوانێت داهاتووی گروپە تیرۆرستیەكان دیاری بكات، كە بریتین لە ژینگەی جوگرافیا و دۆخی سیاسی و بیروبۆچونەكان و كێبركی و هەماهەنگی سیاسی لەخۆ دەگرێت.

 
1- ژینگەی جوگرافیا: ئەو ژینگەیەی كە دەوری رێكخراوە تیرۆرستیەكەی داوە، رۆڵێكی گرنگ لە بەهێزكردنی رێكخراوەكە دەبینێت، بۆنمونە پشت گوێ خستنی ناوچەیەكی زۆری سونەنشینی عیراق و سوریا، وایكرد ئەو ناوچانە باوەش بۆ كۆبوونەوەی رێكخراوی تیرۆرستی داعش بگرنەوە.

 
2- دۆخی سیاسی: زیادبوونی هێزی گروپە تیرۆرستیەكان پەیوەستە بە زیادبوونی ناكۆكی وململانێیە سیاسیەهەرێمیەكان، ئەمە بە روونی وەدەركەوت، كاتێك خۆپیشاندانی جەماوەری لە وڵاتانی عەرەبی (بەهاری عەرەبی) لە ساڵی 2011دا سەری هەڵدا، كە دواتر بووە هۆی سەرهەڵدانی داعش و چەندین گروپی تر.

 


3- هاوبۆچوونی: زیادبوونی مرونەتی رێكخراوەیی گروپەكان وایكردووە، كە بۆچوونی هاوبەش لە نێوان گروپەكان دروست ببێت، ئەمە لە حاڵەتی ڕێكخراوی (قاعیدە) بینراوە، كە ئەندام و بۆچوونەكانی كیشوەر بڕەو لە زۆرترین نەتەوە و ڕەگەز چەكداری كۆكردۆتەوە.

 
4- كێبڕكێ و ململانێی گروپە تیرۆرستەكان: كێبڕكێ و ململانێی لە نێوان گروپە تیرۆرستەكان كاریگەری لەسەر مانەوە و پەل هاویشتنیان جێدەهێلێت،كە دەبێتە هۆی لاوازبوونیان، بە پێچەوانەشەوە، ئەگەر دابەش بوونی ناوخۆیی نەبێت، ئەوا ئەوان كارە تیرۆرستیەكانیان پەرە پێدەدەن و مەترسی زیاتر جێدەهێڵن.

 
5- هامەهەنگی ئەمنی:هەماهەنگی ئەمنی لە نێوان وڵاتانی هەرێمی و هێزە گەورەكانی جیهان، سەركەوتن بەسەر گروپە تیرۆرستیەكان ئاسانتر دەكات، بەڵام نەبوونی هەماهەنگی و یەك نەگرتنەوەی بەرژەوەندی وڵاتانی زلهێز دەبێتە هۆی فراوان بوونی كارە تیرۆرستیەكان، ئەم نموونەیەش لە عیراق و سوریا بە ئاشكرا بەدیكرا، كە هەماهەنگی نەبوو داعش و بەرەی نوسرە و بەرەی ڕزگاریی شام.... هتد سەریان هەڵدا و فراوان بوون.

 


دووەم: سیناریۆكانی داهاتووی تیرۆر:
لە رۆژهەلاتی ناوەڕاست دوو ڕێكخراوی تیرۆرستی سەرمەشقی گروپەكانی ترن، ئەوانیش قاعیدە و داعشن، قاعیدە پێش بەهاری عەرەبی فراوان بوو، پاكستان و ئەفغانستان كردە شوێنی سەرەكی، لەوێشەوە پلانی هێرشی دادەڕشت، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی نارەزایەتیە جەماوەرییەكەی وڵاتانی عەرەبی (بەهاری عەرەبی ساڵی 2011)داعش سەری هەڵداو لە كارە تیرۆرستیەكان و توندوتیژییدا پێش قاعیدە كەوت و عیراق و شامی كردە مۆڵگەی خۆی.

،،

ئێستا كە ئەم دوو رێكخراوە نوێنەرایەتی گروپە تیرۆرستیەكان دەكەن، دەمانەوێت بزانین داهاتوویان چۆنە و سیناریۆكانی داهاتوویان چی لێدێت:

 


ئێستا كە ئەم دوو رێكخراوە نوێنەرایەتی گروپە تیرۆرستیەكان دەكەن، دەمانەوێت بزانین داهاتوویان چۆنە و سیناریۆكانی داهاتوویان چی لێدێت:

 


1- سیناریۆكانی مانەوەی داعش:
سێ سیناریۆ بۆ مانەوەی داعش هەیە، كە ئەوانیش دووبارە بنیاتنانەوەی گروپەكە، یان ڕووكردنە ناوچەی ترە بۆ مانەوەیان، یان كۆتایی هاتن و دابەش بوونیەتی بەسەر چەندین گروپی تیرۆرستیدا:

 
• دووبارە بنیاتناوەی رێكخراوی داعش: ئەم سیناریۆیە لە سیناریۆكانی تر ئەگەری هاتنەدی نزیكترە، چوونكە زۆرینەی سەركردەكانی داعش لە ژیاندا ماون، چەكدارەكانیشی هێشتا لە عیراق و سوریادا جموجۆڵیان هەیە، چەكدارەكان لە هەندێك ناوچەی وەك باشوری كەركوك و سەرسنور هەست بە جوڵەی زیاتریان دەكرێت، بۆیە لەم سیناریۆیەدا ئەوەیە كە داعش دەمێنێت و دەست بەسەر هەندێك لەو ناوچانەدا دەگرێتەوە كە لە دەستی داوە.

 


• كۆبونەوەیان لە ناوچەیەكی جێگراوە(بدیل): ئەگەر داعش نەیتوانی سیناریۆی یەكەم جێبەجێ بكات، ئەوا بۆمانەوەی خۆی پەنا بۆ سیناریۆی دووەم دەبات، ئەویش گواستنەوەی چەكدارانیەتی لە عیراق و سوریا بۆ وڵاتانی تری وەك لیبیا، یەمەن، باشووری ئاسیا، بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە بكاتە شوێنێكی ئارام بۆخۆی، بەڵام ئەم سیناریۆیە پەیوەستە بە توانای گواستنەوەی چەكدارەكان، چونكە گواستنەوەی ئەو چەكدارانە لە سنوری چەندین ولاتدا زەحمەت، هەروەها دەبێت ئەو شوێنانەشی بۆی دەڕۆن، هاولاتیەكانی باوەشی بۆ بگرنەوە، وەك ئەوەی لە ناوچە سونە نشینەكانی عیراق روویدا، لەم كاتەدا ئەم هەنگاوەی داعش سەركەوتوو دەبێت.

 
• هەڵوەشاندنەوەی داعش: ئەگەر سیناریۆی دووەمیش سەركەوتوو نەبوو، ئەوا دواین سیناریۆ دێتە دی، كە هەڵوەشاندنەوەی داعشە بۆ چەندین گروپی تیرۆرستی بچووك، ئەم گروپانەش هەڵدەستن بە كاری تیرۆرستی سەرەتایی، وەك، كاری خۆكوژی، دانانی بۆمبی چێندراو، كە ئەمەش مەترسی بۆ سەر ئاسایشی ئەو وڵاتانە دروست دەكەن.

 
2- سیناریۆكانی مانەوەی قاعیدە:
دوای سەرهەڵدانی داعش، قاعیدە گۆرانكاری لە مامەڵە و بۆچوونیدا كردووە، بەشێوەیەك سیستەمی لامەركەزی جێبەجێ دەكات و بە فكر قاعیدەیەو بە كردار داعشە و ئەولەویاتی كاریشی گۆڕیوە.

 
1- ستراتیژیەتی لامەركەزی: پێدەچێت قاعیدە بۆ مامەڵە كردن لەگەڵ لقەكانی پەنا بۆ ستراتیژیەتی لامەركەزی بەرێت، بەشێوەیەك كە ڕێگە بە چەندین گروپی ( قاعیدە)بدات لە ناوخۆی یەك وڵاتدا سەرهەڵبدەن، بەڵام بە مەرجێك لەگەڵ یەكتر نەجەنگن و سنووری خۆیان نەبەزێنن و نەچنە خاكی گروپێكی ترەوە.

 
2- لە فكردا قاعیدە و لە جێبەجێ كردن داعش: لە داهاتوودا قاعیدە وەك داعش مامەڵە دەكات و كارە توندو تیژییەكانی ئەنجام دەدات، هۆكاری ئەمەش بۆ تێكەڵ بوونی زۆری چەكدارەكانی لەگەڵ داعشدا دەگەرێتەوە، كە دەبێتە هۆی دووبارە دروستكردنەوەی پەیكەری (قاعیدە)، بەشێویەكیش دەبێت كە هەڵسوكەوتی وەك داعشی لێدێت وقاعیدە تەنها بە ناو دەمێنێتەوە، ئەم سیناریۆیە ئێستا هەستی پێدەكرێت.

 
3- گۆرینی ئەولەویاتی جەنگ: قاعیدە بۆ لەمەودوا ئەولەویاتی خۆی دەگۆرێت لەگەڵ دوژمنەكانی، بەشێوەیەك دوژمنی دوور زیاتر بە ئامانج دەگیرێت وەك لە دووژمنی نزیك، واتە ئەولەویاتی دوژمنە دوورەكانی دەبێت، هەروەها وازیش لە كافركردنی كۆمەڵگەیەك بە كاملی دەهێنێت، وەك ئەوەی پێشتر پەیرەوی دەكرد، بەڵكو واز لە گشتاندن دەهێنێت.

 

 

 

سێیەم: كۆتایی و دەرئەنجام:
تیرۆر دیاردەیەكی مێژووییەو هەموو جیهانی گرتۆتەوە، بە كردەوە لە مێژەوە جێبەجێ دەكرێت، بەڵام لە رووی زاراوە و چەمكەوە نوێیە.

 
تیرۆر چەندین جۆر و شێوازی هەیە، كە دەكرێت لەلایەن دەوڵەتێكەوە، یان گروپێكەوە یان تاكە كەسێكەوە بۆ مەبەستێكی دیاری كراو بەكاربهێنرێت، تیرۆر لە دوای 11ی سێپتەمبەر بووە ناوێكی دیار و جەنگی دژی تیرۆر دەستی پێكرد، ئەو كات قاعیدە نوێنەرایەتی كاری ڕێكخراوە تیرۆرستیەكانی جیهانی دەكرد، بەڵام دوای سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و زیادبوونی ململانێ هەرێمیەكان بەتایبەت لە عیراق و سوریا، گروپی تیرۆرستی داعش سەری هەڵدا كە لە قاعیدە توندوتیژ تر بوو، دوای ئەویش چەندین گروپی تر سەریان هەڵدا.

 
مانەوەی داعش و قاعیدە پەیوەستە بە چەند سیناریۆیەكەوە، كە بە پێی بارودۆخەكان یەكێك لە سیناریۆكان جێبەجێ دەكەن، مانەوەی گروپە تیرۆرستیەكان پەیوەستە بە ژینگەیەكی گونجاو و زیادبوونی ململانێ هەرێمی و نێودەوڵەتیەكان و یەك نەگرتنەوەی بەرژەوەندی وڵاتان، ئێستا ململانێكان و پەراوێز خستن و یەك نەگرتنی بەرژەوەندییەكان لە ئاستێكی بەرزدایە، بۆیە هێشتا ژینگەیەكی باش بۆ گەشەی گروپە تیرۆرستیەكان ماوە،بۆیە تا سەرجەم كێشەكان چارەسەر نەكرێن ڕێكخراوە تیرۆرستیەكانیش هەر دەمێنن،لەم كاتەشدا كۆتایی هاتنیان دوورە و باس كردنی كاتێكی دیاری كراو بۆ كۆتایی هاتنیان دەچێتە پێشبینیەكی ناواقیعی، كە لە ئەنجامیشدا ڕاست دەرناچێت.

 

author photo

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی

ئەزمونی پێنج ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی و وەرگێڕان