چۆن ده‌ستگای قه‌زایی ئۆتۆنۆم ده‌بێت؟

سەربەخۆبوونی دەستگایی قەزایی، بێ خەباتی دادەوەرەکان خۆیان ئەستەمە

چۆن ده‌ستگای قه‌زایی ئۆتۆنۆم ده‌بێت؟

197 خوێندراوەتەوە

دکتۆر هەردی مێد

ئۆتۆنۆمی ده‌ستگای قه‌زایی له‌ خۆرئاوا، ئه‌مریكا لاتین و ئه‌فریقا یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی زۆرجار ده‌بێته‌‌ رۆژه‌ڤ له‌ به‌ر گرنگی و په‌یوه‌ندی به‌ كۆمه‌ڵگا و دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌.

ده‌ستگای قه‌زایی زیاد له‌ هه‌ر كایه‌یه‌كی دی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هه‌وڵی ده‌سته‌مۆكردنی ده‌دات له‌ پێناو به‌ كارهێنانی هه‌م وه‌ك ئامرازی فشار بۆ به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی كایه‌ی ئیمكانی نه‌یاره‌كانی، هه‌م بۆ خۆپاراستن و په‌رده‌پۆشكردنی ئه‌و میكانیزمه‌ دزێوانه‌ی خۆی لێوه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌.

،،

له‌ كوردستان سه‌ربه‌خۆیی ده‌ستگای قه‌زایی به‌ بێ خه‌باتی خودی دادوه‌ره‌كان و له‌ دایكبوونی <هه‌ستێكی هاوبه‌ش> له‌ نێوانیاندا به‌ ئه‌سته‌م ده‌زانم. تا خودی دادوه‌ره‌كان ده‌نگ بۆ سه‌ركۆنه‌كردن و دێواندنی ته‌داخولی سیاسی و ده‌سته‌مۆبوونیان هه‌ڵنه‌بڕن، ده‌ستگاكه‌ ناتوانێت له‌م دۆخه‌ی ئێستای بێته‌ ده‌ره‌وه‌

 

له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌ستگای قه‌زایی له‌م دۆخه‌ به‌ دوور نییه‌، باوه‌ڕ ناكه‌م كه‌س گومانی له‌ بێده‌سه‌ڵاتی و ده‌سته‌مۆیی ده‌ستگای قه‌زایی هه‌بێت.‌ به‌ڵام چۆن كار بۆ سه‌ربه‌خۆبوونی ئه‌م ده‌ستگایه‌ بكرێت؟ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیدانه‌ی پێیانوایه‌ بۆ چاكسازی ده‌ستگایی له‌ كو‌ردستان ده‌بێت پشت به‌ توانای خۆماڵی و واقعی لۆكاڵی خۆمان ببه‌ستین، من پێموایه‌ ده‌بێت گرنگی به‌ ئه‌زموون و ره‌وتی دونیای ده‌روه‌مان بده‌ین و سود له‌و ڕێگه‌چاره‌ و ئامرازانه‌‌ ببینین كه‌ گیراونه‌ته‌به‌ر به‌ مه‌به‌ستی چاكسازی ده‌ستگایی.

 ئه‌زمونی فه‌ره‌نسا له‌م رووه‌ به‌ رای من زۆر گرنگه‌. ده‌ستگای قه‌زایی له‌ فه‌ره‌نسا تا ساڵانی ١٩٨٠كان به‌ وابه‌سته‌ووبن و ده‌سته‌مۆبوونی له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵات و پیاوانی سیاسیه‌وه‌ تاوانبار ده‌كرا. وه‌لێ، له‌م به‌رواره‌وه‌ هێدی هێدی ده‌ستگاكه‌ سه‌ربه‌خۆیی خۆی به‌ ده‌ستده‌هێنێت.

سێ فاكته‌ری گرنگ زه‌مینه‌سازی ئه‌م سه‌ربه‌خۆبوونه‌ خۆش ده‌كه‌ن:

یه‌كه‌م، فاكته‌ری به‌ ده‌ستگاییكردن، وه‌ك دامه‌زراندنی <په‌یمانگای نشتیمانی دادوه‌ری> له‌ ١٩٥٨ كه‌ رۆڵێكی جه‌وهه‌ری له‌ پێگه‌یاندن و پیشه‌مه‌ندبوونیی دادوه‌ركان ده‌بینیت، هاوتا له‌گه‌ڵ داهێنانی <پێشبڕكێی> بۆ ته‌عینكردنی دادوه‌رەكان. پێشبڕكێ بۆ دامه‌زراندن یه‌كێكه‌ له‌و ئامرازانه‌ی رۆڵێكی گرنگ له‌ دوورخستنه‌وه‌ی واسته‌ و ته‌داخولی پیاوانی سیاسی ده‌گرێت و جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی و بێلایه‌نی له‌ دانانی دادوه‌ره‌كان مه‌یسه‌ر ده‌كات.

 

 فاكته‌ری دووه‌م، رۆڵی خودی دادوه‌ره‌كان‌ خۆیانن كه‌ له‌ ساڵی ١٩٨٠ كۆمه‌ڵێك كرده‌ی ده‌سته‌جه‌معی، خۆپشاندان و مانگرتن ساز ده‌كه‌ن به‌ مه‌به‌ستی سه‌ركۆنه‌كردنی فشاری پیاوانی سیاسی و ته‌داخولی ده‌سه‌ڵات له‌ كاروباری ده‌ستگاكه‌. واته‌ هه‌لگه‌ڕانه‌وه‌ی دادوه‌ره‌كان و خه‌باتیان بۆ ئازادبوونیان به‌ ناوی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، كه‌ هه‌م سۆزی گشتی و پاڵپشتی میدیاكانی پێ مسۆگه‌ر ده‌كه‌ن، رۆڵێكی گرنگ له‌ ڕه‌وینه‌وه‌ی چه‌پۆكی سیاسی له‌ سه‌ر ده‌ستگاكه‌ ده‌بینێت.

فاكته‌ری سێیه‌مش، رۆڵی رۆژنامه‌نوس و میدیاكانه‌ كه‌ ده‌بنه‌ پاڵپشت و ئامرازی به‌رگریكاری ده‌ستگای قه‌زایی. زۆرێك له‌ دادوه‌ره‌كان له‌گه‌ڵ ته‌داخول و بنبه‌ستوونی هه‌ر دۆسیه‌ و كه‌یسێكدا په‌نا بۆ میدیاكان ده‌بن بۆ جوڵاندی رای گشتی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌ستگاكه‌ و سه‌ركۆنه‌كردنی ئه‌و پیاوه‌ سیاسیانه‌ی بونه‌ته‌ مایه‌ی ئه‌م بنبه‌ستوبن و ته‌داخولانه‌.

به‌ رای من، له‌ كوردستان سه‌ربه‌خۆیی ده‌ستگای قه‌زایی به‌ بێ خه‌باتی خودی دادوه‌ره‌كان و له‌ دایكبوونی <هه‌ستێكی هاوبه‌ش> له‌ نێوانیاندا به‌ ئه‌سته‌م ده‌زانم. تا خودی دادوه‌ره‌كان ده‌نگ بۆ سه‌ركۆنه‌كردن و دێواندنی ته‌داخولی سیاسی و ده‌سته‌مۆبوونیان هه‌ڵنه‌بڕن، ده‌ستگاكه‌ ناتوانێت له‌م دۆخه‌ی ئێستای بێته‌ ده‌ره‌وه‌. بێگومان، خه‌باتی دادوه‌ره‌كانش به‌ بێ هاوكاری و پاڵپشتی میدیاكان ئاسان نییه‌.

ئه‌م بابه‌ته‌ درێژه‌ی ده‌بێت. له‌ داهاتوودا باسی رۆڵی دادوه‌ر ده‌كه‌م له‌ قه‌ڵاچۆكردنی گه‌نده‌ڵی تا ئاوه‌ژووكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، ئیتاڵیا بۆ نمونه‌.