جیهان له‌به‌رده‌م جەنگی جیهانی سێیەمدایه‌

ئەو ١٠ كیشەیەی جیهانیان بەخۆیەوە گیرۆدە كردوە

 جیهان له‌به‌رده‌م جەنگی جیهانی سێیەمدایه‌

980 خوێندراوەتەوە

  د. سه‌نگه‌ر سه‌ید قادر

 ‎پێش دوو ساڵ دۆناڵد ترامپ دەسەڵاتی كۆشكی سپی گرتە دەست‌و لەیەكەم وتاریدا ڕایگەیاند كە دەیەوێت جیهان بگۆڕێت‌و شكۆ بۆ ئەمەریكا بگەڕێنێتەوە، لەڕووی كرداریشەوە ترامپ بەڵێنەكانی جێ بە جێكردو ئاڕاستەی ڕووداوە جیهانیەكانی گۆڕی،  لەسەر ئاستی ناوخۆش لە مێژووی ئەمەریكادا هیچ سەرۆكێك هێندەی ترامپ ڕوون و ئاشكراو بێپەردە نەبووە، لە هەمان كاتدا هیچ سەرۆكێكی ئەمەریكا هێندەی ترامپ جێگەی مشت و مڕ نەبووە، بە جۆرێك لە دوو ساڵی یەكەمی دەسەڵاتیدا ٦٧ وەزیرو بەرپرسی گەورەی ئیدارەی ئەمەریكا دەستیان لە  كاركێشاوەتەوە.

 

‎ لەسەر ئاستی دەرەوەش  لە دوای ساڵێك له‌ دەست به‌كاربوونی، لە ڕێكەوتنامەی ئەتۆمی  وڵاتانی ڕۆژئاوا لە گەڵ  ئێران دا كشایەوە، هەروەها بەهۆی هەڵوێستەكانی ڕێكخراوی یونسكۆ لەبەرامبەرئیسرائیلدا بڕیاریدا لە ڕێكخراوی یونسكۆ بكشێتەوەو پارەداركردنی ئەوڕێكخراوەی لەلایەن ئەمەریكاوەراگرت.

 هەرلە ساڵی ٢٠١٨  دا لە ڕێكەوتنامەی پاریس بۆ پاراستنی  كەش وهەوای گۆی زەوی كشایەوەو ڕەتیكردەوە ژمارەی كارگەكان لە ئەمەریكا سنووردار بكرێت، لەناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٨ دا بڕیاریدا قودس وەك پایتەختی ئیسرائیلیەكان بناسێنێت كە لە كاتی  دامەزراندی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ وە هیچ سەرۆكێكی ئەمەریكا بوێری ئەوەی نەبووە بڕیارێكی لەو شێوەیە بدات، بەهۆی مەترسی دەرهاویشتەكانیەوە.

 

 لەكۆتا بڕیاریدا، ترەمپ  هەڵوەشاندنەوەی ڕێكەوتنامەی سنورداركردنی چەكی  ئەتۆمی لەگەل ڕوسیادا هەڵوەشاندەوە، له‌ ڕوانگه‌ى ئەم بڕیارو هەڵویستانەی ترەمپه‌وه‌ ده‌توانین جیهان بە سەر دووقۆناغدا دابەش بكەین، قوناغی پێش ترەمپ و قۆناغی دوای ترەمپ.

،،

دۆناڵد ترەمپ نەك هەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا بە ڵكو سیاسەتی جیهانیشی گۆڕی و قوتابخانەیەكی نوێی لە سیاسەت‌و پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا داهێنا

 

سیاسەتی  ئەمەریكا پێش ترەمپ

 لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە سیاسەتی ئەمەریكا بریتیبووە لە پاراستنی ئیسرائیل‌و ئاسایشی وزەو ئاسایشی ڕێرەوە ئاویە جیهانیەكان بە شێوەیەكی نهێنی و پەردەپۆشكراو لە ژێر ناونیشان و دروشمی ئازادی و مافی مرۆڤ و هاوكاریكردنی  گەلانی دیكەی جیهاندا، لەهەمانكاتدا هاوسەنگی پاراستووە لە نێوان هاوپەیمان و دۆستە  دژ بە یەكەكانیدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەروپادا، وە  سیاسەتێكی  تاڕادەیەك نەرم و لەسەر خۆی هەبووە لە بەرامبەر نەیارەكانی ئەمەریكاداو هێمنی وئاسایشی جیهانی لە بەرچاو گرتووە لەهەر هەڵوێست و بڕیارێكدا.

 

‎ ئەمەریكا لە دوای هاتنە سەر كاری ترەمپ

‎دۆناڵد ترەمپ نەك هەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا بە ڵكو سیاسەتی جیهانیشی گۆڕی و قوتابخانەیەكی نوێی لە سیاسەت‌و پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا داهێنا، لە ڕووە سیاسیەكەوە دۆناڵد ترەمپ كەسێكی ڕاشكاو و بێپەردەیە لە قسەكردندا  لەگەڵ نەیارانی ئەمەریكادا كەوتۆتە كێبركێیەكی  ڕاستەوخۆو  لە بڕیارەكانیدا تەنها بەرژەوەندی ئەمەریكا لەبەرچاو دەگرێت،  وەك لە وتاری دەست بەكاربوونیدا  ڕایگەیاند  كە ئەمەریكاو بەرژەوەندی هاوڵاتیانی دەخاتە پێشبەرژەوەندی تەواوی جیهانەوەو هەروەها ڕاشیگەیاند  نەوتی وڵاتانی عەرەبی‌و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و پشكی هاوڵاتیانی ئەمەریكی لێبدرێت.

 

 لە ڕووی پەیوەندیە نێودەوڵەتییەكانیشەوە ترامپ بەو پێیەی بازرگانە بەههمان عەقڵییەتی بازرگانێكی لیبڕاڵەوە لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان دەڕوانێت‌و دەیەوێت  لە بەرامبەر كەمترین تێچووندا زۆرترین داهات بۆ ئەمەریكا دەست بخات، ئەمەش وایكردووە  بەشێك لە لێكۆڵەرەوانی سیاسی  قوتابخانەی سیاسی ترەمپ بە قوتابخانەیەكی نا ئەخلاقی ناو بهێنن، چونكە بەوە تۆمەتباری دەكەن  پێشێلی ئەو بنەماو پرنسیپانەی كردووە كە ئەمەریكای لەسەر دامەزراوەو لە سەد ساڵی ڕابردوودا بەردەوام بانگەشەی بۆ كردووە.

 

،،

 لە كۆی ١٠ دەوڵەت كە زۆرترین چەكیان كریوە لەساڵی ٢٠١٨ دا ٧  دەوڵەتیان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون،  بە تایبەت  ئێران و میسرو سعودیەو ئیسرائیل و توركیاو ئیمارات، كە ئەم وڵاتانە لە ناو خۆیاندا ململانێكانیان گەشتۆتە ئاستی پێكدادان.

‎ مەترسی تەقینەوەی  كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

‎یەكێك لە دەرهاویشتەكانی  بڕیارەكانی ترەمپ، بریتیە لە كێبڕكێی  وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ خۆ پڕچەككردن،  بە جۆرێك  بە پێی ئەو ڕاپۆرتانەی لە كۆنگرەی ئاسایشی میونغ  چەند ڕۆژێك پێش ئێستا خرانە ڕوو،  جیهان لەبەردەم مەترسیەكی گەورەدایە  بە هۆی خۆپڕ چەككردنی زیاد لە پێویستی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەجۆرێك ژمارەكان ئاماژەن بۆ مەترسیەكی گەورە، چونكە بە پێی ڕاپۆرتی گۆنگرەی میونغ لە كۆی ١٠ دەوڵەت كە زۆرترین چەكیان كریوە لەساڵی ٢٠١٨ دا ٧  دەوڵەتیان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون،  بە تایبەت  ئێران و میسرو سعودیەو ئیسرائیل و توركیاو ئیمارات، كە ئەم وڵاتانە لە ناو خۆیاندا ململانێكانیان گەشتۆتە ئاستی پێكدادان.

وە بە پێی ڕاپۆرتەكە  سەرچاوەی سەرەكی پڕ چەككردنی ئەم وڵاتانە ئەمەریكایە بە جۆرێك لە سەدا %٥٣ی ئەو چەكانەی بە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست فرۆشراون چەكی ئەمەریكی بوون و وتەنها لە سەدا %١١ ی فەرەنسی و  لەسەدا %٧ ی بەریتانی و لە سەدا %٣ ی ئەڵمانی بوون، لە بەرامبەردا تەنها لە سەدا %١٦ ی چەكەكان ڕوسی بووه‌، كە كێبڕكێكاری سەرەكی ئەمەریكایە  لە پڕ چەككردنی  هاوپەیمانەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

‎ئەم خۆپڕ چەككردنەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرئەنجام و لێكەوتەی بڕیارەكانی دۆناڵد ترەمپە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە تایبەت هەڕەشەكانی ترەمپ لە ئێران‌و توركیاو وڵاتانی هاوپەیمانی ڕوسیا.

 

،،

جگە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیهان بەدەست ١٠ گرفتی سەرەكیەوە گیرۆدەیە

 

‎ئەو ١٠ كێشەیەی جیهانی بە خۆیەوە گیرۆدە كردووە

‎ جگە لە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیهان بەدەست ١٠ گرفتی سەرەكیەوە گیرۆدەیە كە بە شێكیان بەرئەنجامی سیاسەتەكانی ترامپ‌و ململانێكانیەتی لەگەڵ وڵاتانی چین و ڕوسیاو ئەوروپادا، بە پێی دەرئەنجامەكانی كۆنگرەی میونشن ئەگەر ئەم كێشانە  چارەسەر نەكرێت، ڕەنگە جیهان ڕووبەڕووی جەنگێكی مەترسیداری نێودەوڵەتی ببێتەوە كە زیاتر لە ٢ ملیاركەس تیایدا دەبنە قوربانی، ئەو كێشانەش بریتین لە:

١- كێشەی یەمەن : لە دوای بەهاری عەرەبی لەساڵی ٢٠١١ وە یەمەن كەوتۆتە دۆخی شەڕی ناوخۆوەو لەساڵی ٢٠١٥ شەوە سعودیە بەهاوپەیمانی ٣٦ وڵاتانی عەرەبی و جیهانی جەنگی بۆ سەر یەمەن و چەكدارانی حوسی دەستپێكرد، لە بەرامبەردا ئۆكران و حیزبوڵای لوبنانی‌و میلیشیا شیعەكانی عێراق و ئەفغانستان‌و پاكستان  پشتیوانی چەكدارانی حوسی دەكەن لە دژی سعودیەو هاوپەیمانێتیەكانی ، كەبە هۆی ئەو جەنگەوە زیاتر لە ٧ ملیۆن كەس ئاوارەبوون و ٣  ملیۆن كەس بێ ماڵ و حاڵ بوون و لە ژێر هێڵی هەژاریەوەن‌و زیاترلە ٦٠٠ هەزار كەس كوژراون و بریندار بوون،  هەر بە هۆی ئەو جەنگەوە ڕێرەوی ئاوی (باب المندب) كە لەسەدا %٣٠  بازرگانی جیهانی پێداتێپەر ئەبێت  كەوتۆتە  مەترسیەوە،  هەتا ئیستاش جەنگ لەو وڵاتە بەردەوامی هەیە و بەهۆی ئەو ئاڵۆزیانەشەوە ڕێكخراوی قاعیدە خەریكە شوێن پێی خۆی لەو وڵاتە بەهێز دەكات  بەتایبەت لە پارێزگاكانی  شەبوەو حزر الموت.

 

‎٢- كێشەی ئەفغانستان: لەساڵی ٢٠٠١ و لەدوای ڕووداوەكانی ١١ ی سێپتەمبەرەوە، ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی هێرشیان بۆ سەر ڕێكخراوی قاعیدەو تاڵیبان لە ئەفغانستان دەستپێكرد كە تائێستا نزیكەی یەك ملیۆن كوژراو برینداری  لێكەوتۆتەوەو ماوەی ١٨ ساڵە جەنگ لەو وڵاتە كۆتای نەهاتووەو لە ئێستادا تاڵیبان دەستی بەسەر نیوەی خاكی ئەفغانستاندا گرتووەو ساڵی ٢٠١٨  ش خوێناویترین ساڵبووە لە ١٨ ساڵی ڕابردوودا  كە زیاتر لە ٤٠ هەزار سەربازو هاوڵاتی  مەدەنی لە ساڵی ڕابردوودا  كوژراون، لە ئێستاشدا بەهۆی بڕیاری ترامپەوە بە كێشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا لەو وڵاتە، ئەفغانستان لەبەردەم مەترسیەكی گەورەدایە، چونكە لەئە گەری كشانەوەی ئەمەریكادا تاڵیبان و قاعیدە  بەهۆی لاوازی سوپای ئەفغانستانەوە جارێكیتر دەست بەسەر تەواوی ئەفغانستاندا دەگرێت.

 

،،

 بڕیارەكەی  ترامپ بە كشانەوەی هێزەكانی لە سوریا مەترسیەكان زیاتر دەكات،  چونكە توركیا  هەڕەشەی هێرش دەكات بۆسەر ڕۆژئاوای كوردستان و هەروەها ئیسرائیلیش ڕایگەیاند ئەگەرئەمەریكا لە سوریابكشێتەوە، جەنگ ڕاستەوخۆ  لە دژی ئێران لەسەر خاكی سوریا ڕادەگەیەنێت.

‎٣- كێشەی سعودیە: سعودیە كە گەورەترین هەناردەكاری نەوتی ڕێكخراوی ئۆپیكەو  ڕۆژانە ١٠  ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردەی دەرەوە دەكات‌و یەكێكە لە دابینكەرانی وزەی ئاسایشك جیهان، بەڵام لە ڕووی سیاسی‌و ئەمنیەوە لە قەیرانێكی قوڵدایە، لە لایەك لەگەڵ حوسیەكانی یەمەن لە جەنگدایەو لە لایەكی ترەوە لەگەڵ قەتەرو توركیاو ئێراندا لە ململانێیەكی قوڵدایە، لە ئێستاشدا ڕەنگە هەڵەیەكی بچوك لە نێوان ئێران‌و سعودیەدا ببێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێكی ناوچەی‌و نێودەوڵەتی، بەتایبەت كە سعودیە پشت بە ئەمەریكاو ئیسرائیل دەبەستێت له‌ بەرامبەر ئێراندا، ئێرانیش خاوەن دەیان میلیشیای جۆراوجۆره‌ لە وڵاتانی لوبنان و یەمەن و عێراق و سوریا.

 

‎٤- كێشەی سوریا: سوریا بەهەمان شێوەی لیبیاو یەمەن كەوتۆتە شەڕی ناوخۆوە و داعش ئەو وڵاتەی كرد بە بەشێك لە خانە خوێی خەلافەتەكەى، بەڵام لە ئێستادا سەرەڕای  پوكانەوەو لاوازبونی داعش مەترسیەكانی سوریا كۆتای نەهاتووە،  لە لایەك بەهۆی پێكادانی هێزەكانی سوریای دیموكرات لەگەڵ سوپای سوریاو پاشماوەی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا، لەلایەكی تریشەوە بەهۆی ململانێ نێودەوڵەتیەكانی  ڕوسیاو ئەمەریكاو ئێران و ئیسرائیل و سعودیەو قەتەرو توركیا  لەسەر گۆڕەپانی سوریاو بڕیارەكەی  ترامپ بە كشانەوەی هێزەكانی لە سوریا مەترسیەكان زیاتر دەكات،  چونكە توركیا  هەڕەشەی هێرش دەكات بۆسەر ڕۆژئاوای كوردستان و هەروەها ئیسرائیلیش ڕایگەیاند ئەگەرئەمەریكا لە سوریابكشێتەوە، جەنگ ڕاستەوخۆ  لە دژی ئێران لەسەر خاكی سوریا ڕادەگەیەنێت.

 

،،

ململانێ  ناوچەییەكانی وڵاتانی میسرو ئیسرائیل و سودان و مالیو  ئەریتیریا لەسەر خاكى باشووری سودان و  سامانە سروشتیەكەی،  یەكێكیترە لەو مەترسیانەی  كە ڕووبەڕووی  باشووری سودان و وڵاتانی ناوچەكە  دەبێتەوە.

‎٥- كێشەكانی چین و ئەمەریكا: ئەگەر چی ڕووبەڕووبونەوەكانی چین و ئەمەریكا تائێستا نەگەشتۆتە ئاستی  پێكادانی سەربازی، بەڵام بە هۆی لێدوانە تو ندەكانی ترەمپ  لە دژی چین و ململانێی هەیمەنەو خۆسەپاندنیان لەزەریای ئەتڵەسی و قاڕەی ئەفەریقاداو دەست تێوەردانی ئەمەریكا لەكاروباری ناوخۆی چین لە ڕێگەی پشتیوانی و هاوكاریەكانیەوە  بۆ تایوان و تبدیە جودا خوازەكان و موسوڵمانانی ئیگۆر، مەترسی كاردانەوەی توندی  چینی لێدەكرێت  بە تایبەت دوای ئەوەی ساڵی ڕابردو وەزارەتی بەرگری چین ڕایگەیاند كە موشەكێكی كیشوەر بڕیان تاقیكردۆتەوە كە توانای هەڵگرتنی كڵاوەی ئەتۆمی هەیە،  كەئەمەش دوای  لێدوانە توندەكانی ترەمپ هات لە بەرامبەر چین دا.

 

‎٦- كێشەی نێجیریا: نێجیریا كە ژمارەی دانیشتوانەكەی ١٩٣  ملیۆن كەسە و گەورەترین وڵاتی ئەفەریقی‌و حەوتەم وڵاتی جیهانە لە ڕووی دانیشتوانەوە، بە ڵام هەژاری و  خراپی بارودۆخی ئەمنی و ململانێ سیاسی‌و ئاینیەكان لەو وڵاتەدا وایكردووە كە ببێتە خانەخوێی چەندین گروپی توندڕەوی ئیسلامی كە دیارترینیان ڕێكخراوی بۆكۆحەرامە  كە ساڵی ٢٠١٥ بەیعەتی بە داعش داو ویلایەتی باكوری ئەفەریقای داعشی ڕاگەیاندو لە ئێستاشدا  خاوەنی زیاترلە ٤٠  هەزار چەكدارە، لە لایەكی ترەوە بەهاری ئەمساڵ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی  لە نێجریا ئەنجام دەدرێت كەمەترسی ئەوە هەیە هاوشێوەی هەڵبژاردنەكەی پێشوو ململانێی ناوخۆی لێ بكەوێتەوەو سەر بكێشێ بۆ شەڕی ناوخۆ.

‎٧- كێشەی باشووری سودان:  باشووری سودان ساڵی ٢٠١١ بە پێی ڕاپرسی لە سودان جیابۆوە، بەڵام دوای چەند مانگێك لە جیابونەوە بەهۆی ناكۆكیە ناوخۆییە سیاسیەكان و و نا كۆكی نێوان هەردوو هۆزی دینكاو شلك، ئەو وڵاتە كەوتە دۆخی شەڕی ناوخۆییەوەو بەو هۆیەوە تا ئێستا زیاتر لە ٤٠٠  هەزار هاوڵاتی كوژراون و بریندار بوون‌و لە ئێستادا چارەسەری سیاسی بۆ كێشەكان گەیشتۆتە بنبەست‌و ترسی ئەوە هە یە كە پێش هەڵبژاردنە سەرۆكایەتیەكەی ساڵی٢٠٢٢ناكۆكی نێوان هێزە ناكۆكەكانی ئەو وڵاتە بتەقێتەوەو كارەساتێكی مرۆی جیهانی لێبكەوێتەوە، لە لایەكیترەوە ململانێ  ناوچەییەكانی وڵاتانی میسرو ئیسرائیل و سودان و مالیو  ئەریتیریا لەسەر خاكى باشووری سودان و  سامانە سروشتیەكەی،  یەكێكیترە لەو مەترسیانەی  كە ڕووبەڕووی  باشووری سودان و وڵاتانی ناوچەكە  دەبێتەوە.

 

،،

 مەترسی ئەوە هەیە كێشەی فەنزویلا بگۆڕێت بۆ  پێكادانێكی خوێناوی و شەڕی ناوخۆ  كە كیشوەری ئەمەریكای لاتین و جیهان بە خۆیەوە گیرۆدە دەكات.

‎٨- كێشەكانی كامیرۆن: بەپێی  ڕاپۆرتی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە ساڵی٢٠١٨ دا ئامادە كراوە،  شەڕی ناوخۆیی لە كامیرۆن  لە نێوان موسوڵمان و مەسیحی و هۆزەكانی ئەو ووڵاتەدا  لەساتی ڕووداندایە، كە ئەمەش دەرفەت بۆ گروپە توندرەوە ئیسلامیەكانی وەك  بۆكۆحەرام و  ویلایەتی حەبەشەی داعش  دەرەخسێنێت  كەئەو وڵاتە بكەن بە پێگەی هێزی خۆیان و مەترسی بۆ سەر وڵاتانی ئەفەریقاو تەواوی جیهان دروستبكات.

 

‎٩- كێشەی ئۆكرانیا: شۆرشی هەڵگرانی ئاڵا پرتەقاڵیەكان كە ساڵی ٢٠١٤ بە خۆپیشاندانەكانیان تەواوی ئۆكرانیایان تەنی و و توانیان فیكتۆریان كۆڤیچ سەرۆك و حوكومەتەكەی كە هاوپەیمانی ڕوسیا بوون بڕوخێنن، ئەمەش نیگەرانی لای ڕوسیا دروستكردوە،  ئەوروپای بەوە تۆمەتباركرد كە لە پشت خۆپیشاندانە كەوەن و دەیانەوێت ئۆكرانیا داگیربكەن، كە سنورێكی بەرفراوانی لەگەڵ ڕوسیادا هەیە، بۆیە بەبیانووی  پاراستی ئاسایشی نەتەوەییەوە، دەستتێوەردانی سەربازی لەئۆكرانیا كردو وە دورگەی قرم و هەردوو هەرێمی ئەبغازیاو ئۆسیتیای باشور داگیركرد، ئەم هەنگاوەی ڕوسیا كاردانەوەك توندی ئەمەریكاو وڵاتانی یەكێتی ئەوروپای لێكەوتەوەو كێشەكان هەتا ئێستا بەردەوامە، بۆیە هەندێك لەلێكۆڵەرەوانی بواری ئاسایشی جیهانی، پێیانوایە كێشەی ئۆكرانیا ئەو بۆمب ەتەوقیتكراوەیە  كە لە ئەگەری تەقینەوەیدا دەبێتە هۆی دروستبوونی  جەنگی جیهانی سێیەم لە نێوان ئەمەریكاو ئەوروپاو ڕوسیاو هاوپەیمانەكان.

 

‎١٠- كیشەی  فەنزوێلا: ئەگەر چی كێشە ناوخۆییەكانی فەنزوێلا كۆنن و تازەنین، بەڵام دوای ئەوەی خوان غوایدۆی سەرۆكی پەرلەمانی فەنزوێلا ڕۆژی ٢٣  مانگی ڕابردوو دورخستنەوەی  نیكۆلاس مادۆرۆی سەرۆكی دەركردو خۆی وەك سەرۆكی كاتی فەنزوێلا ڕاگەیاند،  ئەمەش  ناكۆكیە ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتەی گەیاندە لوتكەو بەتایبەت دوای ئەوەی ولاتانی یەكێتی ئەوروپاو ئەمەریكا  پشتیوانی غوایدۆ دەكەن، لە بەرامبەردا ڕوسیاو چین و بەشێك لە وڵاتانی ڕۆژههڵاتی  ناوەڕاست  و ئەمەریكای لاتین  پشتیوانی نیكۆلاس مادۆرۆ دەكەن، ڕوسیا هەوڵی دورخستنەوەی مادۆرۆی بە كودەتا ناوبرد  پشتیوانی خۆی بۆ حكومەت و سوپای فەنزوێلا ڕاگەیاند، لە بەرامبەردا دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا ڕایگەیاند، ئەگەر مادۆرۆ دەستبەرداری دەسەڵات نەبێ ئەوا دەست تێوەردانی سەربازی  لەو وڵاتە دەكات بۆ لادانی نیكۆڵاس مادۆرۆ، بۆیە  ئەم ململانێیانە وایكردووە  كە  مەترسی ئەوە هەیە كێشەی فەنزویلا بگۆڕێت بۆ  پێكادانێكی خوێناوی و شەڕی ناوخۆ  كە كیشوەری ئەمەریكای لاتین و جیهان بە خۆیەوە گیرۆدە دەكات.

 

‎ئەمانەی سەرەوە گرنگترین ئەو ١٠ كێشەیە بوون كەلە ڕووی سیاسی و ئەمنیەوە جیهانیان بە خۆیانەوە گیرۆدە كردووه‌، بەڵام جیهان جگە لەم گرفتانە بە دەست دەیان كێشەی ترەوە دەناڵێنێت كە بەرئەنجامی ناكۆكیە سیاسی و نێودەوڵەتیەكانە،  لەوانە( پیس بوونی ئاو و هەوای زەوی و بەرز بوونەوەی پلەكانی گەرماو برسێتی و هەژاری و بە بیابان بوون‌و زیادبوونی ژمارەی  دانیشتوان و كەمبونەوەی سەرچاوەی  بەرهەمهێنانی خۆراك و داكشانی  گەشتی ئابوری جیهانی) كە ئەم كێشانەنەك بەتەنها مرۆڤ و ناوچەیەكی دیاریكراو بە ڵكو تەواو گۆی زەویان خستوتە بەردەم چارەنوسی لەناو چوون.

 

author photo

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی