كاكه‌ زیادى كۆیه‌، جێگره‌ گومناوه‌كه‌ى مه‌لا مسته‌فا

كاكه‌ زیادى كۆیه‌، جێگره‌ گومناوه‌كه‌ى مه‌لا مسته‌فا

1029 خوێندراوەتەوە

چه‌په‌كانى كۆمیته‌ى ناوه‌ندى پارتى، دژى ئه‌وه‌ بوون شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حمودو كاكه‌ زیادى كۆیه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تى پارتیدابن

بوونى شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حمود به‌ جێگرى یه‌كه‌مى مه‌لا مسته‌فاو كاكه‌ زیادى كۆیه‌ به‌جێگرى دووه‌م له‌ كۆنگره‌ى یه‌كه‌مى پارتیدا، ده‌بێته‌ ده‌روازه‌ى یه‌كه‌مین ناكۆكى له‌ناو سه‌ركردایه‌تى پارتیداو چه‌په‌كانى ناو كۆمیته‌ى ناوه‌ندى دژى بوونى ئه‌وان له‌و ئۆرگانه‌ باڵایه‌ى پارتیدا ده‌وه‌ستنه‌وه‌.

جگه‌ له‌وه‌ى كاكه‌ زیادى كۆیه‌ جێگرى دووه‌مى مه‌لا مسته‌فا بووه‌، به‌وته‌ى مام جه‌لال كاروبارى ڕێكخستنى پارتیشى پێسپێردراوه‌، به‌ڵام به‌هۆى ناڕازایی‌و هه‌م به‌رهه‌ڵستییه‌كانى چه‌په‌كانى ناو سه‌ركردایه‌تى پارتى، ئه‌و بێ ڕۆڵ‌و كاریگه‌ر ده‌كرێت‌و ده‌بێته‌ ناوێكى ونى سه‌ره‌تاكانى پارتى‌و شۆڕشى ئه‌یلوول.


.
كاكه‌ زیاد غه‌فورى، كوڕى حه‌مه‌ ئاغاى كۆیه‌یه‌و ساڵى 1914 له‌ كۆیه‌ له‌ دایكبووه‌و خوێندنى سه‌ره‌تایی له‌ كۆیه‌ ته‌واو كردووه‌، مردنى باوكى ڕێگر ده‌بێت له‌وه‌ى درێژه‌ به‌خوێندن بدات.
ده‌سته‌یه‌ك له‌ ڕووناكبیران‌و هه‌ڵگرانى بیرى نه‌ته‌وه‌یی له‌ ساڵى 1931 له‌ شارى كۆیه‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كى سیاسى به‌ناوى "كۆمه‌ڵه‌ى منه‌وه‌ران" دا ده‌مه‌زرێنن، زیاد ئاغاى غه‌فورى " كاكه‌ زیاد" كه‌ ئه‌و ده‌مه‌ ته‌مه‌نى حه‌ڤده‌ ساڵ ده‌بێت، ده‌بێته‌ ئه‌ندامى كۆمه‌ڵه‌كه‌و ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ یه‌كه‌مین وێستگه‌ى كارى سیاسى ئه‌و.

,,

حیزبى هیوا ده‌بێته‌ دووه‌مین وێستگه‌و جموجوڵ‌و كارى سیاسى زیاد ئاغاى غه‌فورى‌و كاتێك حیزبى هیوا له‌ساڵى 1939 دا ده‌مه‌زرێ، ده‌بێته‌ ئه‌ندامى لقى كۆیه‌ى حیزبى هیوا.


حیزبى هیوا ده‌بێته‌ دووه‌مین وێستگه‌و جموجوڵ‌و كارى سیاسى زیاد ئاغاى غه‌فورى‌و كاتێك حیزبى هیوا له‌ساڵى 1939 دا ده‌مه‌زرێ، ده‌بێته‌ ئه‌ندامى لقى كۆیه‌ى حیزبى هیوا.
ناكۆكى‌و ململانێى نێوخۆیی، دواى پێنج ساڵ حیزبى هیوا به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ ده‌بات‌و به‌رپرسان‌و كاره‌كته‌ره‌ دیاره‌كانى حیزبى هیوا هه‌ردوو حیزبى " ڕزگارى"‌و حیزبى " شۆڕش" دروستده‌كه‌ن‌و له‌ گه‌ڵ دروستبوونى پارتی دیموكراتى كوردستانیشدا زۆرینه‌ى سه‌ركرده‌كانى هه‌ردوو حیزب ده‌چنه‌ سه‌ركردایه‌تى پارتییه‌وه‌.

,,

پاش هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى حیزبى هیوا، كاكه‌ زیاد ده‌بێته‌ مایلدارو ئه‌ندامى حیزبى ڕزگارى، ئه‌و حیزبه‌ى كه‌ له‌ مانگى شوباتى ساڵى 1945 دامه‌زرا


پاش هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى حیزبى هیوا، كاكه‌ زیاد ده‌بێته‌ مایلدارو ئه‌ندامى حیزبى ڕزگارى، ئه‌و حیزبه‌ى كه‌ له‌ مانگى شوباتى ساڵى 1945 دامه‌زراو زۆرینه‌ى سه‌ركرده‌و ئه‌ندامانى حیزبى هیواى هه‌ڵوه‌شاوه‌ى تێدا كۆبوونه‌وه‌و سه‌ركرده‌ دیاره‌كانیان بریتیبوون له‌ " ته‌ها محێدین مه‌عروف‌و دكتۆر جه‌عفه‌ر محه‌مه‌د كه‌ریم‌و نورى شاوه‌یس‌و دكتۆر سدیق ئه‌تروشى"، دواتر بوونه‌ به‌شێك له‌ پارتى دیموكراتى كوردستان.


پارتى دیموكراتى كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى كوردستان، ده‌بێته‌ جێگه‌ بایه‌خ‌و سه‌رنجى كاره‌كته‌ره‌ سیاسییه‌كانى ئه‌و سه‌روه‌خته‌ى هه‌ردوو حیزبى ڕزگارى‌و شۆڕش‌و له‌ ئه‌نجامى گفتوگۆى نێوان حیزبى شۆڕش‌و كاكه‌ زیاده‌وه‌ ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ دروستده‌بێت كه‌ سوود له‌ تواناكانى "هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا" وه‌ربگیرێت بۆ دروستكردنى حیزبێكى هاوشێوه‌ى پارتى دیموكراتى كورد له‌ ڕۆژ هه‌ڵاتى كوردستان.

,,

 له‌ڕێگه‌ى كاكه‌ زیادو حیزبى شۆڕشه‌وه‌، هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا ده‌نێردرێت بۆ مه‌هاباد بۆ ئه‌وه‌ى چاوى به‌ مه‌لا مسته‌فا بكه‌وێت‌


ئه‌وكاته‌ هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا په‌یوه‌ندى به‌حیزبى شۆڕشه‌وه‌ هه‌بووه‌و
دواتر له‌ڕێگه‌ى كاكه‌ زیادو حیزبى شۆڕشه‌وه‌، هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا ده‌نێردرێت بۆ مه‌هاباد بۆ ئه‌وه‌ى چاوى به‌ مه‌لا مسته‌فا بكه‌وێت‌و گفتوگۆ بكه‌ن بۆ دامه‌زراندنى پارتێكى هاوشێوه‌ى پارته‌كه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى كوردستان.


پاش دیتن‌و ڕاوێژ له‌گه‌ڵ " مه‌لا مسته‌فاو میرحاج‌و نورى ئه‌حمه‌د ته‌هاو چوار ئه‌فسه‌ره‌ شه‌هیده‌كه‌، مسته‌فا خۆشناو و عززه‌ت عه‌بدولعه‌زیزو خه‌یروڵا عه‌بدولكه‌ریم‌و محه‌مه‌د قودسى"، هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا ڕه‌وانه‌ى كوردستانى باشور ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ پێكهێنانى ئه‌و حیزبه‌و چه‌ند ڕاسپارده‌یه‌كیشى پێدا ده‌نێرنه‌وه‌.
به‌پێى ڕاسپارده‌كان، له‌ یه‌كه‌م كۆنگره‌ى دامه‌زراندى پارتیدا كه‌ له‌ 16ى ئابى 1946 له‌ به‌غداد گرێدرا، شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حمودى حه‌فید وه‌كو جێگرو یاریده‌ده‌رى یه‌كه‌مى مه‌لا مسته‌فا دیاریده‌كرێت‌و كاكه‌ زیادى كۆیه‌ش وه‌كو جێگرى دووه‌م ده‌ستنیشان ده‌كرێت.


هه‌ر زوو له‌ لایه‌ن چه‌په‌كانى ناو سه‌ركردایه‌تیی پارتییه‌وه‌ وه‌كو موكه‌ڕه‌م تاڵه‌بانى باسیده‌كات له‌ %53ى ئه‌نامانى كۆمیته‌ى ناوه‌ندى حیزب له‌وان بوون، ده‌نگى ناڕه‌زایی به‌رانبه‌ر به‌م بڕیاره‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌و دانانى شێخ له‌تیف‌و كاكه‌ زیادى كۆیه‌ ده‌بێته‌ یه‌كه‌مین ناكۆكى له‌ناو به‌رپرسانى باڵاو سه‌ركردایه‌تى پارتیداو چه‌په‌كانى ناو سه‌ركردایه‌تى پارتى دژى ئه‌وه‌ ده‌وه‌ستنه‌وه‌ كه‌ دوو كه‌سى عه‌شایه‌ر ببنه‌ جێگرى مه‌لا مسته‌فاو پاش سه‌رۆك ده‌سه‌ڵاتى حیزب لای ئه‌وان بێت.
به‌ناكۆكى نێوان شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حمودو هه‌مزه‌ عه‌بدوڵاش له‌ ساڵى 1948 ناكۆكى نێوان عه‌شایه‌رو چه‌پ له‌ناو پارتیدا ته‌قییه‌وه‌.


مام جه‌لال له‌ به‌رگى یه‌كه‌مى كتێبى " دیدارى ته‌مه‌ن"دا باسله‌وه‌ ده‌كات كه‌ بوونى شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حمودى حه‌فیدو كاكه‌ زیاد به‌جێگرى سه‌رۆكى پارتى، نیگه‌رانى لاى ئه‌وانه‌ دروستكردووه‌ كه‌ له‌ ژێر كاریگه‌رى بیرى چه‌پدا بوون:" له‌ناو پارتیدا ناكۆكى به‌رانبه‌ر بوونى ئه‌وان به‌جێگر ده‌ستى پێكردو به‌تایبه‌ت لاى ئێمه‌ى گه‌نجان كه‌ له‌ژێر كاریگه‌رى بیرى چه‌پدا بووین‌و بوو به‌هۆى ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌كى زۆر له‌ گه‌نجان وازیان له‌ پارتى هێنا"


مام جه‌لال ده‌شڵێت:" به‌دامه‌زراندنى پارتى سه‌ركردایه‌تى عه‌شایه‌رى گه‌رایه‌وه‌ بۆ ناو جوڵانه‌وه‌ى كورد، پێشتر سه‌ركردایه‌تى هه‌ردوو حیزبى ڕزگارى‌و شۆڕش به‌ده‌ست خه‌ڵكى خوێنده‌واره‌وه‌ بوو".
به‌ بڕواى مام جه‌لال بوونى باڵى ده‌ره‌به‌گ‌و عه‌شایه‌رى له‌ناو سه‌ركردایه‌تى پارتیدا گه‌وره‌ترین پاشه‌كشه‌ بووه‌ له‌ ڕووى سیاسى‌و ئایدۆلۆجییه‌وه‌و مام جه‌لال پاشه‌كشه‌و هه‌ڵه‌كه‌ش ده‌خاته‌ ئه‌ستۆى هه‌مزه‌ عه‌بدوڵا كه‌ له‌ كۆنگره‌ى یه‌كه‌مى پارتیدا بووه‌ته‌ سكرتێرى حیزب:" هه‌مزه‌ هه‌ڵه‌ى گه‌وره‌ى كرد له‌ مێژووى كورددا كه‌ عه‌شایه‌رى هێنایه‌وه‌ ناو جوڵانه‌وه‌ى كوردایه‌تى، هه‌مزه‌ ئه‌و كاره‌ى كردو ئه‌وانى هێنایه‌وه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تى، ئه‌وه‌ گه‌وره‌ترین پاشه‌كشه‌ بوو له‌ ڕووى سیاسى‌و ئایدۆلۆژییه‌وه‌، به‌و هۆیه‌وه‌ چه‌پ‌و شۆڕشگێڕه‌كان چوونه‌ ناو حیزبى شیوعى، هه‌مزه‌ باڵى ده‌ره‌به‌گى گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ ناو جولانه‌وه‌ى كوردى‌و خه‌تاى گه‌وره‌ له‌سه‌ر شانى هه‌مزه‌یه‌".
هه‌رچه‌نده‌ كۆنگره‌ى چواره‌مى پارتى له‌ ساڵى 1959 له‌ ماڵى كاكه‌ زیاد له‌ به‌غداد به‌ستراو یه‌كه‌مین كۆنگره‌ش بوو كه‌ مه‌لا مسته‌فا پاش گه‌ڕاه‌وه‌ى له‌ سۆڤییه‌ت به‌شدارى تێدا بكات، به‌ڵام كاكه‌ زیادى كۆیه‌ بۆ ئه‌ندامى كۆمیته‌ى ناوه‌ندى‌و سه‌ركردایه‌تى حیزب هه‌ڵنه‌بژێردرا.

,,

به‌ لاوازبوونى ئاڕاسته‌ى چه‌پ له‌ناو پارتیشدا كه‌ له‌ كۆنگره‌ى چواره‌مه‌وه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تیدا پاشه‌كشه‌یان كردبوو، كاكه‌ زیادى كۆیه‌ نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تى حیزب.


به‌ لاوازبوونى ئاڕاسته‌ى چه‌پ له‌ناو پارتیشدا كه‌ له‌ كۆنگره‌ى چواره‌مه‌وه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تیدا پاشه‌كشه‌یان كردبوو، كاكه‌ زیادى كۆیه‌ نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تى حیزب.
جیا له‌ ڕۆڵى باڵى چه‌پى ناو سه‌ركردایه‌تى پارتى له‌ لاوازبوونى پێگه‌ى ئه‌ودا، بوونى به‌ ئه‌ندامى په‌رله‌مانى عێراق له‌ ساڵى 1947دا یه‌كێكیتر له‌ هۆكاره‌كانى ونبوون‌و نه‌مانى ڕۆڵ‌و كاریگه‌رى كاكه‌ زیاده‌ له‌سه‌ركردایه‌تى پارتیدا.
ساڵى 1947 زیاد ئاغاى غه‌فورى ده‌بێته‌ ئه‌ندامى په‌رله‌مانى عێراق‌و دواى ساڵێك‌و له‌ كانوونى دووه‌مى ساڵى ،1948 له‌كاتى ڕاپه‌ڕین‌و خۆپیشاندانى به‌ناوبانگى وسبه‌ دژ به‌ڕێكه‌وتنى حكومه‌تى ساڵح جه‌برو به‌ریتانیا كه‌ به‌ په‌یمانى "پۆرتسمۆس" ناسرا، ئیستیقاله‌ له‌په‌رله‌مان ده‌كات‌و له‌ بروسكه‌یه‌كدا ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌و ئاماده‌نییه‌ ئه‌ندامى په‌رله‌مان بێت، له‌كاتێكدا حكومه‌ت خه‌ڵك ده‌كوژێت‌و ئازار ده‌دات.
به‌ وته‌ى مام جه‌لال ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌كه‌ى كاكه‌ زیاد له‌ ئه‌ندامێتى په‌رله‌مانى عێراق له‌وكاته‌دا، كۆیه‌ى وروژاندوه‌و خه‌ڵك زۆرى پێخۆشبووه‌ كه‌ نائیبى كۆیه‌ ده‌ستى له‌كار كێشاوه‌ته‌وه‌.
مام جه‌لال له‌به‌رگى یه‌كه‌مى كتێبى دیدارى ته‌مه‌ندا ده‌ڵێت:" بروسكه‌كه‌ى له‌ كۆیه‌ خوێندرایه‌وه‌و وتبووى من ئیستیقاله‌ ده‌كه‌م، چونكه‌ حكومه‌ت خه‌ڵك ده‌كوژێت‌و خه‌ڵك ئازار ده‌دات".
مام جه‌لال سه‌باره‌ت به‌ ڕۆڵى كاكه‌ زیاد له‌ په‌رله‌ماندا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ كاكه‌ زیاد پیاوێكى باش‌و كوردپه‌روه‌ر بووه‌، به‌ڵام وه‌كو پێوویست خوێنده‌وار نه‌بووه‌ كه‌ ناتیق‌و به‌لیغ بێت‌و له‌په‌رله‌ماندا قسه‌ بكات، زۆرجار موعاره‌زه‌ى كردووه‌، به‌ڵام قودره‌تى گفتوگۆكردن‌و ڕاده‌ربڕینى نه‌بووه‌.

كاكه‌ زیاد له‌ساڵى 1952 وه‌ك نوێنه‌رى پارتى بووه‌ته‌ ئه‌ندامى بزوتنه‌وه‌ى ئاشتیخوازى عێراق‌و له‌ساڵى 1961 له‌كاتى هه‌ڵگیرسانى شۆڕشى ئه‌یلوول ده‌ستگیر ده‌كرێت‌و تا كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ى ساڵى 1963 له‌ زینداندا ده‌بێت‌و پاش ئازابوونى له‌ زیندان ده‌بێته‌ ئه‌ندامى ته‌نفیزى ئه‌نجومه‌نى سه‌ركردایه‌تى شۆڕش.
هه‌ژار موكریانى له‌ " چێشتى مجێور"دا، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ شه‌وێك له‌ گوندى " گربداغ" كۆبوونه‌ته‌وه‌و مه‌لا مسته‌فا زۆر به‌گژ حیزبى پارتیدا " مه‌به‌ست باڵى مه‌كته‌بى سیاسییه‌" چووه‌، وه‌كو ئه‌و ده‌ڵێت هیچ كه‌سیش له‌ مامۆستایانى مه‌جلیسه‌كه‌ش قسه‌ى نه‌كردووه‌.


هه‌ژار ده‌ڵێت:" خۆم تێخست‌و وتم: شتێكى مه‌علومه‌ حیزب بۆ سه‌ركردایه‌تى‌و شاره‌زاكردنى گه‌ل له‌ خه‌باتى ئازادیخوازیدا زۆر لازمه‌و به‌ بێ حیزبێكى ڕێك‌و پێك هیچ كارێك به‌ڕێوه‌ ناچێت، ئه‌گه‌ر بارزانى له‌ حیزب‌و سه‌ركرده‌كانى پارتى توڕه‌یه‌ با بیانگۆڕێ، به‌ڵام حیزب هه‌ر ده‌بێت دامه‌زرێ، با شێوه‌ى پارتى نه‌بێ حیزبى ته‌نه‌كه‌ بێ، ناو شه‌رت نییه‌، ناوه‌رۆك شه‌رته‌".
وه‌كو هه‌ژار موكریانى ده‌یگێڕێته‌وه‌، كاكه‌ زیاد ئاغاى كۆیه‌ هه‌ستاوه‌و ته‌سدیقى قسه‌كانى ئه‌وى كردووه‌و دواتر له‌سه‌ر ئه‌وه‌ مه‌لا مسته‌فا سه‌رزه‌نشتى كاكه‌ زیادى كۆیه‌ى كردووه‌ " بیستم كه‌ مه‌لا مسته‌فا له‌ دوایدا به‌ كاكه‌ زیادى گوتبوو، هه‌ژار فێرى كردى ئه‌م قسانه‌ بكه‌یت‌و له‌سه‌ر برایم‌و جه‌لال وه‌جواب بێى".
پاش هه‌ره‌سى شۆڕشى ئه‌یلوول واز له‌كارى سیاسى دێنێت‌و له‌ به‌غدا نیشته‌جێ ده‌بێت، له‌ 12ى نیسانى 1991 له‌كاتى كۆڕه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌ى كورد، له‌ شارى نه‌غه‌ده‌ له‌ كوردستانى ڕۆژهه‌ڵات كۆچى دوایی ده‌كات.

سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
یه‌ك: مام جه‌لال – دیدارى ته‌مه‌ن – به‌رگى یه‌كه‌م
دوو: چێشتى مجێور – هه‌ژار موكریانى
سێ: په‌ره‌ سه‌ندنى ژیانى حیزبایه‌تى له‌ كوردستانى باشووردا – محه‌مه‌د فاتیح.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی