هەشتی مارسی ژنان و كۆمەڵگای من!

هەشتی مارسی ژنان و كۆمەڵگای من!

175 خوێندراوەتەوە

دوبارە ژنانی چەند كارگەیەكی كەتان لە نیویۆرك دەستیان بە مانگرتن كردەوە، بەڵام ئەمجارە مامەڵەیەكی جیاوازتریان لەگەڵدا كرا، خاوەنی كارگەكان دەرگای كارخانەكانیان بەسەر ژناندا داخست و بەهۆكارێكی نادیار ئاگریان لە كارگەكان بەردا و لە كۆتایدا 129 ژن سوتان و مردن. لەدوای ئەو كارەساتە، رۆژی هەشتی مارس وەك رۆژێكی شوم لە یادەوەری ژنانی ئەمریكیدا مایەوە و هەر ساڵێك لە وڵاتە جیاوازەكانی ئەمریكا و ئەوروپادا، یادی ئەو زوڵم و نادادپەوەری و مردنە دەستەجەمعییەیان دەكردەوە كە لەلایەن هێزی سەرمایەداریەوە بەسەریاندا هات.

 

هەشتی مارس وەك رۆژی ژنان، ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ مانگرتنی ژنە كرێكارەكانی جلوبەرگ و پۆشاكی شاری نیویۆركی ئەمریكا لە ساڵی 1857. لەو ساڵانەدا ژنان تازە مافی ئەوەیان پێدرابوو لە ئیشوكاردا بەشدار ببن، بەڵام بەهەموو شێوەیەك هەستیان بە سوكایەتی كردن و ناعەدالەتی لە كرێی زۆر كەم و كاری زیاد و قورسدا، دەكرد. دەرئەنجام ئەم بارودۆخە ژنانی بەرەو مانگرتن پەلكێش كرد، لەدوای دەیان رۆژ مانگرتن، ژنان نەیانتوانی مافەكانی خۆیان لە ئیشوكار و كرێ و پشوی ڕەسمیدا بەدەستبهێننەوە، بۆیە مانگرتنیان شكاند و دوبارە سیستەمی دیكتاتۆری سەرمایەدارییان قبوڵكردەوە. لە هەشتی مارسی 1908 دا، لە دوای پەنجا ساڵ ژنان هێشتا هەستیان بە باری قورسی نایەكسانی و كرێكی كەم و كاری زۆر و نەبوونی مافی پشو و هەروەها لێدان و دەركردن، دەكرد، بۆیە دوبارە ژنانی چەند كارگەیەكی كەتان لە نیویۆرك دەستیان بە مانگرتن كردەوە، بەڵام ئەمجارە مامەڵەیەكی جیاوازتریان لەگەڵدا كرا، خاوەنی كارگەكان دەرگای كارخانەكانیان بەسەر ژناندا داخست و بەهۆكارێكی نادیار ئاگریان لە كارگەكان بەردا و لە كۆتایدا 129 ژن سوتان و مردن. لەدوای ئەو كارەساتە، رۆژی هەشتی مارس وەك رۆژێكی شوم لە یادەوەری ژنانی ئەمریكیدا مایەوە و هەر ساڵێك لە وڵاتە جیاوازەكانی ئەمریكا و ئەوروپادا، یادی ئەو زوڵم و نادادپەوەری و مردنە دەستەجەمعییەیان دەكردەوە كە لەلایەن هێزی سەرمایەداریەوە بەسەریاندا هات.

 

،،

هەشتی مارس مێژوویەكە پەیوەندی بەو نادادپەروەرییەوە هەیە كە ژنانی ئەمریكی تیایدا دەژیان.

 

 

لە بەردەوامی نەخشاندنی ئەو رۆژە وەك رۆژی ژنان (كلارا زتكەین) لە ساڵی 1910 لە ئەڵمانیا چەند یاسایەكی بۆ ئەو وڵاتە پێشنیار كرد، لەوانە: هەشت سەعات ئیشكردن بۆ ژنان، مافی مۆڵەتی منداڵبوون و مافی پشووی ڕەسمی ژنان وەك پیاوان، تا لە كۆتاییدا بەهۆی هەوڵەكانی كلاراوە هەشتی مارس وەك رۆژی ژنان ناسێنرا.

 
لێرەوە دەتوانین بڵێین مێژووی دروستبوونی هەشتی مارس مێژوویەكە پەیوەندی بەو نادادپەروەرییەوە هەیە كە ژنانی ئەمریكی تیایدا دەژیان، ڕەنگە درێژەدان بەو مێژووەش لەلایەن كۆمەڵگاكانی ترەوە وەڵامگۆیەكی گونجاو نەبێت، چونكە دروستبوونی ماناكانی هەشتی مارس و فیمینیزمی ئەمریكی پەیوەندی بەكۆی ئەو نادادپەروەرییانەوە هەیە كە ژنانی ئەمریكی بەهۆی سوكایەتی كردن بە شوناسی ژنبونیان هەستیان پێ دەكرد، بەڵام ئەم بزوتنەوە بۆ كۆمەڵگایەكی تر ناتوانێت هەمان ماناو هەمان جوانی هەبێت، چونكە لە كاتی دروستبوونی بەشێكی زۆر لە دەوڵەت - میللەتەكانی دونیای مۆدێرن، ژنان خاوەنی ئەو فشارو سوكایەتیە ڕەگەزی و نەژادییە نەبوون كە لە كۆمەڵگایەكی تازەی ئەمریكیدا هەستی پێ دەكرا.

 

،،

هێشتا نە دین دەتوانێت رۆڵ و كاریگەری خۆی هەبێت و نە فەلسفە، بەڵكو ئەوەی كۆمەڵگا دەنەخشێنێت و بەڕێوەی دەبات قەزاو قەدەرەكانی بیركردنەوەو رەفتاری تایبەتی تاكە.

 

 

 بەپێچەوانەوە لە بەشێكی زۆر لە كۆمەڵگاكاندا ژنان توانیبویان هەستی بەرپرسانەی خۆیان لەبەرامبەر شوناسی خۆیاندا بخنەڕوو وە توانیبویان ڕۆڵی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری خۆیان لە چینە جیاوازەكانی كۆمەڵگادا هەبێت. بەهەمان پێوەریش هەشتی مارس ناتوانێت ئەو مانایە بە كۆمەڵگای ئێمە ببخەشێت كە بە كۆمەڵگایەكی ئەوروپی یان ئەمریكی دەبەخشێت، چونكە لە ئەمڕۆی كلتوری ئێمەدا بۆشایی نێوان شوناسی ژنبوون و شوناسی پیاوبوون ناتوانێت ببێت بە چارەسەری كێشەی سەرەكی ئێمە، چونكە پێش ئەوەی داببەزین بۆ سەر ووردەكارییەكان و وردە كلتورەكانی كلتور، دەبێت ستراكچەری كۆمەڵگا لەسەر كۆمەڵێك پرەنسپی عەقلانی رێكخرابێت و تاكەكان بە یاسا ئاشنا كرابن، كە ئەمە لە كۆمەڵگای كوردیدا هێشتا غایبە، بەو مانایەی هێشتا نە دین دەتوانێت رۆڵ و كاریگەری خۆی هەبێت و نە فەلسفە، بەڵكو ئەوەی كۆمەڵگا دەنەخشێنێت و بەڕێوەی دەبات قەزاو قەدەرەكانی بیركردنەوەو رەفتاری تایبەتی تاكە، كە بە هیچ شێوەیەك بەدامەزراوەیی نەكراوە.

 
لەبەرئەوە هەڵەكە لە كۆمەڵگای ئێمەدا لەوێوە دەست پێدەكات كە كاتێك زبرو زۆری پیاوان لەسەر ژنان دەبیسترێت، مانای ڕاستەقینەی ئەو زبری و كوشتنە لە چوارچێوەی (كۆنتێكستی) رەگەزیدا هەڵدەسەنگێنرێت، بەڵام بنەڕەتی بابەتەكە پەیوەندی بە مانا كلتورییەكانی ئێمەوە هەیە كە هێشتا لەگەڵ یاسادا تەبا و كۆك نییە، واتە ئەو زبرییە بۆ زبری كلتوری دەگەڕێتەوە نەك بۆ زبری تەصەوری پیاوان، تەنانەت زۆرجار قوربانی سەرەكی زبری كلتوری، پیاوان بوون نەك ژنان، بەڵام لەبەر ناسكی و فەنتازیبوونی وجودی ژنان، ماناكانی فیمینیزم لەو كاتەدا لەدایك دەبێت كە ژنان زبریەكە دەچێژن، بەڵام پیاوان لەبەرامبەر ئەو زبریەدا هێشتا نەبوون بەخاوەنی چەمكێكی ئەخلاقی كە پێی بناسێرَنەوە، بۆ نمونە تا هەواڵی مەرگی ژنێك بە دەستی مێرد یان براكەی دەبیستین، هەواڵی دەیان و صەدان پیاوی مردوو بێزارت دەكات كە كوژراون و فڕێدراون.

 لەبەرئەوە لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی ئێمەدا دروستبوونی فیمینیزم ناتوانێت بەرگریكارێك بێت بۆ یەكخستنەوە و لەناوبردنی بۆشایی نێوان ژنان و پیاوان، چونكە خودی ستراكچەی كۆمەڵگا لەبەردەم بێ قانونی و نائاشنایی لەبەرامبەر یاسادا دەناڵێنێت.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك