ئه‌نفالكراوه‌كانى دۆڵی جافایه‌تی چیان به‌ سه‌رهات..؟

كێ پرۆسه‌كه‌ى ناو نا ئه‌نفال..؟

ئه‌نفالكراوه‌كانى دۆڵی جافایه‌تی چیان به‌ سه‌رهات..؟

305 خوێندراوەتەوە

 

 

  • پێناسه‌ی ئه‌نفال:

له‌ ساده‌ترین پێناسیه‌دا ئه‌نفال بریتییه‌ له‌ سڕینه‌وه‌ی هه‌موو مۆركێكی نه‌ته‌وه‌یی وجوگرافی وكلتوری وئابوری گه‌لی كورد.

ناوی ئه‌نفالیش له‌ سوره‌تی (الانفال)ی قورئانی پیرۆز وه‌رگیراوه‌، كه‌ حه‌وته‌مین سوره‌ته‌ له‌ ڕیزبه‌ندی سوره‌ته‌كانی قورئان، وه‌ك نه‌ریتی په‌یڕه‌وكراوی ڕژێمی به‌عس سه‌ربازگه‌و موشه‌ك وچه‌ك وته‌قه‌مه‌نی وشه‌ڕو سوپای به‌ ناوی پیرۆزیه‌كانی ئیسلامه‌وه‌ ناوده‌نا، ئه‌مه‌ش بۆ ناشیرین كردنی ئایینی ئیسلام وبوو له‌ به‌رچاوی خه‌ڵك وجیهان، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌رچی قوتابخانه‌و نه‌خۆشخانه‌و پردو ڕێگاوبان و باخچه‌كان بوو به‌ ناوی صدامه‌وه‌ ناوده‌نران، ئه‌مه‌ش بۆ جوانكردنی ناوی صدام بوو.

 

  • هۆكارو ئامانجه‌كانی ئه‌نجامدانی ئه‌نفال:
  1. بایه‌خی جیۆپۆله‌تیكی خاكی كوردستان، كه‌ له‌ ڕووی جوگرافیاوه‌ ناوچه‌یه‌كی گرنگه‌، ناوچه‌ی شۆڕش و پێشمه‌رگه‌ بووه‌، شوێنی چالاكی دژ به‌ حكومه‌تی به‌عس بووه‌ له‌ لایه‌ن كورده‌وه‌، بۆ عێراقیش شوێنێكی گرنگ بووه‌ له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌.

 

  1. تێکدانی هاوسەنگی تەمەن لە نێوان گەنجی کوردو گەنجانی ناوەڕاست وباشوری عێراق، تا ڕاده‌یه‌ك گه‌نجانی كورد له‌گه‌ڵ گه‌نجانی باشوورو ناوه‌ڕاست هاوسه‌نگ بوون له‌ ڕووی ژماره‌وه‌ بۆیه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ده‌یویست ئه‌و هاوسه‌نگیه‌ تێك بدات، ژماره‌ی گه‌نجانی كورد كه‌م بكاته‌وه‌ به‌رامبه‌ر گه‌نجانی عه‌ره‌ب.

 3.دابڕینی بەشێک لە جوگرافیای عێراق لەلایەن هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە، وه‌كو له‌ خاڵی یه‌كه‌مدا  باسی لێوه‌كراوه‌، هیچ كات نه‌یده‌هێشت حكومه‌ت به‌ ئارامی له‌ كوردستاندا هاتوچۆ بكات.

 

  1. گەلی کورد لەلایەن ڕژێمەکانی عێراقەوە وەک کۆسپێک و ڕێگری لە بەردەم یەکێتی نەتەوەیی عەرەب دانراوە.

 

  1. بارودۆخی ئەوسای کوردو عێراق، تا ڕاده‌یه‌ك دۆزی كورد له‌لایه‌ن وڵاتانه‌وه‌ به‌ڕه‌وا ته‌ماشا ده‌كرا.

 

  1. سایکۆلۆژیەتی سەرکردایەتی عێراق لە بەر هۆی سیاسی و کۆمەڵایەت.

 

7.بە شێوه‌یه‌كی گشتیش ئامانج لە پرۆسەی ئەنفال لە ناوبردن وسڕینه‌وه‌ی هه‌موو مۆركێكی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی كورد بووه‌.

 

 

  • چۆن وكێ پرۆسه‌كه‌ی ناونا ئه‌نفال

ئه‌وه‌ی وتراوه‌ سه‌باره‌ت به‌ ناولێنانی ئه‌نفال له‌ پرۆسه‌كه‌، نزار خه‌زره‌جی سه‌رۆك ئه‌ركانی سوپای عێراق له‌ سه‌رده‌می پرۆسه‌ی ئه‌نفال، باس له‌وه‌ ده‌كات  كه‌ له‌ قۆناغی یه‌كه‌می ئه‌نفال، كه‌ هێرشیان كردۆته‌ سه‌ر دۆڵی جافایه‌تی و سه‌رگه‌ڵووبه‌رگه‌ڵو، كه‌ ئه‌وكات سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستانی لێبووه‌، دوای سه‌ركه‌وتنی هێرشه‌كه‌ دوای ته‌واوبوونی ‌ شه‌ڕی پیره‌مه‌گرون سه‌رگه‌ڵووبه‌رگه‌ڵو، لیوا ڕوكن كامل ساجت جه‌نابی، كه‌ خه‌زره‌جی به‌ كه‌سێكی ئیماندار داده‌نێت ناوی ئه‌نفال له‌ پرۆسه‌كه‌ ده‌نێت له‌ ژێرڕۆشنایی سوره‌تی ئه‌نفالی قورئانی پیرۆز.

 

  • یه‌كه‌ به‌شداربووه‌كانی ئه‌نفال:

       

بۆ پیاده‌كردن وجێبه‌جێكردنی پرۆسه‌ی ئه‌نفال ڕژێمی به‌عس هێزێكی گه‌وره‌و پڕچه‌كی به‌ تازه‌ترین وترسناكترین شێوه‌ به‌كارهێنا، سه‌رجه‌م هێرش وپه‌لاماره‌كانی ئه‌نفال له‌لایه‌ن هێزه‌ نیزامیه‌كانی هه‌ردوو فه‌یله‌قی یه‌ك وپێنجه‌وه‌ ئه‌نجام دران، به‌ پاڵپشتی یه‌كه‌و فه‌یله‌قه‌كانی تر، كه‌ له‌به‌ره‌ی شه‌ڕی ئێراندا نه‌بوون، چونكه‌ ئه‌وكات و له‌كاتی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی ئه‌نفال عێراق سه‌رقاڵ بوو به‌ شه‌ڕكردن له‌ گه‌ڵ ئێرانی دراوسێی، گاردی كۆماریش به‌شداری كردووه‌ له‌ قۆناغی یه‌كی ئه‌نفال، ئه‌و یه‌كانه‌ی تریش كه‌ به‌شداریان كردبوو له‌ پرۆسه‌كه‌ بریتیبوون له‌ هێزی تایبه‌ت (قوات الخاسه‌)، هێزی كۆماندۆ (قوات المغاویر)، هێزی كتوپڕ (قوات الگوارى) 30 فه‌وجی سه‌ربه‌خۆی موالیده‌كانی 1945، له‌ پاڵ هیزه ویه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كانی ڕژێمی به‌عس نزیكه‌ی (300) فه‌وجی خه‌فیفه‌ له‌ كوردستاندا هه‌بووه‌ كه‌ زیاتر له‌ دوو هه‌زار چه‌كداربوون، كه‌ پێان وتراوه‌ جاش.

 

  • ئه‌نفال ڕێگه‌پێدراوێكی نێوده‌وڵه‌تی:

پۆست هێلته‌رمان چاودێر له‌ ڕێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی مافه‌كانی مرۆڤ ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر هاوكاری وڵاتان نه‌بووایه‌ نه‌ده‌توانرا ئه‌نفال به‌و شێوه‌ گه‌وره‌یه‌ جێبه‌جێ بكرێت.

ئه‌م قسه‌یه‌ی پۆست هێلته‌رمان ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت حكومه‌تی عێراق مۆڵه‌تی بۆ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی ئه‌نفال وه‌رگرتوه‌، مۆڵه‌ته‌كه‌ش ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ ولاتانی زلهێزو وڵاتانی كۆمكاری عه‌ره‌بی چاو دابخه‌ن، واته‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفال ڕێگه‌پێدراوێكی نێوده‌وڵه‌تیه‌ ئه‌گه‌ر نا چۆن له‌و كاته‌دا ئه‌و تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌ نه‌بینراوه‌و باس نه‌كراوه‌، كه‌ ده‌یان ڕێكخراو كونسوڵخانه‌ی وڵاتان له‌ عێراقدا هه‌بوون، هۆكارێكی تر بۆباس نه‌كردن و ڕێگری نه‌كردنی وڵاتان له‌ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی قڕكردنی كورد له‌ ژێرناوی ئه‌نفالدا ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی عێراق هاوپه‌یمانێكی گرنگی وڵاته‌ زلهێزه‌كان بووه‌، نه‌یانویستوه‌ عێراق له‌ ده‌ست بده‌ن، چونكه‌ ئه‌وكات عێراق هێزێكی كاریگه‌ری ناوچه‌كه‌بووه‌.

 

  • قۆناغه‌كانی ئه‌نفال:

       

  • ئه‌نفالی یه‌ك- دۆڵی جافایه‌تی – 23/2 تا 18/3/1988

       

ئه‌نفالی دۆڵی جافایه‌تی شه‌وی 22 له‌ سه‌ر 23ی شوباتی 1988 له‌ نیوان كاتژمێر 1:30 بۆ 2 ی شه‌وی 23ی شوبات ده‌ستی پێكردووه‌، ئامانجی ئه‌م هێرشه‌ له‌ ناوبردن ووێرانكردنی 25 – 30 گوندی دۆڵی جافایه‌تی بوو، ئه‌م شاڵاوه‌ بۆ هێرش كردن بوو بۆ سه‌ر سه‌رگه‌ڵو وبه‌رگه‌ڵو، له‌ چه‌ند قۆڵێكه‌وه‌ به‌ درێژایی 80 كیلۆمه‌تر له‌ بنگرده‌وه‌ بۆ لای ڕۆژهه‌لاتی ده‌ریاچه‌ی دوكان و شارۆچكه‌ی دوكان و له‌وێشه‌وه‌ بۆ شاری سلێمانی وچوارتاو ماوه‌ت، سنوری شاڵاوه‌كه‌ش بریتی بوو له‌ (دوكان، بنگرد، زێی بچوك، چوارتا، ماوه‌ت، ئه‌زمڕ، سوسێ، سورداش)ی سه‌ر به‌ پارێزگای سلێمانی، سه‌رپه‌رشتیاری هێرشه‌كه‌ش لیوا ڕوكن سوڵتان هاشم/ وه‌زیری به‌رگری بوو، هێزه‌ به‌شداربوه‌كانیش پێكهاتبون له‌ 20 لیواو 60 فه‌وج و گاردی كۆماری، جگه‌ له‌مانه‌ش 30 فه‌وجی سه‌ربه‌خۆی موالیده‌كانی 1945 به‌شداربوون.

,,

حكومه‌تی عێراق له‌ به‌ره‌بانی 23ی شوباتی 1988 به‌ چه‌كی كیمیاوی هێرشی كرده‌ سه‌ر گونده‌كانی (چۆخماخ، یاخسه‌مر، هه‌ڵه‌دن، سه‌رگه‌ڵوو به‌رگه‌ڵو)، هه‌موو ئه‌و هێزانه‌ زیاتر له‌ 100 هێرش وپه‌لاماریان بۆ ناوچه‌كه‌ برد له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م گوندو ناوچانه‌یان داگیركرد

حكومه‌تی عێراق له‌ به‌ره‌بانی 23ی شوباتی 1988 به‌ چه‌كی كیمیاوی هێرشی كرده‌ سه‌ر گونده‌كانی (چۆخماخ، یاخسه‌مر، هه‌ڵه‌دن، سه‌رگه‌ڵوو به‌رگه‌ڵو)، هه‌موو ئه‌و هێزانه‌ زیاتر له‌ 100 هێرش وپه‌لاماریان بۆ ناوچه‌كه‌ برد له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م گوندو ناوچانه‌یان داگیركرد (قه‌موچوغه‌، شاخه‌ڕه‌ش، دۆڵه‌ڕووت، قزله‌ر، قه‌ره‌نگوێ، مه‌ولان، قه‌ره‌سرد، پیربایز، دۆڵی مازه‌ڵه‌، قه‌ڵه‌م پاشا، ئاسۆس، قه‌ره‌چه‌تان، شه‌ده‌ڵه‌، پیره‌مه‌گرون، زێوێ، گه‌ڕه‌دێ (به‌رزه‌دێ)، دابان، مه‌رگه‌، شارستێن، سه‌رگه‌ڵو، به‌رگه‌ڵو، كانی توو، چاڵاوا، یاخیان، چۆخماخ، یاخسه‌مر، مالومه‌، قه‌یوانی گه‌وره‌، قه‌یوانی بچوك، سنگر، مێوڵاكه‌، گاپیڵۆن، باڵخ، وڵاغلو، گوێزیلێ، هه‌ڵه‌دن، سێكانیان، چاڵخ، قۆمه‌رغان، كوێره‌كانی، سێده‌ر).

 

دوای نزیكه‌ی یه‌ك مانگ له‌ شه‌ڕوپێكدادان و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سه‌خت له‌ نێوان پێشمه‌رگه‌و سوپای عێراق له‌ ڕۆژی 18/3/1988 یه‌كه‌كانی سوپا ڕژانه‌ ناو سه‌رگه‌ڵوو به‌رگه‌ڵو، له‌ ڕۆژی 19/3/1988 به‌یانی ژماره‌ (3087) له‌ هه‌موو ده‌زگاكانی ڕژێمی به‌عسه‌وه‌ گیرانی باره‌گاكانی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، وه‌ك مژده‌یه‌ك بڵاوكرایه‌وه‌. له‌ گه‌مارۆی ئه‌نفالی یه‌كدا 200 -250 كه‌س شه‌هیدبوون، نزیكه‌ی 160 كه‌س كه‌ له‌ ڕێگادابوون به‌ره‌و ئێران به‌ هۆی سه‌رماو به‌فرو بارانه‌وه‌ مردن، هه‌روه‌ها نزیكه‌ی 1400 كه‌س گیران وشوێن بزركران.

 

  • ئه‌و هێزانه‌ی له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالی دۆڵی جافایه‌تیدا به‌شداربوون

       

  1. تیپی 2ی سه‌ربه‌ فه‌یله‌قی یه‌ك كه‌ ناونرابوون به‌ هێزه‌كانی خالیدی بن وه‌لید.
  2. تیپی 8ی پیاده‌ی سه‌ر به‌ فه‌یله‌قی یه‌ك كه‌ ناونرابوون به‌ هێزه‌كانی موسه‌ننا.
  3. تیپی 4ی سه‌ر به‌ فه‌یله‌قی پێنج كه‌ ناونرابوون به‌ هێزه‌كانی قه‌عقه‌ع.
  4. تیپی 25 ی سه‌ر به‌ فه‌یله‌قی پێنج كه‌ ناونرابوون به‌ هێزه‌كانی موعته‌سه‌م.
  5. تیپی 38 سه‌ر به‌ فه‌یله‌قی پێنج كه‌ ناونرابوون به‌ هێزه‌كانی عمر بن عبدول.
  6. 20 لیوای سه‌ر به‌ مدفعیه‌ المیدان به‌ هاوه‌ڵی 720 تۆپی دورهاوێژ.
  7. 20 لیوای سه‌ر به ‌كۆماندۆ.
  8. 70 فه‌و‌جی جاش.
  9. 30 فه‌وجی سه‌ر به‌ حه‌ره‌س جمهوری.

جگه‌ له‌ مانه‌ چه‌ندین یه‌كه‌ی تری وه‌ك (هێزی ئاسمانی، یه‌كه‌ی فڕۆكه‌وانی، یه‌كه‌ی كیمیاوی، یه‌كه‌ی شه‌ڕكه‌ر له‌ تیپی پێنج، یه‌كه‌ی ئه‌ندازیاری بۆ تێكدانی گونده‌كان، یه‌كه‌ی ڕێگاوبانی سه‌ربازی، یه‌كه‌ی هه‌واڵگری سوپا)

 

  • ته‌واوی هێرشه‌كان له‌ چه‌ند قۆڵێكه‌وه‌ ئه‌نجامدران

قۆڵی یه‌كه‌م: له‌ گاپیڵۆنه‌وه‌ بۆ سه‌ر زنجیره‌ شاخه‌كانی هێلانه‌ به‌رازو شاخه‌سوورو شاخی خه‌جه‌له‌رزۆك.

قۆڵی دووه‌م: له‌ دۆڵه‌ڕووته‌وه‌ به‌ره‌و قزله‌رو شاخی یاخیان

قۆڵی سێیه‌م: له‌ سه‌ر ڕێگای سورداشه‌وه‌ به‌ره‌و زێوێ........................................................

قۆڵی چواره‌م: له‌سه‌ر رێگای سورداشه‌وه‌ به‌ره‌و قووڵه‌ پووشێن و قوڵه‌ سه‌وزه‌و له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و گوندی شه‌ده‌ڵه‌‌..............................................................................................................................

قۆڵی پێنجه‌م: له‌سه‌ر رێگای دووكانه‌وه‌ به‌ره‌و شه‌ده‌ڵه‌و شاخی دابان...................................................

قۆڵی شه‌شه‌م: له‌سه‌ر رێگای دووكانه‌وه‌ به‌ره‌و گونده‌كانی قه‌مچوغه‌و سه‌رمۆرد....................................

قۆڵی حه‌وته‌م: له‌ قه‌ره‌سرته‌وه‌ به‌ره‌و قه‌ڵه‌مپاشاو كڵاو سپی.............................................

قۆڵی هه‌شته‌م: له‌سه‌ر رێگای بنگرده‌وه‌ به‌ره‌و هه‌نجیره‌، شارستێن، دۆڵه‌بی و هه‌واره‌ به‌رزه‌

قۆڵی نۆیه‌م: له‌سه‌ر رێگای بنگرده‌وه‌ به‌ره‌و ئاوه‌ژێ‌، چنارنه‌و سیروان

 

  • ده‌ستگیركراوه‌كانی سنوری ئه‌نفالی دۆڵی جافایه‌تی چیان به‌ سه‌رهات؟

سوڵتان هاشم له‌ به‌رده‌م دادوه‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌ڵێ‌" دوای ئه‌وه‌ی بووم به‌ پێشه‌وای فه‌یله‌قی یه‌ك و پرۆسه‌ی ئه‌نفالی یه‌كم جێبه‌جێكرد، هاریكاری نێوان من و نوسینگه‌ی رێكخستنی باكوور، بڕیاری (4008) بوو، كه‌ له‌ 20/6/1987 له‌ لایه‌ن (عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید)ه‌وه‌ ده‌رچووبوو، هاریكاری نێوان من و نوسینگه‌ی باكوور سنوردار بوو،ئه‌و گوندانه‌ بوون كه‌ ده‌كه‌وتنه‌ سنووری ئامانجه‌كانی هێزی سه‌ربازی فه‌یله‌قی یه‌ك، دوای گرتنیان خێزانه‌كانیان به‌ رێگای ئۆتۆمبێلی سه‌ربازی ده‌گوێزرانه‌وه‌ بۆ ده‌زگای هه‌واڵگری سه‌ربازی له‌ كه‌ركوك و له‌وێشه‌وه‌ ره‌وانه‌كردنیان بۆ نوسینگه‌ی رێكخستنی باكورو هیچ كه‌سێك له‌ سوپا چاره‌نووسی ئه‌وكه‌سانه‌ نازانێ‌، دوای ره‌وانه‌كردنیان بۆ نوسینگه‌ی رێكخستنی باكوور، مه‌به‌ستم له‌ (ژن و مناڵ و پیاو) ده‌مه‌وێ‌ شتێك روون بكه‌مه‌وه‌ به‌بڕیارێك كه‌ له‌ تۆمه‌تبار (عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید) وه‌ ده‌رچوو، مامه‌ڵه‌كردن له‌ ئه‌و گوندانه‌ی له‌ رووی ئه‌منیه‌وه‌ (محرمه‌) بوون، له‌ كاتی بینیی هه‌رجوڵه‌یه‌ك یان هه‌رشتێك له‌و ناوچانه‌، یه‌كه‌ سه‌ربازییه‌كان راسته‌وخۆ به‌ ته‌قه‌ وەڵامی ده‌ده‌نه‌وه‌ جا به‌ فیشه‌ك یان به‌ تۆپ بێت.كه‌وابێت  ئه‌وه‌ی ده‌ستگیركرابێ بێگومان. بێسه‌روشوێن كراوه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی سوپا زانیاری هه‌بووبێت له‌سه‌ریان. دوای ته‌سه‌لیم كردنیان به‌نوسینگه‌ی ڕێخستنی حیزبی به‌عس له‌باكور.

 

,,

له‌لایه‌ن رێكخراوی هه‌واڵگری رۆژئاواوه‌ كه‌ له‌لایه‌ن تاوانبار(فه‌رحان موتڵه‌گ جبوری) واژۆكراوه‌و بۆ به‌شی هه‌واڵگری شوعبه‌ی سێیه‌م نێردراوه‌و روون كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ته‌نها له‌م قۆناغه‌دا نزیكه‌ی (12،100/ دوانزه‌ هه‌زارو سه‌د)كه‌س به‌هۆی چه‌كی كیمیاوی كوژراون

له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی تر به‌ناونیشانی (ش3، ق 2/122)، له‌ به‌رواری 1/3/1988 له‌لایه‌ن رێكخراوی هه‌واڵگری رۆژئاواوه‌ كه‌ له‌لایه‌ن تاوانبار(فه‌رحان موتڵه‌گ جبوری) واژۆكراوه‌و بۆ به‌شی هه‌واڵگری شوعبه‌ی سێیه‌م نێردراوه‌و روون كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ته‌نها له‌م قۆناغه‌دا نزیكه‌ی (12،100/ دوانزه‌ هه‌زارو سه‌د)كه‌س به‌هۆی چه‌كی كیمیاوی كوژراون یان بریندار بوون له‌ قۆناغی یه‌كه‌م و دووه‌می شاڵاوه‌كه‌، ئه‌و به‌ڵگانه‌ی سه‌ره‌وه‌و دانپیانانه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ (عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید، سوڵتان هاشم ئه‌حمه‌د، حوسێن ره‌شید تكریتی، سابر عه‌بدل عه‌زیز ئه‌لدووری، فه‌رحان موتڵه‌گ جبوری، تاهر تۆفیق ئه‌لعانی)، و هاوكات سكاڵاكارو شاهید حاڵه‌كانی تاوانه‌كه‌، تاوانی قۆناغی یه‌كه‌می شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال پشتڕاستكراونه‌ته‌وه‌.به‌شێكی تر له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی سه‌لماندنی قۆناغی یه‌كه‌می تاوانی ئه‌نفال، راپۆرتێكی شاره‌زایانی نێوده‌وڵه‌تیه‌، كه‌ له‌و راپۆرته‌دا بۆ دادگای باڵای تاوانه‌كانی عێراق له‌ 30/11/ 2006خولی (26)ی دانیشتنه‌كان روون كراوه‌ته‌وه‌و هاتوه‌.

 

 یه‌كه‌م: دۆزینه‌وه‌ی 123 رووفات كه‌ هه‌موویان به‌ فیشه‌ك كوژرابوون.

دووه‌م: ده‌ست نیشانكردنی 25 رووفاتی ئافره‌ت.

 سێیه‌م: ده‌ست نیشانكردنی 98 رووفاتی ئافره‌ت.

 چواره‌م: له‌ 90%ی رووفاته‌كان مناڵ بوون له‌ خوار ته‌مه‌نی 13 ساڵیه‌وه ‌شاره‌زایه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بۆ دادگای روونكردوه‌ته‌وه‌ كه‌ ، 69% قوربانیه‌كان چاویان له‌ ده‌ستدابوو، 69% له‌ سه‌ریان درابوو، 72% له‌ بڕبڕه‌ی پشتیان درابوو، 66% له‌ ده‌ست و قاچیان درابوو"، هه‌روه‌ك شاره‌زایه‌كه‌ بۆ دادگاشی روون كردوه‌ته‌وه‌ كه‌ كه‌ له‌نێو گۆڕه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌دا، چه‌ندین ناسنامه‌و به‌ڵگه‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌ كه‌ هی دانیشتوانی گونده‌ به‌ركه‌وتوه‌كانی قۆناغی یه‌كه‌می شاڵاوو تاوانی ئه‌نفال بوون.

 

 

  • ئه‌نفالی دوو – قه‌ره‌داخ – 23/3 تا 1/4/1988

ئه‌م هێرشه‌ ناوچه‌ی قه‌رداخی گرته‌وه‌ له‌ (ته‌كیه‌، سێوسێنان، سه‌گرمه‌، ده‌ربه‌ندباسه‌ره‌، قۆپی قه‌راغ و چه‌ند شوێنێكی تر) واته‌ گشت گوندو ناوچه‌ ئاوه‌دانیه‌كانی ئه‌م ناوچه‌ جوگرافیایه‌ی گرته‌وه‌، سه‌ره‌تای هێرشه‌كه‌ به‌ چه‌كی كیمیاوی ده‌ستی پێكرد، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ئابڵوقه‌ی ناوچه‌كه‌ی دا، له‌ دوای نوێژی ئێواره‌وه‌ دوای شه‌ش ڕۆژ له‌ كاره‌ساتی كیمیاباران كردنی هه‌ڵه‌بجه‌ بۆردومانی گوندی سێوسێنانی كرد له‌ ئه‌نجامدا 80 كه‌س شه‌هید بوون، هه‌روه‌ها هێرشه‌كه‌ به‌ ئامانجی كیمیابارانكردنی چه‌ند ناوچه‌یه‌كی ستراتیژی بوو له‌ ناوچه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر چڕ كیمیاباران كرا، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئاواره‌بوونی خه‌ڵكێكی زۆر، به‌شێك به‌ره‌و سلێمانی ڕایانكرد، ئه‌و به‌شه‌ی به‌ره‌و سلێمانی ڕۆیشتن تا ڕاده‌یه‌ك زیانیان كه‌م بوو، به‌شێكی تر به‌ره‌و خوارووی گه‌رمیان ڕایانكرد، ژماره‌یه‌كی زۆریان ده‌ستگیركران و هه‌مویان شوێن بزركران. ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ گیران یان خۆیان دابه‌ده‌سته‌وه‌ بۆ سه‌ربازگه‌ی قۆره‌توو گوازرانه‌وه‌ كه‌ ژماره‌یان نزیكه‌ی هه‌شت هه‌زار كه‌س بوو له‌ هه‌موو ته‌مه‌نه‌ جیاوازه‌كان، دواتر گوازرانه‌وه‌ بۆ سه‌ربازگه‌ی تۆپزاوا له‌ نزیك كه‌ركوك، له‌وێ گه‌نجه‌كان له‌وانی تر جیاكرانه‌وه‌و به‌ره‌و شوێنی نادیار بران، خه‌ڵكه‌كه‌ی تر له‌ ژن ومناڵ وكچی گه‌نج خرانه‌ زیندانه‌وه‌، هه‌رچی پیره‌ژن وپیره‌مێرده‌كان بوون بۆ نوگره‌سه‌لمانی بیابانی سه‌ماوه‌ گواسترانه‌وه‌، له‌وێ ژماره‌یه‌كی زۆریان به‌هۆی برسێتی وتینوێتی ونه‌خۆشی مردن، دوای ئه‌وه‌ی ڕژێم ئه‌م ناوچه‌یه‌ی داگیركرد سه‌رجه‌م گونده‌كانی ڕۆخاند كه‌ نزیكه‌ی 80 گوند بوو.

 

,,

ئه‌م قۆناغه‌ی ئه‌نفال به‌ پڕزیانترین قۆناغه‌كانی پرۆسه‌ی ئه‌نفال داده‌نرێت، كه‌ زۆرترین خه‌ڵكی تێدابووه‌ قوربانی كه‌ ناوچه‌كانی (دوز، قادركه‌ره‌م، كه‌لار، كفری، چه‌مچه‌ماڵ، تیله‌كۆ، پێباز، سه‌نگاو، ته‌كیه‌ و به‌شێك له‌ ناوچه‌كانی ئاغجه‌له‌ری گرته‌وه‌) زیانێكی زۆری گیانی وماددی به‌ر دانیشتووانی نزیكه‌ی 500 گوندی ئه‌م ناوچه‌یه‌ گه‌یاند

 

 

  • قۆناغی سێ – گه‌رمیان – 7/4 تا 20/4/1988

ئه‌م قۆناغه‌ی ئه‌نفال به‌ پڕزیانترین قۆناغه‌كانی پرۆسه‌ی ئه‌نفال داده‌نرێت، كه‌ زۆرترین خه‌ڵكی تێدابووه‌ قوربانی كه‌ ناوچه‌كانی (دوز، قادركه‌ره‌م، كه‌لار، كفری، چه‌مچه‌ماڵ، تیله‌كۆ، پێباز، سه‌نگاو، ته‌كیه‌ و به‌شێك له‌ ناوچه‌كانی ئاغجه‌له‌ری گرته‌وه‌) زیانێكی زۆری گیانی وماددی به‌ر دانیشتووانی نزیكه‌ی 500 گوندی ئه‌م ناوچه‌یه‌ گه‌یاند، له‌م قۆناغه‌شدا نزیكه‌ی 20 بۆ 30 هه‌زار كه‌س بوونه‌ قوربانی، كه‌ سه‌رجه‌میانی له‌ هه‌ردوو گوندی كوڵه‌جۆو مله‌سووره‌ كۆكرده‌وه‌و بۆ ناحیه‌ی قۆره‌تووی ڕه‌وانه‌كردن، له‌م هێرشه‌شدا چوار ناحیه‌و سه‌رجه‌م گونده‌كانی گه‌رمیان ته‌ختكران وسوتێنران.

 

 

 

  • قۆناغی چوار – دۆڵی زێی بچوك -3/5 تا 15/5/1988

ناوچه‌ی جوگرافیای ئه‌م شاڵاوه‌ ئاوگه‌ی زێی بچوك بوو كه‌ هێڵی سنوری هه‌ردوو پارێزگای كه‌ركوك وهه‌ولێر پێكده‌هێنێت، له‌م شاڵاوه‌دا هه‌موو ناوچه‌كانی (ڕێدار، ئاغجه‌له‌ر، ته‌قته‌ق، چه‌ند گوندێكی گه‌وره‌ی عه‌سكه‌رو گۆپته‌په‌ ده‌گرێته‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ده‌شتی كۆیه‌ وشێخ بزێنی) گرته‌وه‌، سه‌ره‌تای ئه‌نفالی چوار به‌ كیمیابارانی گوندی گۆپته‌په‌ ده‌ستی پێكرد له‌ 3ی مایسدا كاتژمێر 5:45 خوله‌كی ئێواره‌ كاتێك كه‌ خه‌ڵكی خۆیان ئاماده‌ده‌كرد بۆ شكاندنی ڕۆژووی هه‌ژده‌یه‌مین رۆژی مانگی ڕه‌مه‌زان، كه‌ تیایدا نزیكه‌ی 154 كه‌س شه‌هیدبوون به‌ هۆی بۆردومانه‌ كیمیاویه‌كه‌وه‌، له‌ گوندی عه‌سكه‌ریش 9 كه‌س شه‌هید بوون به‌ هۆی هێرشی كیمیاویه‌وه‌‌ كه‌ به‌ هه‌شت بۆمب ئاڕاسته‌ی گونده‌كه‌ كرابوو، له‌ 5ی مایسدا گوندی ده‌لۆی ناوشوان موشه‌ك باران كرا، له‌ ئه‌نجامدا چوار پیره‌ژن وچوار مناڵ شه‌هید بوون، له‌ هه‌مان گوندا 28 كه‌سیان ده‌ستگیركردو شوێن بزركران، كه‌ 3 ژن ومناڵێكیان تیابوو، ڕژێم بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ ده‌ربازبوونی دانیشتوانی  گوندی گۆپته‌په‌و عه‌سكه‌رو حه‌یده‌ربه‌گ ئاوی به‌نداوی دوكانی به‌ردایه‌وه‌ تاكو نه‌توانن له‌ ئاوی زێیه‌كه‌ بپه‌ڕنه‌وه‌و ڕزگاریان ببێت، دواتر هێرش كرایه‌ سه‌ر گونده‌كانی خاڵه‌كوتیای نزیك ده‌كۆو زگیله‌، به‌ڵام ته‌نها شه‌ش كه‌سی به‌ساڵاچوو ده‌ستگیركران كه‌ نه‌یانتوانی بوو ڕابكه‌ن وخۆیان ده‌رباز بكه‌ن، له‌وكاته‌شدا خه‌ڵكی گوندی ده‌رماناوی بۆ ماوه‌ی 12 ڕۆژ له‌ به‌رنه‌بوونی خۆراك ته‌نها گیایان ده‌خوارد، له‌ گوندی قه‌ره‌سالمی 29 كه‌س ده‌ستگیركران، له‌ گوندی ئه‌سكه‌نده‌ربه‌گ 39 كه‌س ده‌ستگیركران، له‌م شاڵاوه‌شدا نزیكه‌ی 237 گوند ڕوخێنران و نزیكه‌ی 5500 كه‌سیش به‌رشاڵاوی ئه‌نفال كه‌وتن.

 

 

,,

كاتژمێر 6ی ئێواره‌ی 15ی مایس بوو چه‌ند فرۆكه‌یه‌ك كه‌وتنه‌ كیمیابارانكردنی گونده‌كانی (نازه‌نین، وه‌ره‌، كاموسك، سپینداره‌، عه‌لیاوا، سماقوڵی) توندترین هێرشی سوپای ڕژێم بۆ دۆڵی بالیسان بوو

 

  • قۆناغی پێنج وشه‌ش وحه‌وت – دۆڵ وچیاكانی شه‌قڵاوه‌و ڕه‌واندوز -15/5 تا 26/8/1988

ده‌ستپێكی ئه‌م قۆناغه‌ی ئه‌نفال هاوكات بوو له‌گه‌ڵ كۆتا ڕۆژی مانگی ڕه‌مه‌زان له‌ چاوه‌ڕوانی جه‌ژندابوون، یه‌كه‌م په‌لاماری ڕژێم له‌م هێرشه‌دا كاتژمێر 6ی ئێواره‌ی 15ی مایس بوو چه‌ند فرۆكه‌یه‌ك كه‌وتنه‌ كیمیابارانكردنی گونده‌كانی (نازه‌نین، وه‌ره‌، كاموسك، سپینداره‌، عه‌لیاوا، سماقوڵی) توندترین هێرشی سوپای ڕژێم بۆ دۆڵی بالیسان بوو، به‌ڵام به‌ به‌راورد به‌ هێرشه‌كانی پێشوو زیانی كه‌متربوو، چونكه‌ زۆربه‌ی ناوچه‌كانی سنوری هه‌ولێر چۆڵكرابوون، به‌ هۆی سیاسه‌تی ڕاگواستنه‌وه‌، گه‌وره‌ترین زیان له‌م هێرشه‌دا به‌ر بله‌ی خواروو كه‌وت كه‌ زۆربه‌ی خه‌لكه‌كه‌ی شوێن بزركران، له‌ په‌لاماره‌كاندا له‌ گوندی وه‌ره‌ 36 كه‌س شه‌هید بوون، له‌ 7ی حوزه‌یراندا قۆناغی پێنج كۆتایی هات و 26ی ته‌موزیش به‌ سه‌ره‌تای ئه‌نفالی شه‌ش داده‌نرێت، كه‌ سوپای به‌عس به‌ خه‌ستی به‌ چه‌كی كیمیاوی ناوچه‌كانی دۆڵی بالیسان ودۆڵی مه‌له‌كان و دۆڵی وه‌رتێ و دۆڵی هیران و سماقوڵی بۆردومان كرد، خه‌ڵكه‌كه‌یان ده‌رپه‌ڕاند، له‌ به‌یانیكیشدا داوایان له‌ خه‌ڵك كرد خۆیان ڕاده‌ست بكه‌ن و به‌ر لێبوردنی گشتی ده‌كه‌ون، له‌ به‌ر ئه‌م به‌یانه‌ خه‌ڵكێكی زۆر خۆی ڕاده‌ست كردو دوای گرتنیان سه‌رجه‌میان شوێن بزركران، له‌ میانی شاڵاوی ئه‌نفالی پێنج وشه‌ش وحه‌وت 52 گوندی خه‌لیفان وڕه‌واندز خۆشناو وێران كران.

 

 

 

  • قۆناغی هه‌شت – بادینان – 25/8 تا 6/9/1988

سنوری جوگرافیای ئه‌م شاڵاوه‌ به‌ درێژایی ناوچه‌كانی زاخۆ، ئامێدی، شێخان، ئاكرێی گرته‌وه‌، سه‌ره‌تا ناوچه‌كه‌ بۆردومان كرا به‌ بۆمبی هیشویی وعنقودی كیمیاوی، له‌ 25ی ئابدا هێرش كرایه‌ سه‌ر گوندی برجین له‌ ناحیه‌ی زاویته‌، گوندی توێكاو تلاكروی، ئه‌وبه‌ری زێی خاپور، هێسی، خه‌رابیا، یه‌كماله‌ی به‌رواری سه‌روو كیمیاباران كران له‌ هێرشه‌كه‌دا نزیكه‌ی 40 كه‌س شه‌هید بوون، له‌ هه‌مان ڕۆژدا خه‌سترین هێرشی كیمیاوی كرایه‌ سه‌ر گونده‌كانی شێروانه‌، ڕدینا، سارتكی، له‌ شه‌ویشدا هه‌ردوو گوندی ڕێكانی ونێروه‌یی یان بۆردومانكرد، بۆ ڕۆژی دوایی گونده‌كانی بركه‌ڤرێ، وه‌رمێلی، بلێجانێ، بانێی به‌ فڕۆكه‌و هێلی كۆپته‌ر بۆردومان كرد، به‌ گشتی 50 گوندی ناوچه‌كه‌ بۆردومان كران، له‌ گوندی هه‌مزه‌ 48 كه‌س شه‌هید كران، له‌ گوندی كربیت علی 21 كه‌ش شوێن بزركران، له‌ گوندی كربیت تیمور 18 كه‌س شوێن بزركران. له‌ 28 ئابدا هێرشی تر ئه‌نجامدرا له‌ ئه‌نجامدا هه‌زاران خه‌ڵك ئاواره‌ی وڵاته‌كانی توركیاو ئێران بوون، ژماره‌یه‌كیش ده‌ستگیركران، له‌ گوندی ساركێ 93 پیاو، له‌ گوندی مێرگه‌تووی 100 كه‌س، له‌ گوندی وه‌ره‌خه‌ل 83 پیاو، له‌ گوندی یه‌كماله‌ی دۆسكی 74 كه‌س، له‌ گوندی گوێزی 93 كه‌س.

له‌ كۆی 36 گوندی ناوچه‌كه‌ 632 كه‌س شوێن بزركران.

 

 

  • بۆ 14/4 كرایه‌ ڕۆژی ئه‌نفال؟

له‌ قۆناغی سێیه‌می ئه‌نفالدا كه‌ ناوچه‌كانی گه‌رمیانی گرته‌وه‌ له‌ 14/4دا گه‌یشته‌ لوتكه‌ هێرشه‌كانی به‌عس له‌م قۆناغه‌دا به‌ مه‌ترسیدارترین و كوشنده‌ترین و به‌زیانترین هه‌لمه‌ت داده‌نرێت، چونكه‌ زیانێكی زۆری گیانی وماددی به‌ر ناوچه‌كه‌ كه‌وت، به‌ ته‌نها ئه‌و ڕۆژه‌ 20 -30 هه‌زار كورد به‌ ئیڤاو تراكتۆری هاولاتیانی سنوره‌كه‌ به‌ره‌و زیندان بران. ئه‌م قۆناغه‌ زیانه‌كانی بریتیه‌ له‌:

  1. 728 شارۆچكه‌و گوند به‌ ته‌واوه‌تی وێران كران.
  2. 40 هه‌زار خیزان ڕاگوێزران، 16 هه‌زاریان ڕه‌وانه‌ی زیندانه‌كانی ڕژێم كران.
  3. 7407 ئافره‌تی ناوچه‌كانی زه‌نگه‌نه‌و جه‌باری وسه‌نگاو له‌ به‌ندینخانه‌ی دوبز به‌ندكرابوون.

 

  1. 5600 ئافره‌تی ناوچه‌ جیاجیاكان له‌ ناحیه‌ی یایجی به‌ندكرابوون.
  2. گرتنی 4560 منداڵ كه‌ ده‌یانیان لێ مردووه‌، هه‌روه‌ها چه‌ندان مناڵی نێوان ته‌مه‌نی شه‌ش مانگ تا یه‌ك ساڵان هه‌ر یه‌كه‌ی به‌ 50 دیناری ئه‌وكات فرۆشران.
  3. 7640 پیاو شوێن بزركران.
  4. سوكایه‌تی كردن به‌ ڕه‌وشت وكه‌رامه‌تی ئافره‌تان وئازاردانیان دوور له‌ داب ونه‌ریتی مرۆڤایه‌تی.

زۆربه‌ی خه‌لكه‌ گیراوه‌كه‌ش له‌ قادركه‌ره‌م كۆكرانه‌وه‌ پاش ته‌واوبوونی ئه‌م قۆناغه‌ علی حسن مجید وسوڵتان هاشم هاتن بۆ سه‌یری ئه‌و گیراوانه‌ی كه‌ له‌وێدا كۆكرابونه‌وه‌ له‌ ته‌له‌فزیۆنه‌كانی ڕژێمیش تا چه‌ند ڕۆژێك ئه‌م دیمه‌نانه‌ی په‌خش ده‌كردووه‌. سوپای عێراق تاكو هه‌موو ناوچه‌كانی گه‌رمیانی وێران وخاپور نه‌كردو ئه‌و خه‌لكه‌ی كه‌وتبوونه‌ به‌رده‌ستی شوێن بزری نه‌كردن نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ دواوه‌، له‌ دوای شاڵاوه‌كه‌ش هه‌ندێكجار كۆپته‌رو سه‌ربازی له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌سوڕایه‌وه‌ نه‌ك گیانله‌به‌رێك یان خانوویه‌ك له‌ ناوچه‌كه‌دا مابێت.

له‌ به‌ر گه‌وره‌یی زیانه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌ش حكومه‌تی هه‌رێم 14/4ی كرده‌ ڕۆژی ئه‌نفال.

 

 

,,

دكتۆر كه‌نداڵ نزان ده‌رباره‌ی شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال ده‌نوسێت له‌ شاڵاوه‌كانی ئه‌نفالدا بنه‌ماكانی ژیان له‌ كوردستان هه‌لته‌كینران، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و هستریا شیتانه‌ی جینۆسایدی كورد كۆتایی هات90% ی گونده‌كانی كوردستان و زیاتر له‌ 20 شاروشارۆچكه‌ له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ سڕانه‌وه‌، ناوچه‌ گوند نشینه‌كان به‌ 15 ملیۆن مینی جۆراوجۆر مین ڕێژكران

 

  • زیانه‌كانی پرۆسه‌ی ئه‌نفال:

182 هه‌زار هاوڵاتی به‌ر شاڵاوه‌كه‌ كه‌وتن، پرۆسه‌ی ئه‌نفال بووه‌ هۆی وێران كردنی نزیكه‌ی 4 هه‌زار گوند و 4 قه‌زاو 30 ناحیه‌و 3100 مزگه‌وت و 100 كڵێسا. هه‌روه‌ها به‌ تاڵان بردنی 2 ملیۆن سه‌ر مه‌روماڵات. ئه‌نفال جگه‌ له‌و زیانانه‌ی سه‌ره‌وه‌ كاره‌ساتیكی ژینگه‌یی وئایكۆلۆژی گه‌وره‌بوو كه‌ بووه‌ هۆی شێواندنی ڕواڵه‌تی ئاژه‌ڵداری و ڕووه‌كی ناوچه‌ی جوگرافیای شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال، بووه‌ هۆی له‌ ناوبردنی ڕووبه‌رێكی فراوانی دارستان و ڕه‌زو باخ و كانیاوه‌كان كه‌ بووه‌ هۆی لاسه‌نگی ژینگه‌یی.

هه‌روه‌ك دكتۆر كه‌نداڵ نزان ده‌رباره‌ی شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال ده‌نوسێت له‌ شاڵاوه‌كانی ئه‌نفالدا بنه‌ماكانی ژیان له‌ كوردستان هه‌لته‌كینران، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و هستریا شیتانه‌ی جینۆسایدی كورد كۆتایی هات90% ی گونده‌كانی كوردستان و زیاتر له‌ 20 شاروشارۆچكه‌ له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ سڕانه‌وه‌، ناوچه‌ گوند نشینه‌كان به‌ 15 ملیۆن مینی جۆراوجۆر مین ڕێژكران، به‌مجۆره‌ش چالاكی كشتوكاڵی  له‌و ناوچانه‌ كارێكی ئه‌سته‌م بوو، 1،5 ملیۆن كوردی گوندنشین بۆ ئۆردوگا زۆره‌ ملێكان گوێزرانه‌وه‌، نزیكه‌ی 10%ی كوردی دانیشتووی عیراق له‌ ناوبران.

دوای ئه‌و هه‌موو زیانه‌ زۆره‌ی ڕژێم له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا به‌ گه‌لی كوردی گه‌یاندو پاش ڕوخاندنی سه‌رجه‌م گونده‌كانی سنوری جوگرافیای ئه‌نفال له‌ ڕۆژی 6/9/1988 كۆتایی پرۆسه‌ی ئه‌نفال ڕاگه‌یه‌نراو هه‌ر به‌و بۆنه‌شه‌وه‌ لێبوردنی گشتی ڕاگه‌یه‌نرا.

ئا: سۆران قادر ئه‌حمه‌د

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك