بەناوبانگترین هۆزو خێزانە كوردەكانی فەڵەستین كێن؟

بەناوبانگترین هۆزو خێزانە كوردەكانی فەڵەستین كێن؟

876 خوێندراوەتەوە

كورد كە عەرەب بەبێ‌ واوەكە ئەینوسێت (كرد) لەزمانی فارسەكاندا بە واتای، پاڵەوان، یاخود جەنگاوەر، یان چاونەترس دێت، لەكتێبی داستانی شانامەی ئێرانیدا كە 60 هەزار دێڕ هۆنراوەیەو فردەوسی بەناوبانگترین شاعیری ئێران دایناوە، ئەڵێ‌ كوردەكان بۆیە ئەو ناوەیان لێنراوە چونكە بە چاونەترسی ناسرابوون هەر ئەمەش وایكرد مێژوونووسە فارس و عەرەبەكان هەندێكیان كوردیان ئەبردەوە سەر ڕەچەڵەكی خۆیان.


كاتێك باس لەفەڵەستین دەكرێ‌، عەرەب و كوردو مێژونوسانی جیهانیش چاویان دەچێتە سەر ناوی سەلاحەدینی ئەیوبی كە بەنەتەوە كورد بووەو بەئاینیش شوێنكەوتەی ئاینی ئیسلام بووەو بەمەزهەب سووننی بووە، قودس لەژێر سەركردایەتی و فەرمانڕەوایی سوپاكەی ئەودا لەدەستی جولەكە دەردەهێنرێ‌ و لەرێگەی خۆیەوە كار بۆ دروستكردنی پەیوەندی موسڵمانان بە فەلەستین و مانەوەیان لەو خاكە دەكات، هەربۆیە هەزاران سەربازی كورد لەشارەكانی فەلەستین نیشتەجێ‌ ئەبن بەتێپەڕبوونی كاتیش خێزان بونیاد دەنێن و ژن و ژنخوازی لەگەڵ نەتەوەوەو كەمینەكانی تری فەلەستین و قودس دەكەن.

بونی كورد لەفەلەستین بەشێوەیەك بوو كە پەیوەندی بە ململانێی ئیسلامی‌و سەلیبیەكانەوە هەبوو لەوڵاتانی شام و میسر، ئەویش لەرۆژانی حوكمی دەوڵەتی نوری كە دامەزرێنەرەكەی نورەدین زەنكی بوو، وە دەوڵەتی ئەیوبی كەدامەزرێنەرەكەی سەلاحەدینی ئەیوبی بوو.

،،

سەلاحەدینی ئەیوبی كوردەكانی لەشاری خەلیل نیشتەجێكرد، بەتێپەڕبونی رۆژگار دانیشتوانەكەی ململانێی دەسەڵاتیان بۆ دروست بوو، هەربۆیە دوو بەرە بەرەی ئەیوبیەكان و بەرەی عەرەبی تەمیمی هاوپەیمانیەتیان دروستكرد

 

 

لەو سەردەمەدا كوردەكان وەك وەفد ئەڕۆشتنە شارو گوندەكانی فەلەستین و لەسەردەمەكانی دواتریشدا وەك سەردەمی دەوڵەتی مەملوكیەكان و عوسمانیەكان‌و ئینتیدابی بەریتانی (چاودێری كردنی بەریتانیا) هەتا سەردەمی نوێش.


دوای ئەوەی خاكی فەلەستین و قودس لەدەستی جولەكە دەردەهێنرێت لەسەردەمی دەسەڵاتی (نورەدین زەنكی و سەلاحەدینی ئەیوبیشدا)، لەنێو سوپادا، كوردەكان وەك خزمەتی سەربازی ئەنێردران بۆ فەلەستین، لەلایەن كاربەدەستانی فەلەستینیشەوە شوینی تایبەت بەخۆیان بۆ دابین دەكرا لەشارەكانی فەلەستیندا لە پێناو پارێزگاری كردن لەخاكەكەیان بەرامبەر بەجولەكە، لەو رۆژانەدا كەكوردەكان لەشارەكانی فەلەستین مانەوە ناوچەو گەرەكی تایبەت بەخۆیان لەشارەكانی وەك قودس و خەلیل و عەكاو نابلوس و غەزە دروستكرد، دواتر بەناوی كوردەكانەوە ناوبانگی دەركرد، بۆ نموونە سەلاحەدینی ئەیوبی كوردەكانی لەشاری خەلیل نیشتەجێكرد، بەتێپەڕبونی رۆژگار دانیشتوانەكەی ململانێی دەسەڵاتیان بۆ دروست بوو، هەربۆیە دوو بەرە بەرەی ئەیوبیەكان و بەرەی عەرەبی تەمیمی هاوپەیمانیەتیان دروستكرد، ململلانێی ئەم دوو بەرەیە بەهاوپەیمانی چار نەكرا، دواتر سەری كێشا بۆ پێكدادان و ناكۆكی عەشائیری كۆتایی بە قەسبخانەی (سوڵتان قایتبای) هات ئەم روداوە ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (878) زاینی.


قەسابخانەو كوشتارەكە كۆتایی بەهاوپەیمانیەتەكە هێناو هاوپەیمانەكان چون بەچەند لایەكدا،كوردەكان چونە شاری نابلوس و والد و خان یونس، لەسەدەی نۆزدە سوڵتان دەستێوەردانی كرد هێزی ئەیوبیەكانی لەشاری خەلیل بەتەواوی لاواز كرد، بەڵام لەشاری نابلس دوای ئەوەی سەلاحەدین لەدەستی جولەكە رزگاری دەكات، خوشكەزایەكی خۆی ئەكاتە كاربەدەست و دوای مردنی كوردەكانی وەكو سەیفەدین عەلی ئەحمەد هەكاری دەسەڵاتی نابلس ئەگرنە دەست‌و زۆربەی سەربازانی سوپای مەملوكیەكانیش كوردەكان دەبن و لەنێو كوردەكانی نابلوسیشدا پسپۆڕی ئیداری و كارگێڕی زۆرباش هەبووە، هەروەك پیاوی وەرع و خاوەن كەراماتی وەك شێخ ئیبراهیم بن هەدمەی كوردی دانیشتوی گوندی سەعیر لەنێوان قودس و خەلیل لەو كوردانە بوون لەفەلەستین لەساڵی 1329 زاینی مردون و ناویان تۆماركراوە.

،،

قودس لەمێژوی خۆیدا تەنها پێشوازی لەسەربازی كورد نەكردووە بەڵكو پێشوازی لەژمارەیەك زانای كوردیش كردوە، وەك شێخ ئەحمەد موحەمەدی كوردی بەستامی، كە زانایەكی ئەهلی تەسەوف بووەو خاوەنی قوتابخانەی پێگەیاندن و چاكەخوازی بووە لەسەر رێبازی تەسەوف

هەروەها زانای ناوداری كود بەدرەدینی هەكاری لەئوردونەوە دێنە قودس و لەوێ‌ نیشتەجێ‌ ئەبێت و نەوەكانی ماوەیەكی زۆر پێشنوێژی مزگەوتی ئەقسا ئەبن و دواتر بەخێزانی ئیمام ناوبانگ دەردەكەن.
لەشاری قودس ناوچەیەك بەناوی حارەی كوردەكان بنیات دەنرێت ئێستە ناوی حارەی شەرەفە.
قودس لەمێژوی خۆیدا تەنها پێشوازی لەسەربازی كورد نەكردووە بەڵكو پێشوازی لەژمارەیەك زانای كوردیش كردوە، وەك شێخ ئەحمەد موحەمەدی كوردی بەستامی، كە زانایەكی ئەهلی تەسەوف بووەو خاوەنی قوتابخانەی پێگەیاندن و چاكەخوازی بووە لەسەر رێبازی تەسەوف، لەقودس ماوەتەوە تاوەكو مردنی كەدەكاتە ساڵی 1400زاینی.
شێخ جوبیل كوردی لەهاوەڵی شێخول ئیسلامی كەمالی بووە، هەروەها شێخ نەجمەدینی كوردیش یەكێكی ترە لەزانا ناودارەكانی كورد كە لەقوتابخانەی سەلاحیەی رێبازی تەسەوفدا وانەی وتوەتەوە.
شێخ دەرباس كوردی هەكاری مامۆستای قوتابخانەی جاولیە (ئێستە لەگۆرەپانی حەرەمی قودسە) لەناوچەی قوبەت ئەلقەیمەری (قەڵای قەیمەر)، وەك نازناوی ئەو كوردانە بووە لەناوچەی موسڵ و خەڵاتەوە چونەتە قودس.
لەنێو ئەو قوبەیەدا كۆمەڵێك كاربەدەست و ئەمیری كورد نێژراون لەوانە:
ئەمیر حسامەدین ئەبول حەسەن ئەلفەواریس قەیمەری ساڵی 1250زاینی مردوە.
ئەمیر زیائەدین موسا ئەبی فارس ساڵی 1250 زاینی مردوە.
ئەمیر حسامەدین خزر قەیمەری ساڵی 1262 زاینی مردووە.
ئەمیرناسرەدین ئەبول حەسەن قەیمەری ساڵی 1266 زاینی مردووە.
شیاوی باسە تائێستەش نەوەی ئەم دەسەڵاتدارانە لەقودس ئەژین.

 

،،

لەسەردەمی عوسمانیەكاندا كوردەكانی دیمەشق و جەزیرە و دیاربەكر بۆ دەستكەوتنی كارو بازرگانی، یاخود وەكو فەرمانبەر و سەرباز كۆچیان كردووە بۆ ناوچە جیاوازەكانی فەلەستین

 


كوردەكان لەسوپای دەوڵەتی عوسمانیدا بۆ قودس چیان كرد؟
هەندێك لەكوردەكان كاریان لەگەڵ سوپاو هێزەكانی ئاسایشی دەوڵەتی عوسمانیدا دەكرد، وەك
ئەحمەد موحەمەد كوردی، لەریزی ئاسایشدا كاری كردوە،
موحەمەد فەیرۆز كوردی، لەریزی ئاسایشدا كاری كردوە
حەسەن قەواس بارزانی لەریزی سوپادا كاری كردوە.


هەروەها تۆمارەكانی شاری یافا ئاماژە بەناوی هەندێ‌ لەكوردەكان دەدەن وەك حەسەن ئاغای كوردی لە سەكنەت ئەشیدی یافا نیشتەجێ‌ بووە یەكێك بووە لەسەربازەكانی سوپای عوسمانی و هەروەها ناوی بەكیر ئاغای كوردی جاویش لە عەساكیر، یاخود حاجی ئەحمەد ئاغای قەواسی كوردی قاتن لەشاری رەملەی یوزباشی بەنی غازی ناویان تۆماركراوە كە خزمەتی سەربازیان تەواو كردوە.


لەسەردەمی عوسمانیەكانیشدا لە شاری غەزە سەربازەكوردەكان ناوچەیەكی تایبەت بەخۆیان دروست دەكەن كاتێكیش ئەولیا چەلەبی گەشتیاری تورك سەردانی شاری سەفد دەكات لەساڵی 1671 زاینی باسیكردووە كە زۆربەی دانیشتوانەكەی سەربازە كوردەكانی سەردەمی عوسمانیەكان بوون حارەیەكی تایبەت بەخۆیان هەبووە بەناوی حارەی كوردەكان نزیكەی 200 ماڵ دەبون.
ئەوەشی كەتێبینی كراوە لەسەردەمی عوسمانیەكاندا كوردەكانی دیمەشق و جەزیرە و دیاربەكر بۆ دەستكەوتنی كارو بازرگانی، یاخود وەكو فەرمانبەر و سەرباز كۆچیان كردووە بۆ ناوچە جیاوازەكانی فەلەستین.


پەیوەندی سیاسی كوردو رێكخراوی رزگاری فەلەستین

پارتە كوردیەكان (بەتایبەتی پارتەكانی باشوری كوردستان) لەگەڵ رێكخراوی رزگاری فەلەستین بەسەرۆكایەتی كۆچكردوو یاسر عەرەفات پەیوەندی بەهێزیان هەبووە بەشێوەیەك یەكەم كۆنگرە لەساڵی 1999 بۆ برایەتی فەلەستین و كورد بەستراو ئەمەش بەیەكەمین كۆنگرەی برایەتی و هاوكاری عەرەبی- كوردی دادەنرێت لەسەردەمی نوێدا، لەبەرامبەریشدا ساڵی 2000 زاینی لایەنی كوردی كۆمەڵەی برایەتی كورد- عەرەبی لەهەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستان كردەوە.

 

،،

 زۆرینەی كوردەكانی نیشتەجێی فەڵەستین بەعەرەبكراون (تعریب)، چونكە مانەوەیان لەو وڵاتە نزیكی نۆسەد ساڵ دەبێت ئەم كاتە زۆرەش یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی كوردەكان لە فەڵەستین وەك عەرەب خۆیان دەربخەن و لەرەچەڵەكی خۆیان و دابونەریتی كوردەواریانە دوركەوتونەتەوە

 

هۆز و بنەماڵە دیارەكانی فەلەستین:
یەكەم: بنەماڵەی گەورەی ئەیوبیەكان:
لەساڵی 1946 لە رێكەوتننامەی بنەماڵەی گەورەی ئەیوبیەكاندا ناوی ئەو خێزانانە باسكراوە كە نەوەی ئەیوبیەكانن و لە فەلەستین دەژین بەڵام بەرەچەڵەك سەربەبنەماڵەی گەورەی ئەیوبیەكانن و ئەمڕۆ بەزۆری كەوتونەتە شاری خەلیل لەو هۆزو خێزانانەش خێزانی (ئەبوخەڵەف، صلاح، هەشلەمون، تبلەت، گویس،بەیتار، حەمور، زەلوم ،حەریز، رەبیحە، بەرادعی، ئەحمەر،جوبرینی،ئەمحسین، ئەبو زەعرور،عەرعەر، سەهیۆن، حەزین، بەرقان، سەدر، فەخز ئەبوسالم، مەرقە، مەهلوس،رویشەد، ئەبو حەلاوە،حەشیم، مەتعەب،قەفیشە) ئەم بنەماڵە ناودارە نیوە یاخود یەك لەسەر سێی شاری خەلیل پێكدەهێنن، هەندێك لەم خێزانانە و نەوەكانیان لەئێستادا لەشاری جەنین و نابلس و قودس و یافا و میسرو ئەردەن نیشتەجێن.

دووەم: خێزانی ئیمام
ئێستە لە نزیكی مزگەوتی قودس نیشتەجێن، رەچەڵەكیان دەگەڕێتەوە بۆ زانا زیائەدین موحەمەد ئەبو عیسا هەكاری لە ئوردنەوە هاتوەتە فەلەستین و لەسەردەمی مەملوكیەكاندا لەقودس نیشتەجێ‌ بوون، نەوەكانی بۆ ماوەیەكی زۆر پێشنوێژی مزگەوتی ئەقسایان كردوەو بۆیە لەئێستادا نازناوی ئیمامیان پێدراوە.

سێیەم: ئال زەعرور
لەڕووی ژمارەوە زۆرترین بنەماڵەی كوردن و رەچەڵەكیان دەگەڕێتەوە بۆ ئەیوبیەكان لەعەزیریەی رۆژهەڵاتی قودس و شاری خەلیل نیشتەجێن.

چوارەم: بنەماڵەی دار مەلا یاخود (مەنلا)
كوردن لەنەوەی مەلان و یاخود مەنلا عەلی دادوەری ناسیرە، لەشاری ناسیرەی (یەكێكە لەشارە گرنكەكانی فەلەستین) نیشتەجێن.

پێنجەم: ئال سەیف
لەنەوەی ئال سەیفای كوردن لەسەدەی شانزە حوكمڕانی تەرابلوس و عەكاریان كردوە لەباكوری لوبنان، ئێستە لەگوندەكانی شوفەو كفر بەلەد نیشتەجێن.

شەشەم: ئال قەیمەری
لەنەوەی دەسەڵاتدارە كوردەكان بوون لەناوچەی قەیمەری نزیكی موسڵ و خەڵات، لەباشوری كوردستانەوە چونەتە فەلەستین و سەرەتا لە شاری خەلیل نیشتەجێبون، باپیرانی ئال قەیمەریەكان لە حەرەمی قودسدا بەلیستێك ناویان نوسراوە كەلەجەنگدا شەهید دەبن، ئێستە ژمارەیەكیان لەشاری خەلیل لەناوچەی دۆران و ژمارەیەكیشیان لەپایتەختی ئوردون نیشتەجێن.

حەوتەم: ئەو خێزانانەی لەقودس نیشتەجێن ژمارەیان زۆرە لەوانە
خێزانەكانی (ئەبو لوتف، كوردی، كورد، بەستامی، سائیح ....هتد).

 

هەشتەم: لەوخێزانە كوردانەی لەشارو گوندەكانی تری فەڵەستین نیشتەجێن بەشێك لە لەهۆزی بەشاتوەن كە لە گوندەكانی كەوكەب هەواو مەزارو بەشاتوە، لەقەزای بێسان نیشتەجێن.

نۆیەم: خێزانی ئاغا لەشاری سەفەد و خێزانی كوردی لەگوندی دێر بەلح و هەروەها خێزانی كوردی كەنفانی لەشاری عەكا، وە كوردی فەشەری لە شاری لەد، وە بنەماڵەی لەحام لە سەوریف و زازا لە بێسان و ئەبو زوهرەی كوردی زەلوم و سائیح لەنابلس نیشتەجێن.
هەروەها سێ‌ بنەماڵەی زۆر دیار كەبە باكیری و عەلوە و حەسوە ناسراون و لە بنەڕەتدا خەڵكی دیاربەكری باكوری كوردستانن لە حەیفا نیشتەجێ‌ ئەبن و لەدوای ساڵی 1948 ئەچن بۆ ئوردون.
هەروەك هەندێ‌ بنەماڵەی وەك ئال مورادی كوردی و ئاغا و زازا و بنەماڵەی كوردی لەكەرتی غەزە بەیت لەحم نیشتەجێن.

دەیەم: بنەماڵە كوردەكانی شاری تەبەریە
لە تەبەریە خێزانێكی كورد سەربە هۆزی ئیزۆلیەكان كەبەئیزۆلی كوردی سوریا ناسرابون نیشتەجێ‌ دەبن، لەلایەن بەریتانیەكانەوە یەكێك لەئاغاكانی ئەو هۆزە ئەكرێت بەموختاری تەبەریە بەناوی موحەمەد ئەیوب زازا، وە بنەماڵەی بەكداشی وە خەلیل كوردی و حاجی دەروێش زازا و بەكر سدقی ئاغا لەو بنەماڵەو خێزانانە بون كەلە تەبەریە نیشتەجێبون.

یانزەیەم: كوردەكانی شاری یافا
تۆمارەكانی دادی شەرعی یافا كە مێژوەكەی بۆ ساڵی 1914زاینی ئەگەڕێتەوە ئاماژە بە جێگیربونی ژمارەیەك كورد دەكات لە قەزای یافا، كە كاریان لەناوسوپادا كردوە، هەندێكیان لەوناچانەدا ماونەتەوە دوای خزمەتی سەربازیشیان، لەوانەش حەسەن ئاغای كوردی كەلە ئەرشیدی یافا بوە لەسوپای عوسمانیدا كای كردوە ئەوەی شایەنی ئاماژەپێكردنە ئەو كوردانەی لەفەلەستین مابونەوە زۆرێكیان بەهۆی جەنگی نێوان ئیسرائیل و عەرەبەوە لەساڵەكانی نێوان 1948-1967 ئەو وڵاتەیان بەجێهێشتوو چونە وڵاتانی دراوسێی فەڵەستین وەك سوریاو لوبنان و میسرو عێراقو ئوردون وهەندێ‌ دەوڵەتی تری عەرەبی دەرچون و، بەڵام ئەوەی ئێستە ئەبینرێ‌ ئەوەیە زۆرینەی كوردەكانی نیشتەجێی فەڵەستین بەعەرەبكراون (تعریب)، چونكە مانەوەیان لەو وڵاتە نزیكی نۆسەد ساڵ دەبێت ئەم كاتە زۆرەش یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی كوردەكان لە فەڵەستین وەك عەرەب خۆیان دەربخەن و لەرەچەڵەكی خۆیان و دابونەریتی كوردەواریانە دوركەوتونەتەوە.

 

author photo

ماستەر لە زمانی عەرەبی