سه‌دام‌و مه‌لا مسته‌فا چۆن گه‌شتنه‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار؟

ئایا ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار ده‌ستكه‌وت بوو؟

سه‌دام‌و مه‌لا مسته‌فا چۆن گه‌شتنه‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار؟

470 خوێندراوەتەوە

دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین

 

لە كۆتایی مانگی كانوونی دووەمی ساڵی 1969، ڕۆژنامەی " سەورە"ی زمانحاڵی حیزبی بەعس بەناونیشانی" كیف سبیل حل المسألە الكردیە" زنجیرە وتارێك بڵاو دەكاتەوەو ئەوە دەبێتە دەروازەی دەستپێكردنی گفتوگۆی نێوان سەركردایەتی پارتی‌و حیزبی بەعس‌و ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازارى لێده‌كه‌وێته‌وه‌؟

 

له‌كاتى سه‌رهه‌ڵدانى شۆڕشى ئه‌یلووله‌وه‌ تا ساڵى 1970 چه‌ندین گه‌ڕى گفتوگۆو هه‌وڵى ڕێكه‌وتن له‌ نێوان سه‌ركردایه‌تى شۆڕش‌و ده‌سه‌ڵاتدارانى عێراقدا ئه‌نجام درابوو، له‌پاش شه‌ڕه‌كانى ساڵانى 1968 – 1969ى نێوان حكومه‌تى به‌عس‌و شۆڕشى كورد، زنجیره‌یه‌ك گفتوگۆ له‌ نێوان هه‌ردوولادا ده‌ستى پێكردو سه‌رئه‌نجام له‌ 11ى ئازارى ساڵى 1970، سه‌ددام حسه‌ین‌و مه‌لا مسته‌فا له‌ ناوپردان ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازاریان واژۆ كرد.

مەسعود بارزانی دەڵێت:" داڕشتنی ماددەكانی ڕێكەوتنەكە لەشەوی 10-11- 3- 1970 تەواو بوو، سەعات یازدەو نیوی شەو بارزانی‌و سەددام هەردوكیان ئیمزای خۆیانیان لەسەر دانا".

ڕێكه‌وتننامه‌كه‌ له‌ 15 به‌ند پێكهاتبوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێنه‌كراو رێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرى به‌دوادا هات، به‌ڵام بوویه‌ به‌یاننامه‌یه‌مى سه‌ره‌كى بۆ خواسته‌كانى كوردو گفتوگۆى پاش راپه‌رینیش ساڵى 1991ى نێوان رێبه‌رانى كوردو سه‌ددام حسێن له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌یاننامه‌ى 11ى ئازار بوو.

 11ى ئازار به‌ یه‌كێك له‌ ڕووداوه‌ گرنگ‌و مێژووییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ باشووری كوردستان دێته‌ ئه‌ژمار ، چونكه‌ بۆیه‌كه‌مینجاربوو له‌چوارچێوه‌ى ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كدا باس له‌ماف‌و خواسته‌كانى كورد بكرێت‌و حكومه‌تى عێراقى دان به‌ چه‌ندین مافی گرنگ‌و مێژوویی كورددا بنێت‌و به‌شێك له‌به‌نده‌كانى ڕێكەوتنەكەش تایبەت بوو بە خوێندن‌و بەكارهێنانی زمانی كوردی‌و دامەزراندنی كوردەكان لە دامودەزگاكانی حكومەتی عێراقیدا.

 

,,

مەسعود بارزانی دەڵێت:" داڕشتنی ماددەكانی ڕێكەوتنەكە لەشەوی 10-11- 3- 1970 تەواو بوو، سەعات یازدەو نیوی شەو بارزانی‌و سەددام هەردوكیان ئیمزای خۆیانیان لەسەر دانا".

لە كۆتایی مانگی كانوونی دووەمی ساڵی 1969، ڕۆژنامەی " سەورە"ی زمانحاڵی حیزبی بەعس بەناونیشانی " كیف سبیل حل المسألە الكردیە" زنجیرە وتارێك بڵاو دەكاتەوەو ئەوە دەبێتە دەروازەی دەستپێكردنی گفتوگۆی نێوان سەركردایەتی پارتی‌و حیزبی بەعس.

 

لە مانگی ئەیلولی ساڵی 1969،" سەرتیپ تاریق" فەرماندەی هێزەكانی عێراق لە بەری ڕەواندز، چوویە لای بارزانی لە " ناوپردان"‌و پەیامی خواستی گفتوگۆكردنی حیزبی بەعسی بە بارزانی گەیاند.

 

لە كۆتا ڕۆژەكانی ساڵی 1969دا، یەكەمین پەیوەندی فەرمی بۆ دەستپێكردنی گفتوگۆ دروستبوو، كاتێك كە حكومەتی بەعس، " سەمیر نەجم"ی ئەندامی سەركردایەتی حیزبی بەعس‌و " فواد عارف"ی نارد بۆ ناوپردان بۆ لای مەلا مستەفا.

 

لە 21- 12- 1969 سەددام حسێن كە ئەوكات جێگری سەرۆككۆماری عێراق بوو، سەرۆكایەتی گروپی كاری گفتوگۆی گرتە ئەستۆو لەیەكەم هەنگاودا، لەڕێگەی " دارا تۆفیق"ەوە ئەو پەیامەی دایە سەركرایەتی شۆڕشی ئەیلوول كە دەبێت كورد پەیوەندی لەگەڵ ئێراندا بپچڕێنێ، دارا تۆفیق كە ئەوكاتە بەنوێنەرایەتی بارزانی لە بەغدا بووە، ئەو بەڵێنەی داوەتە سەددام.

 

,,

ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتى گرنگ‌و به‌بایه‌خى بۆ كورد له‌ باشورى كورستان تێدابوو، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر نه‌بووه‌ مایه‌ى وه‌دیهێنانى خواسته‌كانى كورد، به‌ڵكو به‌هۆى سیاسه‌ت‌و مامه‌ڵه‌ى لاوازو ناسیاسییانه‌ى سه‌ركردایه‌تى ئه‌وساى كوردو په‌شیمانبوونه‌وه‌ى ڕژێمى به‌عس له‌ به‌شێكى گرنگى نێوه‌رۆكى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ كه‌ په‌یوه‌ستبوو به‌ كه‌ركوك‌و ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كانه‌وه‌

لەكۆتا ڕۆژی ساڵی 1969دا، وەفدێك بەسەرۆكایەتی دكتۆر مەحمود عوسمان‌و بەیاوەری سامی عەبدولڕەحمان‌و نوری شاوەیس‌و ساڵح یوسفی دەچنە بەغدا بۆ گفتوگۆ، هەر لەو كاتەشدا كە وەفدی كوردی لەبەغداد دەبن، سەددام حسێن دەچێتە ناوپردان بۆ لای بارزانی‌و ئیدی پرۆسەی گفتوگۆكردن‌و ڕێكەوتن دەچێتە قۆناغێكی باڵاوە.

 

سەبارەت بە هاتنی سەددام حسێن بۆ ناوپردان، مەسعود بارزانی دەڵێت:" سەرمان سوڕما، چونكە بێئەوەی ئەندامێكی سەركردایەتی ئێمە لەگەڵ خۆی بهێنێ، كە ئەو دەم لەبەغداد بوون هاتبوو، لێمان پرسی ئەمە بۆ وابووە، سەعدون غێدان كە یاوەری سەددام بوو، وەڵامی داینەوە كە ئەوان خەریكی گفتوگۆن لەگەڵ برادەران‌و هەموویان تەندروستییان باشەو ورەیان بەرزە".

پاش چەند گەڕێكی گفتوگۆ، لە 10- 3- 1970 بارزانی‌و سەددام حسێن، لە قوتابخانەكەی ناوپردان ڕەشنووسی ڕێكەوتننامەیەكیان واژۆ كرد، ئەو ڕێكەوتننامەیەی كە بە ڕێكەوتننامەی 11ی ئازار ناوی دەركرد

ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتى گرنگ‌و به‌بایه‌خى بۆ كورد له‌ باشورى كورستان تێدابوو، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر نه‌بووه‌ مایه‌ى وه‌دیهێنانى خواسته‌كانى كورد، به‌ڵكو به‌هۆى سیاسه‌ت‌و مامه‌ڵه‌ى لاوازو ناسیاسییانه‌ى سه‌ركردایه‌تى ئه‌وساى كوردو په‌شیمانبوونه‌وه‌ى ڕژێمى به‌عس له‌ به‌شێكى گرنگى نێوه‌رۆكى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ كه‌ په‌یوه‌ستبوو به‌ كه‌ركوك‌و ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كانه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌رئه‌نجامى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرو هه‌ره‌سى شۆڕشى ئه‌یلوولى لێكه‌وته‌وه‌.

دكتۆر مه‌حمود عوسمان، كه‌ یه‌كێك له‌به‌شدارانى گفتوگۆكانى نێوان سه‌ركردایه‌تى شۆڕش‌و حكومه‌تى ئه‌و كاته‌ى عێراق بووه‌، باسله‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ هۆی نه‌بوونی متمانه‌وه‌ له‌ نێوان هه‌ردوولادا ڕێكه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێنه‌كراو حكومه‌تی ئه‌و كاتی عێراق له‌ به‌ڵینه‌كانی په‌شیمان بوویه‌وه‌ و پابه‌ند نه‌بوو به‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌وه‌.

مه‌حمود عوسمان ده‌شڵێت:" له‌و قۆناغه‌دا هه‌ندێ خوێندنه‌وه‌ی كورد هه‌ڵه‌ بوو، كه‌ پێیان وابوو ئێران‌و ئه‌مریكاو ئیسرائیل، ئه‌توانن كێشه‌ی كورد چاره‌سه‌ربكه‌ن‌و كورد بوو به‌ قوربانی"..

كۆسپی سەرەكی گفتوگۆی نێوان حكومەتی عێراق‌و شۆڕشی كورد، پرسی دیاریكردنی سنوری جوگرافی ناوچەی ئۆتۆنۆمی بوو، هەر ئەوەش ڕێكەوتنەكەی پەكخست

لەگەڵ ئەوەدا كە بەشێكی زۆری نێوەرۆكی ڕێكەوتنەكە چووە بواری جێبەجێكردنەوە، بەڵام ڕێبەرانی بەعس، سەبارەت بە سنوری جوگرافیی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، نەك هەر هەنگاوی جیدییان نەناوە، بەڵكو بەردەوام لەهەوڵی ئەوەدابوون كە ناوچە كوردنشینەكانی كەركووك‌و ناوچە نەوتیییەكان لە كوردستان داببڕن.

دیارینەكردن‌و نەچەسپاندنی سنوری ناوچەی ئۆتۆنۆمی لەسەرەتای ڕێكەوتنەكەوە بەیەكێك لە خاڵە هەرە لاوازەكانی سەركردایەتی كورد دێتە ئەژمارو یەكێك لە خاڵە لاوازەكانی ڕێكەوتنەكە ئەوە بوو كە دیاریكردنی سنوری ناوچەی ئۆتۆنۆمی بە ئەنجامدانی سەرژمێریی سپێر درابوو

 

كریس كۆچێرا، دەڵێت:" چۆن كوردەكان بەوە ڕازیبوون كە ڕێكەوتننامەیەك واژۆ بكەن كە سنورەكانی ناوچەی ئۆتۆنۆمی ڕانەگەیاندووەو دیارنەكردووە".

 

 

پاڵنه‌ره‌كانى ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار

 

پاڵنه‌ره‌ ده‌ره‌كییه‌كان:

 

١- ڕۆڵی یەکێتی سۆڤێت لە پێناوی هەژموونی خۆی لە ناوچەکە.

٢- دوژمنایەتی نێوان دەوڵەتی عێراق لەگەڵ وڵاتی ئێران.

٣- ململانێکانی ناو خودی پارتی بەعس، گرنگترینیان هەوڵی کودەتا سەرنەکەوتووەکەی سەرەتای ساڵی ١٩٧٠بوو.

 

,,

پەیماننامەی ١١ی ئازار نەیتوانی ناوچە کوردستانییەکانی کەرکوک و خانەقین و دەوروبەری موسڵ بخاتە ناو ناوچەی دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی کوردی.

پاڵنه‌رى ناوخۆیی

 

١- بەردەوامی شەڕ لە نێوان شۆڕشی کورد و حکومەتی عێراقدا و نەتوانینی هیچ لایەکیان بە سەرکەوتن بەسەر بەرەی بەرامبەردا.

٢- زۆری خەرجی جەنگ بۆ وڵاتی عێراق.

٣- پەرەسەندنی کێشەی کورد لەسەر ئاستی ناوخۆ و جیهانی.

 

لایەنە باشەکانی ڕێكه‌وتننامه‌كه‌:

 

١- بۆ یەکەمجار دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی عەرەبی عێراق دانیاننا بە بوونی مافی نەتەوەی گەلی کورد لە وڵاتی عێراقدا.

٢- لە ڕووی دەستکەوتی نەتەوەیی و ڕۆشنبیرییەوە زمانی کوردی کرا بە دووەم زمانی ڕەسمی لە دەوڵەتی عێراقدا، سەرەڕای کردنەوەی دەزگای ئەکادیمی کوردی.

٣- لە ڕووی ڕامیاییەوە مافی ئۆتۆنۆمی - خۆبەڕێوبردنی ناوچەی کوردستان(سەرەڕای ناکۆکی لەسەر ناوچە نەوتییەکان لە پارێزگای کەرکوک و موسڵ و دیالە) درا بە گەلی کورد.

٤- لە ڕووی ئابوورییەوە لە داهاتی نەوت کورد بەشی کورد بدرێت.

٥- دووبەرەکی ناو پارتی دیموکراتی کوردستان‌و شۆڕشی ئەیلول کۆتایهات‌و باڵی مەکتەبی سیاسی حیزب هاتنه‌وه‌ ناو پارتى.

لایەنی لاوازی پەیماننامەکە:

١- پەیماننامەی ١١ی ئازار نەیتوانی ناوچە کوردستانییەکانی کەرکوک و خانەقین و دەوروبەری موسڵ بخاتە ناو ناوچەی دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی کوردی.

٢- هەروەها مەرجی جێبەجێکردنی پەیماننامەکەش کە دانرابوو لە ماوەی (٤ ساڵ)دا جێبەجێبکرێت، هەڵەیەکی گەورەبوو لەو کاتەدا سەرکردایەتی شۆڕش پێی ڕازی بوو، چونکە لە ماوەی ئەو ٤ ساڵەدا حکومەتی عێراق نەوتی خۆماڵی کرد لە ساڵی -١٩٧٢ و داهاتێکی باشی بۆ کڕینی چەک کەوتە دەست و هاوکێشەی ململانێ هەرێمایەتییەکانیش گۆڕانکارییان بەسەردا هات لە بەرژەوەندی حکومەتی عێراق، لەوانە چارەسەرکردنی کێشەکانی لەگەڵ شای ئێران.

 

 

سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:

یەك: كورد لە سەدەی نۆزدەو بیستەمدا- كریس كۆچێرا- وەرگێڕانی – حەمە كەریم عارف- 2003- هەولێر.

دوو: دۆزی كورد لە بازنەی پەیوەندییەكانی ئەمەریكاو عێراقدا – گۆران ئیبراهیم ساڵح- 2013- هەولێر.

 سێ: بارزانی‌و بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد- بەرگی سێیەم- مەسعود بارزانی.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك