له‌ ڤەنزەویلا؛ چی ڕوودەدا؟

٨٠٪ ى خەڵک لە ژێر هێڵی هەژارییەوەن

له‌ ڤەنزەویلا؛ چی ڕوودەدا؟

745 خوێندراوەتەوە

 

دوای ئەوەی ١٠ی ئەم مانگە نیکۆلاس مادورۆ سوێندی یاسایی دەستبەکاربوونی لەبەردەم دادگای باڵای وڵاتدا خوارد، لەبری پەرلەمان، رێک بە پێچەوانەی دەستوورەوە. سەرۆکی پەرلەمان هۆیەکی یاسایی دۆزییەوە بۆ ئەوەی ناشەرعیبوونی مادورۆ رابگەیەنێت، هەروەها ٢٣ى مانگ خۆیشی وەک سەرۆکی کاتی وڵات ناساند.

 

 

دەستبەجێ، وڵاتانی ئەمریکای باکور (ئەمریکا و کەنەدا) و زۆربەی وڵاتانی ئەمریکای لاتین (ئەمریکای ناوەڕاست و باشوور) خوان گوایدۆی سەرۆکی پەرلەمانیان وەک سەرۆک ناساند.

 

،،

ئەو وڵاتانەی کە پشتگیری ئۆپۆزیسیۆن دەکەن، ئەمریکا، کەنەدا، بارازیل و ئەرجەنتین, ، چیلی، پیرۆ و کۆلۆمبیا .

 

 

ئەو وڵاتانەی کە پشتگیری ئۆپۆزیسیۆن دەکەن، ئەمریکا، کەنەدا، بارازیل و ئەرجەنتین, ، چیلی، پیرۆ و کۆلۆمبیا .

ئەوانەشی پشتیوانی لە نیکۆلاس مادورۆ دەکەن، ڕووسیا، چین، کوبا، مەکسیک و تورکیان.

 

بەڵام ئەوەی دەتوانێت ناکۆکیەکە لەبەرژەوەندی ئۆپۆپزیسیۆن کۆتایی پێبهێنێت، سوپایە، کە چەند رۆژی ڕابوردوودا پشتیوانی خۆیان بۆ مادورۆ دووپاتکردەوە.

،،

٢٢ی مانگ جێگری سەرۆکی ئەمریکا مایک پێنس مادورۆ بە دیکتاتۆر ناودەبا.

 

 

١٥ی ئەم مانگە واتە چەند رۆژێک دوای سوێندخوادنی سەرۆک، پەرلەمان لێبووردنی بۆ ئەفسەرانی سوپا دەرکرد گەربێتو دەستبەرداری مادورۆ بن، ٢١ مانگ چەند ئەفسەرێک هەوڵێکی ناکام دەدەن بۆ ئینقلاب، بەڵام هەر زوو سەرکوتدەکرێن.

 

٢٢ی مانگ جێگری سەرۆکی ئەمریکا مایک پێنس مادورۆ بە دیکتاتۆر ناودەبا. دواتریش ئەمریکا گوایدۆ وەک سەرۆک پەسەند دەکات و هەڕیشەی دەستێوەردانی سەربازی دەکات.

 

خۆپیشاندانی بەرفراوان بەڕوێوەدەچن، هەم دژی سەرۆک، هەم لایەنگرانی، بەڵام ئەوەی تێبیندەکرێت، زۆرینەی رەهای خەڵک دژی مادورۆن، و ناکۆکی سیاسی و قەیرانی ئابووری بڕستی لەبەر بڕیون.

 

،،

نەتەوەیەکگرتووەکان دەڵێ رۆژانە پێنج هەزار کەس کۆچدەکەن بۆ وڵاتانی دراوسێ.

 

 

زیاتر لە ٧٪ دانیشتوانی وڵات، کە نزیکەی ٣١ ملیۆنە، واتە نزیکەی دوو ملیۆن حەوتسەد هەزار کەس وڵێتیان جێهشتووە. نەتەوەیەکگرتووەکان دەڵێ رۆژانە پێنج هەزار کەس کۆچدەکەن بۆ وڵاتانی دراوسێ.

 

 

سەرەتای کێشەکە

 

 

لەلایەک بەرەیەک سەرۆک کۆمار نیکۆلاس مادورۆ لە پارتی سۆسیالیستی یەکگرتووی ڤەنزەوێلا (پارتێکی چەپە)، لەولاوەش پەرلەمانتارانی هەڵبژێردراو لە ئیئتیلافی دیموکراتیی یەکگرتوو کە لە ١١ پارتی سیاسی پێکهێنراوە (زۆرینەیان لیبراڵ و لەبەرەی راستن)، کە هەموو شتێک دەکەن بۆ لەکارخستنی سەرۆک.

 

 

 

مادورۆ ساڵی ٢٠١٣ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بردەوە. بەهۆی هه‌ڵئاوسان و قەیرانی ئابوورییەوە، داوای لە پەرلەمان کرد کە ئەوکات پارتەكه‌ی زۆرینە بوو، دەستی واڵا بکەن لەوەی وڵات بە فەرمانی سەرۆکایەتی بەڕێوە ببات تەنها بۆ ماوەیەکی کورت، تا بتوانێت ڕووبەڕووی گەندەڵی ببێتەوە، هەنگاوێک کە ئەوی کرد بە دیکتاتۆر.

 

 

 

لەهەڵبژاردنی ٢٠١٥ دا ئۆپۆزیسیۆن توانی زۆرینەی کورسییەکانی پەرلەمان بباتەوە (١١٢ لە ١٦٧)، ئەوەش وایکرد هەوڵبدەن سەرۆک لەکاربخەن، یان ناچاری بکەن تا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پێشوەختە رابگەیەنێت، پاساویشیان ناکارامەیی ئەو بوو لە ئیدارەدانی وڵات و قەیرانی سەختی ئابووری.

 

 

بەڵام مادورۆ، نەک دەسەڵاتی جێنەهێشت، لەرێگەی دەستوەردان لە دادگای باڵا و داواکاری گشتییەوە، کۆمەڵێک هەنگاوی دژ بە پەرلەمان گرتەبەر، لەوانە گۆڕینی ئەندامانی دادگای باڵا، لەسەرکارلادان و ڕاوەدوونانی داواکاری گشتی وڵات، لابردنی حەسانەی پەرلەمان و هەوڵدان بۆ لەکارخستنی، دواترینیشیان هەڵبژاردنی ئەنجومەنێکی دەستوورییە تا دەستکاری دەستوور بکات، بەدڵی خۆی.

 

 

دوای ئەوەی ئۆپۆزیسیۆن زۆرینەی رەهای کورسییەکانی بەدەستهێنا، بەڵام پێش دەستبەکاربوونی پەرلەمانی نوێ، ١٣ ئەندامی باڵای دادگای باڵای وڵات لابران و لەجێگەیان دادوەرانی لایەنگری سەرۆک دەستبەکاربوون.

 

،،

بۆیە بەرەی ناڕازی وتیان مادۆرۆ دوای دۆڕانی لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا، ناتوانێت چیتر هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بباتەوە، تەنها ڕیگەی مانەوەی لەدەسەڵات کودەتایە.

 

 

ساڵی ٢٠١٦ دادگای باڵا پێداگیری کرد کە ساختەکاری کراوە لەهەڵبژاردندا، بەو پاساوە ٤ پەرلەمانتاری ئۆپۆزیسیۆنی لەکارخست. بەوەش ئۆپۆزیسیۆن ناتوانێت مادورۆ ناچاربکات کە هەڵبژاردنی نوێی سەرۆکایەتی ڕابگەیەنێت.

 

 

بۆیە بەرەی ناڕازی وتیان مادۆرۆ دوای دۆڕانی لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا، ناتوانێت چیتر هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بباتەوە، تەنها ڕیگەی مانەوەی لەدەسەڵات کودەتایە.

 

 

بەڵام مادورۆ لەبری هەڵبژاردنی پێشوەختەی سەرۆکایەتی، لە ٣١ی تەمووزی ٢٠١٧دا هەڵبژاردنی بۆ ئەنجومەنێکی دەستووری هاوشێوەی ئەنجومەنی نیشتیمانی (پەرلەمان) سازکرد، ئۆپۆزیسیۆن بایکۆتیان کرد، پارتەی مادورۆ هەر ٥٤٥ کورسیەکەی بردەوە.

 

 

 

بەڵام ئەوە کێشەکانی چارەسەرنەکرد، ناکۆکییە سیاسییەکان قوڵتربوونەوە، داڕمانی ئابووری وڵات وایکرد کە رۆژانە زیاتر ٥ هەزار کەس وڵات جێبهێڵن، بەپێی ڕێکخراوە نێوەدەوڵەتییەکان ٨٠٪ دانیشتیوان لەژێر هێڵی هەژاریدان و رۆژانە سەرە دەگرن تا لە سەر خاشاک و دەرگای ئەو نانەوا خانانەی ماون، نانەڕەقە و پاشەڕۆ و بەرماوەیان دەستکەوێت بۆ خواردن.

 

 

بۆ چارەسەی ناکۆکییەکان مادورۆ مانگی مایسی ٢٠١٨ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی رێکخست و ڕێگەی نەدا هیچ کاندیدێکی ئۆپۆزیسیۆن بەشداربێت. تەنیا ڕکابەر کۆنە سیاسییەکی پارتەکەی خۆی بوو.

 

بەهۆی ئەوەی ئۆپۆزیسیۆن زۆرینەن لە پەرلەمان، ناچار سەرۆک سوێندی دەستبەکاربوونی بەردەم دادگای باڵادا خوارد. ئەوەش پێچەوانەی دەستوورە. بۆیە سەرۆکی پەرلەمان ناشەرعیبوونی ئەوی ڕاگەیاند و خۆی وەک سەرۆکی کاتی وڵات ناساند.

 

 

ڕەگو ڕیشەی کێشەکە

 

 

بەڵام ئەم ناکۆکییە، ڕەگوڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوکاتەی هۆگۆ چاڤێز سەرۆکی پارتی سۆسیالیستی ڤەنزەوێلا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ساڵی ١٩٩٨ بردەوە، مانگی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ وەک سەرۆک دەستبەکاربوو.

 

سیاسەتی خۆماڵیکردن و قۆرخکاری دەوڵەتی، بناغەی بنیاتنانی سیستمی سۆسیالیستی بوو لای چاڤێژ. هەربۆیە کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبایلی ئەمریکی کردە دەرەوە و نەوتی خۆماڵیکرد، بڕیاربوو، کەرتی تەندروستی و پەروەردە پەرەپێبدات، سەرەتا کۆمەڵێک هەنگاوی نا. دواتر قۆرخکاری دەوڵەت بۆ موڵکی خەڵک دەستیپێکرد.

 

 

دەوڵەت کێڵگە کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییەکانی لەخەڵکی دەستبەسەردا گرت، بەبێ قەرەبووکردنەوە. دواتر چەندین کارگە و کۆمپانیای ئەهلیشی قۆرخکرد، بەشی هەرەزۆر ئەم کێڵگە و کارگانە، لەبری گەشەکردن لەسەر دەستی دەوڵەت، لەکارکەوتن و بەرهەمیان نەما.

 

هەژاری و ناڕەزایی تا دەهات زیاتر دەبوو، دوای مردنی چاڤێژ و هاتنە سەرکاری مادورۆ، ناکۆکییەکان گەیشتنە چڵە پۆپە، وەک ئەوەی ئێستا دەیبینن.