نەوتی کەرکوك: چەند ساڵێک بەختەوەری و دەیان ساڵ دەردەسەری

نەوتی کەرکوك لە پشت هەموو سیاسەتەکانی بریتانیاوە بوو بەرامبەر بە کورد

نەوتی کەرکوك: چەند ساڵێک بەختەوەری و دەیان ساڵ دەردەسەری

402 خوێندراوەتەوە

 

هێشتا سەدەی نۆزدەهەم کۆتایی نەهاتبوو باس و خواسی دەوڵەمەندیی چاڵە نەوتە دەرنەهێنراوەکانی باباگوڕگوڕ و باشوری کەرکوك بەرەو خانەقین کەوتبووە سەر زمانی زانایانی جیۆلۆجی ڕۆژئاوا.

 

 

 زانیارییەکانی مۆرگانیJ. de Morgan فرەنسی، کە ساڵی ١٨٩٥ بڵاوی کردنەوە ڕۆڵێکی گەورەیان لەم بوارەدا بینی. ئەوە مۆرگان بوو سنوری دەریاچەی نەوتیی لە باکوری کەرکوکەوە بۆ خانەقین و قەسری شیرین بە نزیکەی ٣٠٠ کم دیار کرد. هەر کە سەدەی بیستەم دەستی پێ کرد ململانێی سەخت بۆ دەستگرتن بە سەر ئەو سامانەدا لە نێوان ئەڵمانیا، بریتانیا، فرەنسا و ئەمریکا دەستی پێ کرد. ئا لێرەەوە بەدبەختی و دەردەسەری کورد و کەرکوک دەستیان پێ کرد.

 

،،

لە وتووێژەکانی سایکس – پیکۆ خاڵێکی سەرەکی، ململانێکان نەوتی ویلایەتی مووسڵ "تۆ بڵێ کەرکوك"بوو.

 

 

 

لە وتووێژەکانی سایکس – پیکۆ خاڵێکی سەرەکی ململانێکان نەوتی ویلایەتی مووسڵ "تۆ بڵێ کەرکوك"بوو.

  ئەوە بوو بەشێکی زۆری ویلایەتی مووسڵ بۆ فرەنسا دانرا و بەشەکەی تری بە کەرکوکەوە بۆ بریتانیا. واتا لە باکوری کەرکوکەوە و تا دەگەیشتە خانەقین و مەندەلی و خوارتر لە ویلایەتی مووسڵ جودا کرایەوە. ئەگەر خاڵەکانی ڕێکەوتننامەی سایکس – پیکۆ وەک خۆیان جێبەجێ بکرابانایە ئەوا هەموو ئەو ناوچانە لە ویلایەتی مووسڵ و باشوری کوردستان دادەبڕێنران.

 

 

،،

بریتانیا ئامادە نەبوو بە هیچ شێوەیەك دەست لە نەوتی کەرکوك هەڵبگرێت. هەر نەوتی کەرکوکیش بوو لە کۆتاییدا چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ و هەموو باشوری کوردستانی دیاری کرد.

 

 

 بە وتەیەکی دیکە باشوری کوردستان دەکرا بە دوو بەشەوە، بەشێکی لە گەڵ مووسڵدا دەخرایە ژێر مەندەیتی فرەنساوە و بەشەکەی تری بە عیراقەوە دەلکێنرا و لە ژێر مەندەیتی بریتانیا دەبوو. ڕاستە خاڵەکانی سایکس – پێکۆ وەک خۆیان جێبەجێ نەکران، بەڵام ڕوحی ڕێکەوتننامەکە بۆ دابەشکردنی میراتەکانی دەوڵەتی عوسمانی بە شێوەیەک لە شێوەکان جێبەجێ کرا. ئاڵ و گۆڕە گەورەکان لە بەر چاو گیران، وەک شۆڕشی ئوکتۆبەر و دەرچوونی ڕووسیا لە ڕێکەوتننامەکە، سەرهەڵدانی بزووتنەوەی کەمالی، داهێنانی سیستەمی مەندەیت و دەسهەڵگرتنی فرەنسا لە ویلایەتی مووسڵ بە قازانجی بریتانیا.

 

 

لە کۆتاییدا ویلایەتی مووسڵ بە باشوری کوردستانەوە بە دەوڵەتی تازە دروستبووی عیراقەوە لێکنرا.

ئەوەی گرنگە لێرەدا ئاماژەی پێ بکرێت ئەوەیە کە بریتانیا ئامادە نەبوو بە هیچ شێوەیەك دەست لە نەوتی کەرکوك هەڵبگرێت. هەر نەوتی کەرکوکیش بوو لە کۆتاییدا چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ و هەموو باشوری کوردستانی دیاری کرد.

 

،،

فاکتەری نەوتی کەرکوك لە پشت هەموو سیاسەتەکانی بریتانیاوە بوو بەرامبەر بە کورد لە ماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا

 

 

 

هەرچەندە کۆمپانیا ئەڵمانی و بریتانییەکان بە خوێنی سەر یەک تینوو بوون، لە گەڵ ئەوەشدا بۆ ئەوەی دەستیان لەو نەوتە گیر بێت ساڵی ١٩١١ کۆمپانیاییەکی تایبەتیان دامەزراند بە ناوی "کۆمپانیای ئیمتیازاتی ڕۆژهەڵاتی و ئەفریقی سنووردار" کە ساڵی دواتر (١٩١٢) ناوەکەی گۆڕا بۆ" کۆمپانیای نەوتی تورکی". کۆمپانیاکە بەم ناوە مایەوە تا ساڵی ١٩٢٩ کاتێ ناوەکەی بوو بە "کۆمپانیای نەوتی عیراق".

 

 

 

فاکتەری نەوتی کەرکوك لە پشت هەموو سیاسەتەکانی بریتانیاوە بوو بەرامبەر بە کورد لە ماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا. هەوڵی گەلی باشوری کوردستان بۆ دامەزراندنی دەوڵەت لەو سەردەمەدا کاربەدەستانی ئینگلیزیان زۆر نیگەران کردبوو، بەهەموو شێوەیەک هەوڵیان دەدا ڕێگە لەم پێشهاتە بگرن.

 

 لەم ڕێگەدا تا بۆیان کرا کوردیان لە عیراق بە گشتی و لە کەرکوك بە تایبەتی پەراوێز خست و کوردستانیان بە پەڕگەیەکی دواکەوتوو و هەژار هێشتەوە.

  هەرچییان لە توانادا بوو کردیان بۆ هێشتنەوەی بونیادی خێڵەکی کۆمەڵگای کوردی.

بەم هەنگاوانە و گەلی کردەوەی دیکە بریتانییەکان پرۆسەی بە گەلبوون و نەتەوەبوونی خێل و هۆزە و تیرە پرش و بڵاوەکانی باشوری کوردستانیان بە تەواوی پەکخست.

 

 هەموو حکومەتە بە نێو نیشتمانییەکانی دوای دەسەڵاتی کۆڵۆنیالی بریتانیش لە سەر هەمان سیاسەت بەرامبەر بە کورد بەردەوام بوون و بە دەگمەن لە هێڵە گشتییەکانی لایانداوە. ڕەنگبێ جیاوزییەکە تەنها لە شیوازی جێبەجێ کردنیدا بووبێت، خوا هەڵناگرێ ئەمان زۆر دڕندانەتر ئەو سیاسەتەیان پەیڕەو کردووە و خوێنڕێژی و ماڵوێرانی و کارەساتی زیاتریان بە سەر گەلی کوردا هێناوە.

 

سیاسەتە خراپەکانی ئینگلیز و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عیراق بەرامبەر بەگەلی کورد لە هەڵس و کەوتیاندا لە گەڵ کوردی کەرکوکدا زۆر بە زەقی بەرجەستە بوونە.

 

 هەر لە دەسپێکەوە کەمترین کورد لە کۆمپانیای نەوت دادەمزرێنران و بەدەگمەن کۆنتراکتەکانی کۆمپانیا بەر کورد دەکەوتن، تەنانەت ئەو کارانەشی کە هیچ زانیاری و شارەزاییەکیان نەدەویست، وەک پاکردنەوەی دەور و بەری بیرەکان لە گژ و گیاو پوش و پەڵاش.

،،

بەرهەمی ئەم کارەی ئینگلیز و هاتنی خەڵک بە دوای دەرفەتی کار و بژێوی ژیاندا بوونەتە هۆی هەڵکشانی ژمارەی دانیشتوانی کەرکوكی شار و ليواكاني

 

 بەڵگەی نووسراوم لە بەر دەستدا نیە، بەڵام لە کەسانی بەتەمەنی ئەو سەردەمەم بیستووە، گوایە هەندێ مەلا و شێخی کورد کارکردنیان لە کۆمپانیای نەوت لە خەڵک حەرام کردووە، بۆیە کورد زۆر دڵگەرم نەبووە بۆ کارکردن لە لای "کافرەکان". ئەمەش بۆ ئینگلیز دەرفەتێکی باش بووە بۆ ئەوەی لە لیواکانی دیکەی عیراقەوە، نەک کرێکاری شارەزا و پیشەوەر بێنن، بەڵکو تەنانەت کرێکاری ناشارەزا و بێ ئەزموونیشیان بەلێشاو بۆ کارکردن لە کۆمپانیای نەوت هێناوە بۆ کەرکوک.

 

بەرهەمی ئەم کارەی ئینگلیز و هاتنی خەڵک بە دوای دەرفەتی کار و بژێوی ژیاندا بوونەتە هۆی هەڵکشانی ژمارەی دانیشتوانی کەرکوكی شار و ليواكاني. بە پێی شارەزایانی بوارەکانی دیمۆگرافیا ڕێژەی دانیشتوانی کەرکوک لە ماوەی ١٩١٩ – ١٩٥٧ بۆ پێنج ئەوەندە زیادی کردووە.

 

 ژمارەی ئەوانەشی لە لێواکانی دیکەی عیراقەوە هاتوونەتە کەرکوك تا ساڵی ١٩٧٢، کە هێشتا شاڵای بەعەرەبکردن بە شیوەیەکی زۆر توند دەستی پێ نەکردبوو، گەیشتە نزیکەی چل هەزار کەس.

  ئەگەر نەوەکانی ئەمانە، کە ئیتر دەبنە خەڵکی کەرکوك و وەک باو و باپیرانیان باسی ئەوە ناکرێت کە لە دەرەوەی لیوا و پاشان پارێزگای کەرکوك هاتوونەتە دونیاوە، حسیب بکەین ئەوا ژمارەکە دەبێت بە دەیان هەزار کەس.

 ئەم بارە بەشێک لە وردەکارییەکانی گۆڕینی دیمۆگرافیا و پێکهاتەی دانیشتوانی کەرکوکمان بۆ ڕوون دەکاتەوە.

 ئەوەی سەیرێکی سەرژمێرییەکانی ١٩٤٧ و ١٩٥٧ و ١٩٧٧ بکات هەموو ئەم ئامار و ژمارانە بە زەقی دەبینێت.

،،

 دەرکردنی کارمەندانی کورد لە کۆمپانیای نەوت و گواستنەوەی فەرمانبەرانی کوردی کەرکوک بۆ دەرەوەی شار و پارێزگا دوو کردەوەی دیکەی کاربەدەستانی بەغدا بوون بۆ لاوازکردنی پێکەی کورد لەم شارە.

 

 

دواتر بە وردی باسی کردەوەکانی حکومە یەک لە دوای یەکەکانی عیراق دەکەم، بە تایبەتی حکومەتی بەعس وەک وێرانکردنی ئاواییە کوردییەکانی نزیک کۆمپانیای نەوت و ڕاگوێزانی دانیشتوانیان.

 دەرکردنی کارمەندانی کورد لە کۆمپانیای نەوت و گواستنەوەی فەرمانبەرانی کوردی کەرکوک بۆ دەرەوەی شار و پارێزگا دوو کردەوەی دیکەی کاربەدەستانی بەغدا بوون بۆ لاوازکردنی پێکەی کورد لەم شارە.

هەموو ئەم هەنگاوانە بە هاوتەریبی لە گەڵ هێنانی عەرەبدا بۆ کەرکوک فاکتەری گرنگ بوون بۆ دابەزینی ژمارە و ڕێژەی کورد و بەرزبوونەوەی ژمارە و ڕێژەی عەرەب.

 

 

لە بارەی هەندێ بیرۆکەی ئەم وتارەوە بڕوانە ئەم سەرچاوانەی خوارەوە:

 

  1. دکتۆر کەمال مەزهەر ئەحمەد، کوردستان لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیهاندا، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا ١٩٧٥.
  2. دلشاد عمرد عبدالعزیز، شرکه‌ نفگ العراق المحدوده‌ – دراسه‌ تاریخیه‌ فی نشاگها الإقتصادی والخدمی فی کرکوك ١٩٢٧ – ١٩٧٢، أگروحه‌ دکتوراە غیر منشوره‌ فی التاریخ الحدیپ، جامعه‌ الموصل ٢٠١٤.
  3. دکتور جبار قادر، قچایا کردیه‌ معاصره‌ – کرکوك. الأنفال. الکرد وترکیا، دار ێراس، أربیل ٢٠٠٦.

 

author photo

نوسەر

دکتۆرا لە مێژووی کورد