كۆڵبه‌رو ده‌وڵه‌ت

كۆڵبه‌ر‌ی بۆ كۆڵبه‌ر مه‌رجی مانه‌وه‌و قوتێتی‌، بۆ ده‌وڵه‌ت شكاندنی ئه‌فسانه‌و هه‌ژمونێتی

كۆڵبه‌رو ده‌وڵه‌ت

228 خوێندراوەتەوە

 به‌ رای من تێگه‌شتن له‌ پانتایی كوڵبه‌ر، واته‌ تێگه‌شتن له‌ دونیابینی كۆڵبه‌ر، لۆژیكی چالاكی كۆڵبه‌ریی، ئامانج و ئومێدی كۆڵبه‌ر، تد، ده‌روازه‌یه‌كی زێده‌ گرنگه‌ بۆ تێگه‌شتن له‌ ده‌وڵه‌ت و لۆژیكی چونه‌ڕێوه‌ی ده‌وڵه‌ت.

  له‌م ماوه‌یه‌ی پێشوو زیاد له‌ هه‌ر كاتێكی دی زۆرترین هه‌واڵم سه‌باره‌ت به‌ كۆڵبه‌ره‌كانی سه‌ر سنوری عێراق و ئێران بینیووه‌ و بیستووه‌. زۆرێك له‌ سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌ به‌ كوشتنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌مان به‌ ده‌ست ده‌وڵه‌تی ئێرانه‌وه‌ ده‌كه‌ن. گه‌لۆ ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌وه‌نده‌ له‌ كۆڵبه‌ر قه‌ڵسه‌ له‌ كاتێكدا چالاكی كۆڵبه‌ری یه‌كێكه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی بژێوی و بزوێنه‌ری ئابوری لۆكاڵ و ناوچه‌ سنوریه‌كان؟

 

 خۆ گه‌ر داهاتی كۆڵبه‌ری به‌شێكه‌ له‌ <ئابوری نافه‌رمی> و به‌مه‌ش ملكه‌چی باج و زه‌ریبه‌ی ده‌وڵه‌ت نییه‌ و له‌ مۆنۆپۆڵی زه‌ریبه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌ده‌ره‌، ئه‌وا به‌ شێوه‌یه‌كی دی ده‌چێته‌وه‌ گیرفانی ده‌وڵه‌ت چونكه‌ زۆرجار ئه‌و داهات و ده‌ستمایه‌یه‌ی له‌ ئابوری نافه‌رمی ده‌ستده‌كه‌وێت هه‌م جارێكی دی له‌ بازاڕدا خه‌رج ده‌كرێته‌وه‌، هه‌مش له‌ خستنه‌سه‌رپێ و بونیادنانی ئابوری فه‌رمیدا به‌كارده‌هێنرێت. به‌ مانایه‌كی دی، كۆڵبه‌رێك ده‌توانێت پاش ماوه‌یه‌ك له‌ كاری كۆڵبه‌ری، ببێته‌ خودان كارخانه‌یه‌كی بچوك و به‌مه‌ش له‌ ئه‌كته‌رێكی ئابوری نافه‌رمییه‌وه‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئابوری فه‌رمی.

،،

 له‌ راستیدا، دیارده‌ و دینامیكی كۆڵبه‌ری له‌‌ سێ ره‌هه‌ندیدا زه‌مینه‌ی تێگه‌شتن له‌ لۆژیكی ده‌وڵه‌ت سازده‌كات

 

 له‌ راستیدا، دیارده‌ و دینامیكی كۆڵبه‌ری له‌‌ سێ ره‌هه‌ندیدا زه‌مینه‌ی تێگه‌شتن له‌ لۆژیكی ده‌وڵه‌ت سازده‌كات. له‌ یه‌كه‌م شوێندا ره‌هه‌ندێكی ئابوری‌ هه‌یه‌: له‌ بیرمان نه‌چێت ده‌وڵه‌ت به‌ دژایه‌تیكردنی كۆڵبه‌ر ته‌نها به‌ دوای به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی پانتایی ئابوری نافه‌رمییه‌وه‌ نییه كه مل بۆ‌ باج و زه‌ریبه‌ی ده‌وڵه‌ت‌ نادات، به‌ڵكو كۆنترۆڵكردنی خودی ئه‌و ئه‌كته‌رانه‌یه‌ كه‌م له‌م گۆره‌پانه‌دا كار ده‌كه‌ن له‌ ترسی ئه‌وه‌ی ئه‌و داهاته‌ ئابوریه‌ی له‌م گۆڕه‌پانه‌دا وه‌ده‌ستدێت ببێته‌ بنه‌مای چالاكی سیاسی و دینامیكێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یاخی له‌ ئاستی ناوچه‌ لۆكاڵیه‌كان. ده‌نا هیچ ده‌وڵه‌تێك توانای جڵه‌وكردنی ئابوری نافه‌رمی نییه‌، ئه‌وه‌تا له‌ وڵاتێكی وه‌ك میسر ئابوری نافه‌رمی له‌ ٦٠% ئابوری ده‌وڵه‌ت پێكده‌هێنێت.

 

 له‌ لایه‌كی دی، ره‌هه‌ندێكی سیاسی وابه‌سته‌ به‌ بونیادنانی ده‌وڵه‌ت٠نه‌ته‌وه‌ی‌ هه‌یه‌، به‌و پێیه‌ی رۆژانه‌ كۆڵبه‌ره‌كان سنوره‌كانی ده‌وڵه‌ت ده‌به‌زێنن و پێناسه‌ و لۆژیكی خۆیان به‌ سه‌ریدا ده‌سه‌پێنن.

،،

 گه‌ر سنور بۆ ده‌وڵه‌ت ته‌قدیس و جێی بڕین و ده‌ستكاریكردن نییه‌، ئه‌وا بۆ كۆڵبه‌ر ته‌نها هێڵێكی ده‌ستكرده‌ و تێپه‌ڕبوون پێیدا نه‌ سه‌رپێچیه‌، نه‌ پێشێلكاری

 

 گه‌ر سنور بۆ ده‌وڵه‌ت ته‌قدیس و جێی بڕین و ده‌ستكاریكردن نییه‌، ئه‌وا بۆ كۆڵبه‌ر ته‌نها هێڵێكی ده‌ستكرده‌ و تێپه‌ڕبوون پێیدا نه‌ سه‌رپێچیه‌، نه‌ پێشێلكاری.

  گه‌ر بۆ ده‌وڵه‌ت پاراستنی سنور جێگه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و جه‌بروتێتی، هاوتا سه‌لمێنه‌ری ده‌سه‌ڵاتشكاندنه‌وه‌یه‌تی به‌ سه‌ر كۆی كون و قوژبنه‌كانی وڵات، ئه‌وا بۆ كۆڵبه‌ر به‌زاندنی، ئیتر ئاگایانه‌ بێت یان نائاگایانه‌، به‌شێكه‌ له رووبه‌روونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت و ره‌تكردنه‌وه‌ی هه‌یمه‌نه‌یه‌تی.

  هه‌ر له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی تورك له‌ دامه‌زراندنیه‌وه‌ قه‌ڵاچۆكردنی كاری كۆڵبه‌ری، كه‌ كورد و ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ نێوان توركیا و سوریا و عێراق ئه‌نجامیان ده‌دا، ده‌كات به‌ یه‌كێك له‌ گره‌وه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی دروستبوون و به‌هێزبوونی.

 بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، هه‌ر له‌ ساڵی ١٩٣١ه‌وه‌ كاتیگوری <قاچاغچی> له‌ هه‌مبه‌ر كۆڵبه‌ره‌ كورد و ئه‌رمه‌نه‌كان به‌كارده‌هێنێت، به‌ ئامانجی ته‌حریمكردن و سزادانیان.

 چونكه‌ كاتیگۆری قاچاغچی كاری كۆڵبه‌ری ده‌كات به‌ <یاساغ>، به‌ <ناشه‌رعی>، به‌ <نایاسایی>. وه‌لێ بۆ كورده‌كان كۆڵبه‌ری به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌ده‌چووه‌ خانه‌ی كارێكی نایاسایی، چونكه‌ سنوره‌ نوێییه‌ ده‌ستكرده‌كانیان هێشتا پێقبوڵ نه‌ده‌كرا كه‌ كتوپڕ له‌ كه‌س و نزیكه‌كانیانی داده‌بڕاند و هاوكات چالاكیه‌ ئابوریه‌كانیانی له‌ پڕا ده‌كرد‌ به‌ چالاكی نافه‌رمی و ناشه‌رعی.

 بۆیه‌ گه‌ر بۆ كورد و ئه‌رمه‌نه‌كان كۆڵبه‌ری به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان ره‌تكردنه‌وه‌ی سنوره‌ نوێییه‌ ده‌ستكرده‌كان بوو، ئه‌وا بۆ ده‌وڵه‌ت ته‌حه‌دا و یاخیبوون بوو. به‌ مانایه‌كی دی، قایمكردنی سنور و جڵه‌وكردنی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی بونیادنانی ده‌وله‌ت٠نه‌ته‌وه‌،. له‌ بیرمان نه‌چێت، دروستكردنی ده‌وڵه‌ت هه‌ر له‌ سه‌نته‌ره‌وه‌ ده‌ستپێناكات، به‌ڵكو له‌ قه‌راغه‌كانی (Periphery) وڵاتشه‌وه‌.

 

 

 ره‌هه‌ندی سێیه‌می كۆڵبه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ ده‌وڵه‌ت و كورده‌وه‌ هه‌یه‌.

 له‌ راستیدا، به‌ توندوتوڵكردنی سنوره‌كانیان، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كوردیان تێدا ده‌ژێت ده‌یانه‌وێت رامی كورده‌كانی بكه‌ن و دابه‌شبوونیان بكه‌ن به‌ <ئه‌مری واقع>. ‌ئه‌مه‌ سه‌ڕه‌رای ئه‌وه‌ش ده‌وڵه‌ت ده‌یه‌وێت به‌ قایمكردنی سنوره‌كانی ڕێ له‌ سه‌رهه‌ڵدان و دروستبوونی ئه‌و شته‌ بگرێت كه‌ پرۆفیسۆر هه‌میت بۆزارسلان ناوی ده‌نێت <پانتایی سنور-بڕی كورد (Kurdish trans-border spac)>. واته‌ پانتاییه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌ كێشراوه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمێیه‌كان خۆی دروست ده‌كات و ده‌بێته‌ گۆڕه‌پانی به‌یه‌كگه‌شتنی كورد، ره‌ده‌ڵو‌به‌ده‌ڵی بازرگانی، ئاڵوێری كولتوری و فه‌رهه‌نگی، ستراتیژی هاوسه‌رگیری نێوكوردان، تد. بێگومان، كۆڵبه‌ر یه‌كێكه‌ له‌و‌ توخمه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كیانه‌ی رۆڵێكی جه‌وهه‌ری له‌ دروستكردنی ئه‌م پانتاییه‌ سنور-بڕه‌ ده‌بینێت و سحر و ئه‌فسانه‌ی سنور به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌ و چه‌نده‌ها رایه‌ڵ و په‌یوه‌ندی له‌ نێوان جڤاتی دابه‌شبووی كوردا دروست ده‌كات.

 

 بۆیه‌، كۆڵبه‌ر و ده‌وڵه‌ت هه‌میشه‌ دوو نه‌یاری یه‌كن. كۆڵبه‌ر‌ی بۆ كۆڵبه‌ر مه‌رجی مانه‌وه‌ و قوتێتی‌، وه‌لێ بۆ ده‌وڵه‌ت شكاندنی ئه‌فسانه‌ و هه‌ژمونێتی.

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین