تيرۆر كردنى جه‌لال ئه‌وقاتی ,ده‌ستپێكی  سه‌رده‌مێكی تاریك

تيرۆر كردنى جه‌لال ئه‌وقاتی ,ده‌ستپێكی سه‌رده‌مێكی تاریك

705 خوێندراوەتەوە



كاتژمێر 8 و خوله‌كی10ى سه‌ر به‌یانی ساڵی 1963، كرده‌یه‌كی تێرۆرستى له‌گه‌ڕه‌كی كه‌راده‌ى مه‌ریه‌می به‌غدا ڕووده‌دات، سه‌ركه‌وتنى ئه‌و كرده‌وه‌ تێرۆرستییه‌ كه‌ تێیدا (جه‌لال ئه‌وقاتی) فه‌رمانده‌ى هێزه‌ ئاسمانییه‌كانی عێراق ده‌كوژرێت ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌كی نوێ بۆ چوار ده‌یه‌ى تاریك و پڕ له‌ تراژیدیا له‌ مێژووى هاوچه‌رخی عێراقدا و به‌بێ كوشتنى "ئه‌وقاتی" كه‌ له‌هه‌مانكاتدا یه‌كێك بوو له‌ سه‌ركرده‌كانى حیزبی شیوعى عێراقی، ئه‌سته‌م بوو شتێك هه‌بێ به‌نێوی سه‌رده‌میی حكومڕانیى به‌عس.


به‌ره‌به‌یانی ڕۆژی 8ی شوبات كه‌هاوت ڕۆژی هه‌ینی بوو، حیزبی به‌عس پێنج ئه‌ندامی خۆی كه‌ له‌ هه‌ڕه‌تى لاوێتیدان ڕاده‌سپێرێت بۆ بۆ گرتن یا تیرۆركردنی(جه‌لال ئه‌وقاتی) و له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی كورتدا به‌و چوار گه‌نجه‌ ڕایده‌گه‌یه‌نن: به‌بێ گرتن و كوشتنى ,ئه‌و قاتی, كوده‌تاكه‌مان سه‌رناگرێت، هه‌ر له‌وێدا پێنج ده‌مانجه‌یان پێده‌ده‌ن و به‌ڕێیان ده‌خه‌ن بۆ ئه‌نجامدانى كرده‌كه‌یان ، یاسین باقر, كه‌ خۆی نوسه‌رێكی به‌عسه‌، له‌ جێگایه‌كدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات: " ئه‌و تێڕوانینه‌ى كه‌ پێی وابوو سه‌رنه‌گرتنى كوشتنى ئه‌وقاتی یه‌كسانه‌ به‌ فه‌شه‌ل هێنانى كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ ته‌واو ڕاست بوو، بۆیه‌ كوشتنى ئه‌وقاتی وه‌ك كاتژمێر سفر ده‌ستنیشان كرابوو بۆ كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ى 8ی شوباتی 1963.

،،

ترسی به‌عس له‌ ,ئه‌وقاتی جگه‌ له‌وه‌ى به‌بێ ده‌ستگرتنه‌ سه‌ر هێزی ئاسمانیدا هیچ كوده‌تایه‌كی سه‌ربازی تواناى سه‌رگرتنى نییه‌ و ئه‌ویش فه‌رمانده‌ى ئه‌و هێزه‌ گرنگه‌یه‌ و ده‌بێ په‌یوه‌ندی هێزه‌كه‌وه‌ و فه‌رمانده‌كه‌یان بپچڕێت

محمد سامر, دراوسێ ماڵی ,جه‌لال ئه‌وقاتی فه‌رمانده‌ى هێزی ئاسمانی عێراق چاوساغی ئه‌و شانه‌یه‌ ده‌كات كه‌ لایه‌ن حه‌ره‌س قه‌ومی حیزبی به‌عسه‌وه‌ بۆ ده‌ستگیركردنى ئه‌وقاتى ده‌ستنیشان كرابوو، بۆیه‌ كاتژمێر 8:10 خوله‌ك ,جه‌لال ئه‌وقاتی له‌ ماڵ ده‌رده‌چێت و به‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌ی ده‌چێته‌ كۆڵانیكی لاوه‌كی نزیكی ماڵی خۆیان له‌وێدا شانه‌كه‌ى حزبی به‌عس پێشی پێده‌گرتن و ئه‌ویشله‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌ى داده‌به‌زێت و به‌پێ ڕاده‌كات و له‌وكاته‌دا ده‌یده‌نه‌ به‌ر ده‌ستڕێژی گوله‌و ناوبرا به‌ر ده‌كه‌وێت و هه‌ر له‌وێدا ده‌ست به‌جێ گیان له‌ده‌ست ده‌دات.
لای خۆیشیه‌وه‌ ئیبراهیم حه‌ریری سه‌ركرده‌ له‌ حزبی شیوعیى عێراق ئه‌وه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ پیلانه‌كه‌ سه‌ره‌تا وابووبێت ,جه‌لال ئه‌وقاتی ده‌ستگیر بكرێت، به‌ڵكو هه‌ر له‌سه‌ره‌وه‌تا پیلانی كوشتنى له‌لایه‌ن حیزبی به‌عس و حه‌ره‌س قه‌ومیه‌كانه‌وه‌ داڕێژراوه‌. ترسی به‌عس له‌ ,ئه‌وقاتی جگه‌ له‌وه‌ى به‌بێ ده‌ستگرتنه‌ سه‌ر هێزی ئاسمانیدا هیچ كوده‌تایه‌كی سه‌ربازی تواناى سه‌رگرتنى نییه‌ و ئه‌ویش فه‌رمانده‌ى ئه‌و هێزه‌ گرنگه‌یه‌ و ده‌بێ په‌یوه‌ندی هێزه‌كه‌وه‌ و فه‌رمانده‌كه‌یان بپچڕێت، هه‌روه‌ها له‌دواى "عه‌بدول كه‌ریم قاسم" ئه‌وقاتى له‌هه‌ر كه‌س زیاتر له‌نێو سوپادا چانس و تایبه‌تمه‌ندی شوێنگره‌وه‌ى قاسمی هه‌بوو، هه‌موو ئه‌مانه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كیین بۆ له‌نابردنى ئه‌وقاتی له‌لایه‌ن حه‌ره‌س قه‌ومییه‌وه‌.


زۆربه‌ى توێژه‌رانی مێژوو هاوچه‌رخی عێراق پێیان وایه‌ ,سالح مه‌هدی عه‌ماش, سه‌ركرده‌ى دیاری حیزبی به‌عس ,ئه‌وقاتی ده‌ستنیشان كردووه‌ بۆ یه‌كه‌مین كاری له‌ناوبردن و ده‌ستپێكی كوده‌تاى 8ی شوبات و ئه‌وه‌ى به‌ سه‌كردایه‌تى حیزبی به‌عس ڕاگه‌یاندووه‌: به‌بێ له‌نێو بردنى ئه‌وقاتی هیچ كارێك بۆ گرتنه‌ ده‌ستى حكوم و گوڕینی ده‌سه‌ڵاتى قاسم مه‌یسه‌ر نابێت.
" شانه‌ى كوشیتنى "ئه‌وقاتی" پێكهاتبوو له‌:
1.ماهر الجعفری.
2.غسان عبدالقادر.
3.عدنان داود قه‌یسی.
4.كریم الاسود
5.مجید رجب الحمدان.
ئه‌وقاتی, ناوی ته‌واو جه‌لال جعفر ئه‌لئه‌وقاتی-یه‌، له‌ساڵی 1914 و له‌به‌غدا له‌دایك بووه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌و ئه‌فسه‌رانه‌ى كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بزووتنه‌وه‌ى ماركسیسته‌كانى ئه‌و كاتى عێراق كردووه‌ و ساڵی 1934 په‌یوه‌ندی به‌ حزبی شیوعى عێراق كردووه‌ و له‌ به‌ریتانیا خوێندنى به‌ پله‌ى زۆر باش ته‌واو كردووه‌ و گه‌ڕاته‌وه‌ عێراق، دواتر په‌یوه‌ندی كردووه‌ بزووتنه‌وه‌ى ئاشتى سه‌ربه‌ حیزبی شیوعى له‌سه‌ره‌تاى په‌نجاكان و دواتر بۆته‌ سه‌ركرده‌یه‌كی دیاری ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌، له‌ڕاپه‌ڕینى ساڵی 1952 به‌شدار ده‌بێت و دواتر ده‌خرێته‌ زیندانه‌وه‌ و ساڵی 1952، پاش شۆڕشی 14ی ته‌مموز به‌ فه‌رمانده‌ی هێزی ئاسمانی عێراق ده‌ستنیشان ده‌كرێت.

،،

ئه‌وقاتی به‌یه‌كێك له‌ كۆڵكه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى پاراستنى حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بدولكه‌ریم قاسم و حزبی شیوعیی عێراقی داده‌نرێت و ئه‌و هه‌میشه‌ ئامرازی ترس بووه‌ بۆ نه‌یارانی قاسم و حیزبی شیوعیی. له‌ كۆی 300 فڕۆكه‌وانى سه‌ربازی 77 فڕۆكه‌وانى شیوعیی بوون

ئه‌وقاتی به‌یه‌كێك له‌ كۆڵكه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى پاراستنى حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بدولكه‌ریم قاسم و حزبی شیوعیی عێراقی داده‌نرێت و ئه‌و هه‌میشه‌ ئامرازی ترس بووه‌ بۆ نه‌یارانی قاسم و حیزبی شیوعیی. له‌ كۆی 300 فڕۆكه‌وانى سه‌ربازی 77 فڕۆكه‌وانى شیوعیی بوون، ئه‌وقاتیش سه‌رجه‌می فرۆكه‌وانه‌ شیوعییه‌كانى له‌ بنكه‌ى (الرشید) نزیك به‌غدا دانابوو، ته‌واوی فرۆكه‌ پێشكه‌وتووه‌كانى ئه‌وكاتى خستبووه‌ ژێر ده‌ستیان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش بۆ شكست پێهێنان به‌ هه‌ر كوده‌تایه‌ك كه‌ بكرێته‌ سه‌ر ڕژێمی عه‌بدولكه‌ریم قاسم، له‌ ڕێگه‌ی هێزی ئاسمانییه‌وه‌.


به‌پێی گێڕانه‌وه‌ى یه‌كێك له‌ كوڕه‌كانى ئه‌وقاتی باوكی ئه‌و ڕۆژه‌ى كه‌ تیرۆر كرابوو، به‌ڵێنی به‌ منداڵ و خێزانه‌كه‌ى دابوو گه‌شتێكیان بۆ پشوودان و كاتبه‌سه‌ر بردن پێبكات بۆ ناوچه‌ى "الفحامه‌"ی كشتووكاڵی، ئه‌و ڕۆژه‌، 8ی شوبات 1963، كه‌ ده‌كاته‌ ڕۆژی هه‌ینی به‌یانیه‌كه‌ى داوا له‌ خێزانه‌كه‌ى ده‌كات تاوه‌كو ده‌چێت بۆ كڕینى كۆمه‌ڵێك ڕۆژنامه‌ خۆیان بۆ گه‌شته‌كه‌ ئاماده‌ بكه‌ن، پاش ئه‌ویش به‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌ی خۆی ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ و مناڵه‌ 2 ساڵانه‌كه‌ى به‌نێو "عه‌لی" له‌گه‌ڵ خۆی ده‌بات، ده‌چێته‌ لای دوكانی كه‌سێك به‌ "ته‌ها" ده‌ناسرێت له‌ گه‌ڕه‌كی كه‌ڕاده‌ى مریم له‌ ناوچه‌یه‌ك به‌ (نه‌جار خانه‌) ده‌ناسرێت، كاتێك كه‌سێك بانگی ده‌كات جه‌لال ئاوڕایان لێده‌داته‌وه‌ و یه‌كسه‌ر ده‌زانێت نیازیان خراپه‌ بۆ ئه‌وه‌ى مناڵه‌كه‌ى نه‌كوژێت دوو هه‌نگاو لێی نزیك ده‌بیته‌وه‌و پێیان ده‌ڵێ: "فاشیسته‌ خائینه‌كان" له‌و كاته‌دا ئه‌و كه‌سه‌ چه‌ند فیشه‌كێكی پێوه‌ده‌نێت و ڕا ده‌كات بۆ لای ئۆتۆمبێلێكی ئاماده‌كراوی شانه‌ تێرۆرستیه‌كه‌ى حه‌ره‌س قه‌ومی، شۆفێره‌كه‌ ئه‌ڵێ پێم وایه‌ نه‌مردووه‌، بۆیه‌ یه‌كێكیان له‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ داده‌به‌زێت و ژماریه‌ك فیشه‌كی تر به‌جه‌سته‌ و سه‌ریه‌وه‌ ده‌نێت.

،،

دوای تیرۆر كردنی پزیشكێكی خزمى هاوسه‌ره‌كه‌ى ئه‌وقاتی به‌نێوی ( جه‌لال ئه‌تر ئه‌بادی) ده‌چێت بۆ وه‌رگرتنى ته‌رمه‌كه‌ حه‌ره‌س قه‌ومی هه‌ڕه‌شه‌ى كوشتنى لێده‌كه‌ن گه‌ر بێتوو نزیكی ته‌رمه‌كه‌ بێته‌وه‌، بۆیه‌ تاوه‌كو ئێستا شوێنى ناشتنى ئه‌و قاتی نه‌زانراوه‌.

ڕێك له‌و كاته‌دا سه‌عات سفری كوده‌تا ده‌ستپێده‌كات، سه‌باره‌ت به‌ ته‌رمی جه‌لال ئه‌وقاتی, ته‌رمه‌كه‌ به‌ ئۆتۆمبیلی فریاكه‌وتن ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ پزیشكی دادوه‌ری به‌غدا له‌ (باب المعڤم) و برایه‌كی جه‌لال به‌ناوی ئه‌نوه‌ر ئه‌وقاتی كه‌ خۆشی پزیشك ده‌بێت ده‌چێت بۆ وه‌رگرتنى ته‌رمه‌كه‌ له‌ به‌رده‌رگاى پزیشكى داده‌وه‌ری ده‌ستبه‌سه‌ری ده‌كه‌ن و دواتر پزیشكێكی خزمى هاوسه‌ره‌كه‌ى ئه‌وقاتی به‌نێوی ( جه‌لال ئه‌تر ئه‌بادی) ده‌چێت بۆ وه‌رگرتنى ته‌رمه‌كه‌ حه‌ره‌س قه‌ومی هه‌ڕه‌شه‌ى كوشتنى لێده‌كه‌ن گه‌ر بێتوو نزیكی ته‌رمه‌كه‌ بێته‌وه‌، بۆیه‌ تاوه‌كو ئێستا شوێنى ناشتنى ئه‌و قاتی نه‌زانراوه‌.

ئه‌و كرده‌وه‌ تێرۆرستیه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندی حكومه‌ته‌كه‌ى قاسم و حزبی شیوعى به‌ هێزی ئاسمانى عێراقی بپچرێت و هه‌ر له‌ 8ی شوباتدا حه‌ره‌س قه‌ومی ده‌ستیان گرته‌ ده‌ست ته‌واوی بنكه‌ى (ئه‌لڕه‌شید )و فڕۆكه‌كاندا، به‌و جۆره‌ به‌عسییه‌كان سه‌ركه‌وتوون  له‌ كوده‌تا خوێناییه‌كه‌ى ڕۆژی ناوبراوی 1963، هه‌ر له‌و ڕۆژه‌دا له‌ به‌غدا و به‌شێكی زۆری پارێزگاكانى ژماریه‌كی زۆر له‌ سه‌ركرده‌و ئه‌ندامان حزبی شیوعى عێراق و لایه‌نگرانى قاسم به‌ر شاڵاوى له‌ناوبردن و كوشتن بوونه‌وه‌ له‌لایه‌ن حه‌ره‌س قه‌ومیی حیزبی به‌عسه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ به‌بێ تێرۆركردنى جه‌لال ئه‌وقاتى زه‌حمه‌ت بوو عێراق چوارده‌یه‌ى حكومی خوێناوی و پڕ له‌ تراژیدیاى به‌عسی ببینایه‌.

 

author photo

ڕۆژنامه‌نووس