یەکگرتوو، ٢٥ ساڵ پرسى بانگەواز و سیاسەت بە هەڵواسراوى

بۆچى یەکگرتوو لە 6/2/1994 ڕاگەیەندرا

یەکگرتوو، ٢٥ ساڵ پرسى بانگەواز و سیاسەت بە هەڵواسراوى

394 خوێندراوەتەوە

 

 

هەرچەندە یەکگرتوو، پێ دەنێتە نێو ٢٥ ساڵى تەمەنییەوە بەڵام هێشتا بابەتى جیاکردنەوەى دەعوەو سیاسەت لەو گفتوگۆ سەرەکیانەیە کە لەناو حیزبەکەدا هەیە و رۆژ بەرۆژ گەرمتریش دەبێت.

 

 

لەدایک بوونى یەکگرتوو و دەرکەوتنى لە شەقامى کوردیدا، رەنگە نزیک بێت لە هاتنە سەرشەقام و دەرکەوتنى مەکتەب قورئانى ئەحمەدى موفتى زادە لە ئێران کە ئەوانیش وەک یەکگرتوو گروپێکى ئاینى و خێرخوازى و پەروەردەیی بوون.

 

،،

یەکگرتووى ئیسلامی، بەشێوەیەکى کتوپرو بەناچارى لەو رۆژەدا کە شەرى ناوخۆی تەنگى بە کۆمەڵگا هەڵچنیبوو خۆی راگەیاندووە.

 

 

 

یەکگرتوو، حزبى ناچارى و زەروورەتى قۆناغەکە

موفتى زادە خۆى لەم بارەیەوە وتویەتى “ئەوان گروپێکى پەروەردەیی و خێرخوازى بوون دوور بوون لەبابەتى سیاسی، بەڵام بەهۆى شۆرشى گەلانى ئێران و هاتنە سەرشەقامى رۆڵەکانى کورد و درووستبونى شەرو ناکۆکى، ناچار بوون ئەوانیش بێنە سەرشەقام و تێکەڵاوى بابەتى سیاسی و خۆپیشاندانەکان ببن”.

 

 

بەپێى زانیارى هەندێ لە سەرکردەکانى ئەو حزبە، یەکگرتووى ئیسلامیش، بەشێوەیەکى کتوپرو بەناچارى لەو رۆژەدا کە شەرى ناوخۆی تەنگى بە کۆمەڵگا هەڵچنیبوو خۆی راگەیاندووە.

 

چونکە بەپێی ئەو مۆڵەتەى کە  حکومەت داینابوو بۆ هێزە سیایەکان ٧_٢_١٩٩٤ کۆتا رۆژى پێدانى وەرگرتنى مۆڵەت بووە لەلایەن حکومەتى هەرێمەوە بۆ هەرهێز و گروپێک ویستبێتى حزب رابگەیەنێت.

بۆیە سەرکردەکانى ئەوکاتەى یەکگرتوو رارا دەبن و راى جیاوازیان دەبێت کە ئەوان وەک حزب و گروپێکى پەروەردەیی و خێرخوازى بمێننەوە یاخود ئەم هەلە لەدەست نەدەن و ببن بە حزبێکى سیاسی.!

،،

لەو رۆژەوە تاکو ئەمرۆ دەتوانین ئەوە بڵێین یەکگرتوو هێشتا بابەتى جیاکردنەوەى دەعوەو سیاسەتى چارەسەر نەکردووە، چونکە ئەم حزبە لە ساڵى ١٩٩٦ چوویە نێو حکومەت و وەزارەتى وەرگرت، ئیدى لەلایەک سەرقاڵى سیاسیەت و حوکمرانى و لەلایەکى دیکەش سەرقاڵى كارى بانگەواز و پەروەردە بوو.

 

 

هەندێ لەسەرکردەکانى یەکگرتوو دەڵێن" زەرورەتى قۆناغەکەو لەدەست نەدانى ئەو هەلەى کە تەنها چەند رۆژێک ماوە بۆ پێدانى مۆڵەتى حزبایەتى، یەکگرتوو داواى مۆڵەت دەکات و لە شەشى دوو وەک حزبێکى سیاسی دێتە نێو کایە سیاسییەکان".

تاکو لە رووى ئەمنی و سیاسیشیەوە کێشەیان بۆ درووست نەبێت و لەلایەن دەسەڵاتدارانى ئەوکاتەوە (یەکێتى و پارتى) بەرەسمى دانیان پێدا بنرێت.

 

لەو رۆژەوە تاکو ئەمرۆ دەتوانین ئەوە بڵێین یەکگرتوو هێشتا بابەتى جیاکردنەوەى دەعوەو سیاسەتى چارەسەر نەکردووە، چونکە ئەم حزبە لە ساڵى ١٩٩٦ چوویە نێو حکومەت و وەزارەتى وەرگرت، ئیدى لەلایەک سەرقاڵى سیاسیەت و حوکمرانى و لەلایەکى دیکەش سەرقاڵى كارى بانگەواز و پەروەردە بوو.

 

 

 

درووستکردنى سەرئێشە بۆ رێکخستنەکانى یەکگرتوو

ئەم بابەتە بەوە کۆتایی نەهات، بەئاسانى بۆ رێکخستنەکانى یەکگرتوو هەزم نەکرا، لەهەمانکاتدا بووە هۆى ئەوەى ئیزدواجیەت بۆ حزبەکە درووست بکات و دواتر شۆر ببێتەوە بۆ تەواوى ئۆرگانەکانى خوارەوە.

 

 

،،

یەکگرتوو بەر ئەو راستیە کەوت نە بە میکانیزمەکانى بانگەواز سیاسەت دەکرێت و نە بەمیکانیزمەکانى سیاسەتیش بانگەواز و کارى پەروەردەى دەکرێت.

 

لەراگەیاندن و گوتارى رۆژانەى ئەندامانى حزب و لە تەواوى دام و دەزگاکان، سێبەرى ئەم بابەتە دەرکەوت و بووە هۆى ئەوەى لەزۆرێک لە پرس و بابەتە سیاسیی و ئاینییەکان دەستەپاچە ببن و نەزانن چى بکەن.!

 

 

لە سەرەدەمێکى دواتردا، یەکگرتوو بەر ئەو راستیە کەوت نە بە میکانیزمەکانى بانگەواز سیاسەت دەکرێت و نە بەمیکانیزمەکانى سیاسەتیش بانگەواز و کارى پەروەردەى دەکرێت.

 

 

 

لە ئەزمونى ئێراندا، دواى ئاسایبوونەوەى دۆخى ئێران و سەرکەوتنى شۆرشى ١٩٧٩ و هاتنە سەرحوکمى دەسەڵاتى شیعە گەرا لە وڵات، بەهۆى رێک نەکەوتنى ئەحمەدى موفتى زادە لەگەڵ خومەینى و زیندانى کردنى بۆ ماوەى ١٠ ساڵ، بریاریدا گروپەکەى (مەکتەب قورئان) بگەرێنێتەوە بۆ لایەنى پەروەردەیی و واز لە سیاسیەت بهێنن.

وێنەى موفتى زادە پێش زیندان و دواى زیندان

 

"ئێمە بەناچارى چووینە نێو سیاسەت و دونیاى سیاسی، بەڵام ئەمرۆ دەگەرێینەوە بۆ کارە بنەرەتى و ئەسڵیەکەى خۆمان کە دەعوەو تەزکییەى خەڵکییە" ئەحمەدى موفتى زادە وایدەوت.

 

 

هەرچەندە موفتى زادەو گروپەکەى قوربانى زۆریانداو درەنگ بریارى گەرانەوەیاندا، بەڵام موفتى زادە توانى گروپەکەى لەو قەلەقى و ئیزدواجیەتە رزگار بکات و تەنها سەرقاڵى یەک کار بێت ئەویش كارى بانگەواز بوو.

 

 

دیار نییە ئەگەر موفتى زادەو گروپەکەى وەک چۆن یەکگرتوو لە باشور بۆى هەڵکەوت چوویە نێو حکومەت ئەوانیش لە ئێران بەشدارى حکومەتیان بکردایە و رێک بکەوتنایە، ئایا دەگەڕانەوە بۆ دەعوە؟ یان وەک یەکگرتوو تا ئەمرۆ لەنێوان بەرداشى دەعوەو سیاسەتدا دەسووڕانەوە.

 

  

 

،،

لەوانەیە ئەمە بۆ یەکگرتوو بە ئاسانى نەچێتە سەر کە ئەندامانى رووبەرووى ئەم ناتەندروستییە دەرونییە بکاتەوە، بۆیە رایەکى دیکە هاتۆتە ئاراوە لەنێوان هەردوو راکەى پێشوو، کە داواى دروستکردنى دوو ئۆرگانى جیادەکات، باڵێکى سیاسی و باڵێکى دەعەوى.

 

دوو باڵى سیاسی و دەعەوى لەناو یەکگرتوو

بەهەرحاڵ، یەکگرتوو لە ساڵى ١٩٩٤ بەدوو دڵى و دوو رایی دێتە نێو گۆرەپانى سیاسی، چونکە لەوکاتەوە تا ئێستە کەسانێک هەن و هەبوون لەناو حزبەکەدا کە داواى گەڕانەوەى حزبەکە دەکەن بۆ سەر سکەى خۆى، بەڵام کەسانێکیش هەن کە پێیان باشە لەسەر سیاسەت بەردەوام بن و ببنە کارەکتەرى سیاسی.

 

 

لەوانەیە ئەمە بۆ یەکگرتوو بە ئاسانى نەچێتە سەر کە ئەندامانى رووبەرووى ئەم ناتەندروستییە دەرونییە بکاتەوە، بۆیە رایەکى دیکە هاتۆتە ئاراوە لەنێوان هەردوو راکەى پێشوو، کە داواى دروستکردنى دوو ئۆرگانى جیادەکات، باڵێکى سیاسی و باڵێکى دەعەوى.

 

 

تەنانەت ئاماژە بەوەدەکرێت خودى ئەمیندارى یەکگرتوو پێشنیارى ئەوەى کردبێت بۆ ئەو کەسانەى کەپێیان باشە پاشگرى ئیسلامى لە یەکگرتوو بکرێتەوە و ببێت بە حزبێکى تەواو سیاسی، برۆن حزبێکى سیاسی دامەزرێنن  و سەرکردایەتى بەشە سیاسیەکەى حزب بگەرنە ئەستۆ.

 

 

بەڵام کاریزمایی و کاریگەرى صەڵاحەدین محمد بەهادین لەنێو حزبەکەدا پێ ناچێت ئەم جورئەتە بدات بەهیچ ئەندامێکى باڵاى یەکگرتوو کە بتوانێ بەبێ ئەو ئەم دەورە ببینێت.

 

 

 راستیەکە ئەوەیە جیاکردنەوەى بابەتى بانگەواز و سیاسیەت لەنێو دەستەکانى ئەمیندارى ئێستای حیزبەکەدایە و ئەو ئەتوانێت بڕیارى کۆتایى لەم بابەتە بدات.

 

 

،،

پرسى جیاکردنەوەى بانگەواز و سیاسەت، هەتا ئێستاش وەک پرسێکى گەرم لەنێوجەستەى یەکگرتوودا دەسورێتەوە، یەکگرتوو لەم قۆناغەدا پێویستى بەوەیە کە بۆ خۆ ڕێکخستنەوە و هەستانەوە ئەم پرسە ناوخۆییە یەکلایى بکاتەوە.

 

 

 کەى ئەم بابەتە بوو بە پرۆژە؟

ساڵانێک لەنێو یەکگرتوو جیاکردنەوەى بانگەواز و سیاسەت تەنها دەنگێکى نزم بوو، بەڵام لە کۆتا کۆنگرەى یەکگرتوو کە کۆنگرەى حەوت بوو ئەم بابەتە دەنگدانەوەو رەنگدانەوەى زۆرى هەبوو، وەک لە وتارى ئەمیندارى یەکگرتوو ئاماژەى بۆ کرا کە بابەتى جیاکردنەوەى دەعوەو سیاسەت ئەمرۆ بووە بە پرۆژەیەکى جدى و دەبێت کارى لەسەر بکرێت.

 

 

 

دەتوانین ئەوە بڵێین پرسى جیاکردنەوەى بانگەواز و سیاسەت، هەتا ئێستاش وەک پرسێکى گەرم لەنێوجەستەى یەکگرتوودا دەسورێتەوە، یەکگرتوو لەم قۆناغەدا پێویستى بەوەیە کە بۆ خۆ ڕێکخستنەوە و هەستانەوە ئەم پرسە ناوخۆییە یەکلایى بکاتەوە، بەتایبەتى کە لەبەردەم کۆنگرەیەکى دیکەیدایە کە کۆنگرەى هەشتە.

 

 

بەڵام هێشتا دیار نییە ئەم پرسە چۆن دەبرێتە نێو هۆڵى کۆنگرە، ئایا چارەسەر دەکرێت یاخود وەک ٢٥ ساڵى رابردوو بە هەڵواسراوى و دوو دڵى دەمێنێتەوە.!

 

 

author photo

ماسته‌ر له‌ زانسته‌ رامیارییه‌كان

ئه‌ندامى كاراى سه‌ندیكاى ڕۆژنامەنووسانی کوردستان