نەتەوە یەكگرتووەكان پڕۆژەیەكی شكاو

نەتەوە یەكگرتووەكان پڕۆژەیەكی شكاو

274 خوێندراوەتەوە

 ڕزگار عومەر

 

لەم مانگەدا لە دووشوێن و ووتاری جیاوازدا؛ نوسەرێكی ئەمریكی و نوسەرێكی عەرەب گاڵتەیان بە دام ودەزگای جیهانی UN نەتەوە یەكگرتووەكان كرد،هەردوو نوسەر ئیشیان لەسەر یەك تێگەیشتن دەكرد، كە من دەتوانم چڕی كەمەوە لە یەك پرسیار و یەك وەڵام .

 

،،

 لە زەین وفەزای گشتی ئەم دەزگایە بەوە ناسراوە كە: ستافەكانی مووچەی بەرزی خەیاڵیان هەیە، سیستەمێكی بیروكراسی مۆركراو بە گەندەڵی دەیبات بەڕێوە، سوپاكەی ئەم دەزگایە "كڵاو شینەكان" لە زۆر شوێنی جیهان بە تایبەتی لە ئەفریقیا بەوە ناسراوان مامەڵەی خۆراك بەرامبەر سێكس دەكەن.

 

  پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر ڕۆژێك چاو بكەینەوەو ببینین دەزگای نەتەوە یەكگرتووەكان هەڵوەشاتەوە چی ڕوو دەدات؟ وەڵامەكەی ئەوان و دڵنیام وەڵامی خەلكێكی زۆری دونیاش ئەوەیە كە بە "نەمانی ئەو دەزگایە هیچ ڕوونادات" تۆ بڵێ ی دۆخی دونیا لەوەی ئێستا خراپتر بێت! دیارە ئەم نیگەرانیە لە دەزگای نەتەوە یەكگرتووەكان نیگەرانیەكی جیهانیە، لەوەی كە ئەم دەزگایە هیچ توانایەكی نەماوە لەوەی لایەنی كەمی ئەمنیەت و هەست كردن بە دڵنیایی لە ئێستاو لە دوا ڕۆژدا بۆ دانیشتوانی گۆی زەوی دابین بكات، لەم ساڵانەی دوایی ڕێژەی ئەو كاریكاتۆرانەی گاڵتە بەم دەزگایە دەكات زۆر زیادی كردووە.

 لە زەین وفەزای گشتی ئەم دەزگایە بەوە ناسراوە كە: ستافەكانی مووچەی بەرزی خەیاڵیان هەیە، سیستەمێكی بیروكراسی مۆركراو بە گەندەڵی دەیبات بەڕێوە، سوپاكەی ئەم دەزگایە "كڵاو شینەكان" لە زۆر شوێنی جیهان بە تایبەتی لە ئەفریقیا بەوە ناسراوان مامەڵەی خۆراك بەرامبەر سێكس دەكەن.

فیكرە، یان ئەندێشەو بیری هەبوونی جۆرێك لە ئینتیمای جیهانیی، لە هاوبەش بوونی چارەنوس، لەوەی كە مرۆڤ هاوڵاتیەكی جیهانیە، كە دواتر لقی دەبێتەوە دەگاتە پلەی ڕێكخستنی "ئاشتی جیهانی" هەرگیز موڵكی سیاسەت نەبوو لە ئەسڵدا بە ڵكو موڵكی فەلسەفە بوو.

،،

ئەو ئینتیما جیهانیە لە فەلسەفەدا زیاد لە هەرچەمكێكیتر لە ژێر فشارو چەواشەكاری دەسەڵاتەكان بووەو لە گەڵ گەشەی سیستەمەكان و فۆرمەكانی قۆڕخكاری "دەوڵەت" و دەسەڵاتەكان و شەڕە خوێناویە جیهانیەكان بە درێژایی مێژوو ئەم چەمكە لاوازتر كراوە، بە تایبەتی بە دەستی سیستەمە شەڕانگێزە یەك لە دوای یەكەكانی مێژوو چەمكەكە مەسخ كرا بۆ چەمكی تێكشكاوی دیكۆری گەورەی بێ ناوەڕۆكی چالاك.

 

مێژووی جاڕدانی هاوبەش بوون لە ژیان و چارەنوسی مرۆڤایەتی ڕەگێكی دوورو درێژی هەیە، سێ سەدە پێش زاین "رواقیەكان" یۆنڤێرسالیانە بیریان دەكردەوە. ئەبكتیتۆس لە پەیوەندی مرۆڤ بە جیهان دەڵێت " هەموو مرۆڤێك هاوڵاتیەكە، بەڵام ئەندامێكیشە لە شارێكی زلی گەورەی پڕ لە خواوەندو مرۆڤیتر"، دواتر دیوجین سنوب وردتر تەعبیری لەم جیهان بینەی ئەو سەردەمە كرد، ئەو ووتی " من نە ئەسیناییم نە كۆرنساییم، بەڵكو هاوڵاتیەكی گەردونیم".

 

ئەو ئینتیما جیهانیە لە فەلسەفەدا زیاد لە هەرچەمكێكیتر لە ژێر فشارو چەواشەكاری دەسەڵاتەكان بووەو لە گەڵ گەشەی سیستەمەكان و فۆرمەكانی قۆڕخكاری "دەوڵەت" و دەسەڵاتەكان و شەڕە خوێناویە جیهانیەكان بە درێژایی مێژوو ئەم چەمكە لاوازتر كراوە، بە تایبەتی بە دەستی سیستەمە شەڕانگێزە یەك لە دوای یەكەكانی مێژوو چەمكەكە مەسخ كرا بۆ چەمكی تێكشكاوی دیكۆری گەورەی بێ ناوەڕۆكی چالاك.

 

كاروانی دژواری فەلسەفە لەم بوارە هەورازو نشێوی زۆری بینی، تا دەگەینیە وێستگەیەك كە بە پەیدابوونی فەلیەسوفی ئەڵمانی "ئیمانۆیڵ كانت" (١٧٢٤-١٨٠٤) و ئەم چەمكە فراوانتر دەبێ و تۆكمەتر بینا دەكرێ. سروشتی ئەنتی شەڕو ئەنتی میلتاریزمەكەی كانت، لەسەرووی هەموشیەوە باوەڕی پتەوی ئەو بە "ئاشتەوایی جیهانی" هەمووی بە ڕوونی لە نامیلكەی (پڕۆژەیەك بۆ ئاشتی بەردەوام ) دەردەكەوێت.

 

بە پێجەوانەی ئەم لایە ڕوناكە لە فەلسەفە؛ مێژوویەكی تری هاوشان هەیە لە بەرهەمی فیكری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی كە جیهانبینیەكی كورت و تەسك بینی ترسناكی ئاوداوە لە سێ بیرمەندی جیاواز بەرجەستە بووە. لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی ٢٠١٨ كتێبێك لە زانكۆی هارڤارد چاپ كرا بە نێوی ( هێز و چێژو قازانج) كە نووسەری بەریتانی( دیڤید ووتون) نوسیویەتی، ئەم نوسەرە كە خۆی مامۆستای مێژووە لە زانكۆی "یورك"بەریتانی دەست بۆ جەدەلێكی جیاواز دەبا لەسەر سێ بیرمەندی ئەوروپی (میكیاڤێلی، هۆبز، ئادەم سمێس) ئەو كاری جیاوازی هەرسێ بیرمەند وەكو یەك سێگۆشە دەبێنی لە ئاراستە كردنی شەهوەتی خۆپەرستی تەماحی و چاوچنۆكی لەسەر ئاستی تاكی مرۆڤ و سیستەمە پێشنیاركراوەكانیان، ئەو پێ ی وایە ئەم سێگۆشەیە سێنتەر كراوە لە جیهان بینی تاكەكان لە كێبڕكێ ی تەنانەت دەسەڵاتەكان و پەیوەندی قەوارەو جوگرافیا جیاوازەكان.

،،

مێژووی دەزگای نەتەوە یەكگرتووەكان ڕەنگە هەندێ بڕگەی تیابێت كە داوەری لە كارەكان و لە چالاكیەكانی خۆی بكات، بەڵام چارەنوس و دۆخی ئێستا بە سەروەریەكانی ڕابردوو چارەسەر نابێت.

 
نووسەر لە كتێبەكەی ئیدیعای ئەوە ناكا كە ئەم سێ بیرمەندە هاوبەشیەكی توندو تۆڵیان هەبی لە میۆدی سەرەكی كارەكانیان، بەڵام هەرهەموویان بەیەكەوە دامەزرێنەری ئەو "بازنە" سەرەكیانەن كە دواتر لە دوای خۆیان دەبێتە پێكهاتەكانی جیهانبینی سەرەكی سەرمایەداری لە پراكتیس كردنی دەسەڵاتی ڕەهای شەڕو موڵكایەتی موتڵەق و پانخوازی، كە خولقێنەری توندو تیژی ڕاستەوخۆی ئایدیۆلۆژیاو سیستەمەكانن ، كە بە دڵنیاییش ئەم جۆرە لە بەیەك گەیشتنی ئەم سێ دیدەو ئەم جۆرە لە جیهان بینی و بەرژەوەند خوازی پێویستی بە یۆنڤێرسالەكانی یۆنانی كۆن و پڕۆژەی ئاشتی كانت نیە! هەر بۆیەش سێ سەدە لە ئاگری شەڕەكان وكوشتارە جیهانیەكان بەردەوامە.

 

مێژووی دەزگای نەتەوە یەكگرتووەكان ڕەنگە هەندێ بڕگەی تیابێت كە داوەری لە كارەكان و لە چالاكیەكانی خۆی بكات، بەڵام چارەنوس و دۆخی ئێستا بە سەروەریەكانی ڕابردوو چارەسەر نابێت، ئەو فۆرمە لە دەزگای ئاشتەوایی و یەكانگیری گەردوونی كە دامەزرا بیرۆكەكەی لە "فەلسەفە"وە دزراو تاڵان كرا، بەلام میتۆدی كاركردنی جیبەجێ كردنی بریتی بوو لە جێبەجیكردنی میتۆدی (میكیاڤێلی، هۆبز، ئادەم سمێس) (هێزو چێژو قازانج) دژ بە چەمكی رواقیەكان و كانت بۆ ئاشتەوایی گەردونی.

 

 

،،

فەلسەفە بەشێكی زۆری هێشتا بە دەست لێنەدراوی ماوە، واتا چەشنی پڕۆژەی ئاشتیە بەردەوامەكەی "كانت" وەكو بناغەیەك لە هاوڵاتی بوونی گەردوونی و نوتفەیەك لە بناغەی ئەنتەرناسیۆنالیزم پێویستی بەوەیە مرۆڤەكان وبزوتنەوە فیكریەكان ئەو "چانس" ڕووداوانە لە مێژوو دروست بكەن كە جێ ی ئەم پڕۆژانە بكەنەوە لە ئێستاو لە ئایندەی دونیا.

 


جاڕ لێدانی "مردنی" فەلسەفە بە گشتی یان مردنی ڕەهەندێك تیادا زۆر جار دووبارە بۆتەوە، هەندێ جار لە دەمی نەیارانی و هەندێ جاریش تەنانەت لە دەمی فەیلەسوفەكانیش، خودی هایدگەر جاڕی مردنی میتافیزیكی پێش خۆی دا، ستیڤن هاوكینگ بە ڕەهەندێكی تیۆرو پراكتیسی زانستی جاڕی مردنی فەلسەفەی لێ دا، بەڵام ئەم جاڕ لێدانە پەیوەست بوو بە نەمانی ئاستێك لە زەرورەتی چەتر بوونی فەلسەفە بەسەر زانستەكان بە تایبەتی فیزیای فەلەكی و كیمیاو بایلۆژیا، بە پێچەوانەی ئەوەش جاك دریدا دوو مانگ بەر لە مردنی لە دوا چاوپێكەوتنیدا لەگەڵ "لۆمۆند"ی فەڕەنسی تەئكیدی لەوە دەكردەوە كە جیهان پێویستی بە فەلسەفەیە! بە دلنیایش دوو پرسیارەكە ئەوە دەبێ كام ڕەهەند لەفەلسەفە؟ بۆ دروست كردنی كام جیهان؟

 

فەلسەفە بەشێكی زۆری هێشتا بە دەست لێنەدراوی ماوە، واتا چەشنی پڕۆژەی ئاشتیە بەردەوامەكەی "كانت" وەكو بناغەیەك لە هاوڵاتی بوونی گەردوونی و نوتفەیەك لە بناغەی ئەنتەرناسیۆنالیزم پێویستی بەوەیە مرۆڤەكان وبزوتنەوە فیكریەكان ئەو "چانس" ڕووداوانە لە مێژوو دروست بكەن كە جێ ی ئەم پڕۆژانە بكەنەوە لە ئێستاو لە ئایندەی دونیا.

 
نەتەوە یەكگرتووەكان وەكو بەروبومێكی شێواوی سیاسەتی سەرمایەداری تەقەموسی پڕۆژەكەی كردو كردی بە دەزگای ترافیكی بەرژەوەندیە جیهانیەكان وبرابەشێك لە بزنسی تراژیدیا دروست كردن. پڕۆژەكانی فەلسەفە دەتوانێ بە نەفەسێكی تر، بە دوای ئەو ئەلتارناتیڤانە بگەڕێت كە دەتوانێ سەرەتایەك بیێت بۆ پراكتیس كردنیان و بۆ گەڕانەوەی شكۆ بۆ ویستی خۆڕسكی ئاشتەوایی جیهانی، لە ڕێگای گەڕاندنەوەی شكۆ بۆ ئەو بەشە دەست لێنەدراوە لە ڕوناكی فەلسەفە "ئەنتەرناسیۆنالیزم".

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك