هۆکارەکانی پەرەسەندنی تەشەیوع لە ناو کورددا چییە؟

بۆچى كورده‌ شیعه‌ مه‌زهه‌به‌كان پەرتەوازەو به‌ربڵاوون؟

هۆکارەکانی پەرەسەندنی تەشەیوع لە ناو کورددا چییە؟

162 خوێندراوەتەوە

 کەیومەرس عەزیمی  -   د. محەممەد عەلی چلونگەر

ناوچە کوردنشینەکان بە هۆی جۆراوجۆربوونی مەزهەبی و بوونی بیری ئایینی زۆر، لە رووی تاقم و مەزەهەبەکانەوە ناوچەگەلێکی ئاڵٶزن. کەمبوونی توێژینەوە و خوێندنەوەی زانستیش لە بارەیانەوە، خۆی هۆکارێکی دیکەی ئەو ئاڵۆزبوونەیە.

 

به‌شى یه‌كه‌م

زۆرینەی کوردەکان پێڕەوی مەزهەبی شافعی سوننەن. ئەوە لە ئێران، عێراق، تورکیا و سوورییە جێگیرە و ئەو تایبەتمەندییە مەزهەبییەیان خاڵێکی سەرەکی جیاوازییانە لەگەڵ دراوسێکانیان. چونکە دراوسێ عەرەب، تورک، لوڕ و فارسەکانیان، یا پێڕەوی مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامی- ن یا سوننەی حەنەفی- ن. لەگەڵ پێڕەوانی مەزهەب و تاقمە ئیسلامییەکانی دیکە، کوردی مەسیحی، ئاشووری، کەلیمی و ئێزدیش هەن و بەشێکی بەرچاو لە کوردان پێک دێنن.

 

بەربڵاوبوون و پەرتەوازەبوونی کوردە شیعە مەزهەبەکان لە ناوچە کوردنشینەکان، لە ژێر کاریگەری کام بگۆڕ یا بگۆڕانەدایە؟

زۆرترین رێژەی کوردە شیعە مەزهەبەکان کامانەن و لە کوێ نیشتەجێن؟ کام ئایینزا و مەزهەبی کوردەکان دەکەوێتە ناو بازنەی تەشەیوعەوە؟

هۆکارەکانی وەرگرتن و پەرەسەندنی تەشەیوع لە ناو کوردەکاندا چییە؟ ئەمانە گرنگترینی ئەو پرسیارانەن کە ئەم نووسراوە لە وەڵامەکانیان دەگەڕێ.

 

 

پێشەکی

توێژینەوە کردن لە بارەی تاقمەکان و مەزهەبە باوەکانی ناوچە کوردنشینەکان، بە هۆی بەربڵاوی ئەو ناوچانەی کورد تێیاندا نیشتەجێن و بە هۆی پەرتەوازەبوونیان لە وڵاتانی ئێران، عێراق، تورکیا، سووریا و ئەرمینیا، هەروەها کۆچکردنی رێژەیەکی زۆریان بۆ ئەورووپا، ئەمریکا و وڵاتانی دیکەی جیهان، کارێکی دژوارە و پێویستی بە خوێندنەوە و توێژینەوەی زۆر هەیە.

 توێژینەوە لە بارەی ئەم بابەتە بە زۆریی لە لایەن خۆرهەڵاتناسەکانەوە کراوە و لەبەر ئەوەی روانینێکی زۆر رووکەشیانەیان هەبووە، لە بارەی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی هەندێک لە بیر و بڕوا مەزهەبییەکان لە ناو کورداندا تووشی هەڵە بوون و شرۆڤەی ناڕاستیان کردووە. ئەگەر توێژەرێک بیەوێت توێژینەوەیەکی گشتگیر لە بارەی تاقمەکان و مەزهەبە باوەکانی ناو کوردان بکات، پێویستە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، تورکی، فارسی و ئینگلیزی بە باشی بزانێت، بۆ ئەوەی بتوانێت لە سەرچاوە جیاجیاکان بچنێتەوە و بابەتە راست و بەسوودەکان بژار بکات، پاشان لێکیان بداتەوە و بەراوردیان بکات.

هەرچەن زۆربەی کوردەکان سوننەن و پێڕەوی مەزهەبی شافعین و ئاشووری، مەسیحی، کەلیمی و ئێزدی لە ناویاندا دەژین، بەڵام ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین لایەنی ئەم بابەتە تاوتوێکردنی تاقمەکان و مەزهەبەکانی تەشەیوعە لە ناوچەکانیاندا. چونکە لقە مەزهەبییەکانی پەیوەستکراو بە تەشەیوع لە ناو کورداندا زۆرترین پەرتەوازەبوونیان پێوە دیارە و رێژەیەکی زۆری کوردان لە وڵاتانی ناوبراو سەر بە مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامین کە لەگەڵ ئەوەدا پێڕەوانی قوتابخانەی یارسان (ئەهلی حەق)، عەلەوی، کاکەیی، شەبەک، بجوران، عەلیوڵڵاهی و قزڵباشیش هەن، دیارە ئەوانە لە رووی دابەشکاری بیروبڕواکانەوە دەکەونە ناو بازنەی تاقمەکان و مەزهەبەکانی پەیوەستکراو بە تەشەیوع. ئەم نووسینە تا رادەیەک سەرقاڵە بە ناساندنی بیرواکانی ئەو تاقمانەوە.

 

 

 

 

 

تەشویوع لە کوردستان

 

،،

کوردان لەو بڕوایەدان پێش ئەوەی ئیسلام بە دینی خۆیان وەربگرن، زەردەشتی بوون.

 

 

کوردەکان لە گەلانی هیند و ئەورووپین، کە لە هەزاران ساڵ پێشووترەوە لە سنوورەکانی باکوورەوە چوونە ناو ئێران و لە ناوچە کوێستانییەکانی رۆژئاوا نیشتەجێ بوون. کوردان لەو بڕوایەدان پێش ئەوەی ئیسلام بە دینی خۆیان وەربگرن، زەردەشتی بوون و بوونی ژمارەیەکی زۆر شوێنەواری بەجێماو لە ئاورگەکان لە ناوچە کوردنشینەکان، بڕواکەیان پشتڕاست دەکاتەوە. ناوی خێڵی (بەهدینان)ی (عەممادییە) یش بەڵگەیە بۆ ئەوەی کوردەکان لە پێش ئیسلام پێڕەوی دینی (بەهی) بوون و زەردەشتی بوون. هەر چەن کوردان لە سەرەتادا دژی ئیسلام وەستاون و بە توندی بەربەرەکانێیان کردووە، بەڵام دواتر - وەک گەلانی دیکەی ئێران – بە خێرایی وەریانگرتووە.

 

ئێستا کورد لە رووی دابەشکاری سیاسییەوە، لە ناوچەیەکدا لە نێوان پێنج وڵاتی تورکیا، ئێران، عێراق، سووریا و ئەرمینیا دابەش کراوە و بەشێکی بەرچاو لە رێژەی دانیشتووانی ئەو وڵاتانە پێکدێنێت. دیارە بە هۆی سیاسەتی تایبەتی ئەو وڵاتانە بەرامبەر کوردان، بە ملیۆنان کەسیان لە سەرانسەری دنیادا پەرتەوازە بوون. لە رابردوودا رێژەیەکی بەرچاوی کوردان بۆ باکووری خوراسان گوازراونەتەوە و لە ناوچەکانی قووچان و شارەکانی دەوروپشتی نیشتەجێ کراون. کورد لە ئێران، لە خۆرئاوا و باکووری خۆرائاوای لە سێ پارێزگای کرمانشان، ئیلام، کوردستان و چەند ناوچەیەکی بەرینی ئازەربایجانی رۆژئاوا نیشتەجێن. ناوچەکانی خۆرهەڵات و باکووری عێراقیش ناوچەی کوردنشینن. لە سووریا، کورد لە باکوور و باکووری خۆرهەڵاتی ئەو وڵاتە نیشتەجێن. لە ئەرمینیا کورد لە ناوچەی باشوور و لە تورکیا لە ناوچەکانی باشوور، باشووری خۆرهەڵات خۆرهەڵات دەژین.

 

،،

کورد زمانی تایبەت بە خۆی هەیە و بە هۆی ئەوەی لەگەڵ ئێرانییەکان هاونەژادن، زمانیشیان لەگەڵ زمانی فارسی خاڵی هاوبەشی زۆرە.

 

 

کورد بە درێژایی مێژوو، بەردەوام خەڵکانی مەزهەبی بوون و هۆگریی زۆریان بۆ بیرکردنەوە لە کاروباری مەزهەبی، عیرفانی و مەعنەوی هەبووە. هەرچەن زۆرینەیان پێڕەوانی مەزهەبەکانی شافعی و تەشەیوعن. بەڵام بە شێوەیەکی بەربڵاو دامەزرێنەر و وەرگری تاقمە جۆراوجۆرە عیرفانی و سۆفیگەرییەکان بوون. لە ناو نەتەوەی کورددا پێڕەوانی دین و مەزهەبەکانی وەک ئیسلام، مەسیحییەت، یەهودییەت، تەشەیوعی ئیمامی، تەشەیوعی عەلەوی، نەسیری، رێبازە عیرفانییەکانی نەقشبەندی، قادری، حسێن ئەبدال، بەکتاشی، ئەهلی حەق، کاکەیی و پێڕەوانی مەزهەبی ئێزدی کە رەگ و ریشەی زەردەشتی و مانەوییان هەیە لەگەڵ گەلێک تاقمی دیکە باو و بەربڵاون.

  بە هۆی ئەم تایبەتمەندییەوە بە راستی دەبێ کوردستان بە (هیندستانی جیهانی ئیسلام) ناو بنرێت. خێڵە کوردەکان بە شێوەیەکی گشتی و بە توندی بڕوایان بە قسە و کرداری شێخەکان هەیە و لەگەڵ ئەوەی پابەندی مەزهەبێکی تایبەتن، لە پێڕەویکردنی رێبازی دەروێشەکان و رێزلێگرتنیان چاڵاکن. ناوەندی سەرەکی چالاکی دەروێشەکانی نەقشبەندی و قادری لە ناو کورداندا، بریتین لە هەورامان، موکری، سلێمانی، شەمدینان و خارپوت.

 

کورد زمانی تایبەت بە خۆی هەیە و بە هۆی ئەوەی لەگەڵ ئێرانییەکان هاونەژادن، زمانیشیان لەگەڵ زمانی فارسی خاڵی هاوبەشی زۆرە.

 

زمانی کوردی لە رووی بونیادەوە، بە گشتی بە چوار زاراوەی سەرەکی کرمانجی، سۆرانی، گۆرانی و زازایی دابەش کراوە. ئەم دابەشکارییە پێوەندییەکی تایبەتی بە بیر و بڕوا و مەزهەبەکانی ناو کوردانەوە هەیە. بە جۆرێک کە گۆرانەکان بە زۆری پێڕەوی مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامی و یارسانن. کرمانجەکان و سۆرانییەکان بە زۆری پێڕەوی مەزهەبی شافعی سوننەن و، کوردانی زازایش بە زۆری پێڕەوی مەزهەبی عەلەوین. ( برونە، ١٩٩٩، ل ٦٠)، لەگەڵ ئەوانەش بەشێکی دیکەی کوردان، ئاشووری، مەسیحی، کەلیمی، ئێزدی، سارلی، کاکەیی و تاقمە پەیوەستکراوەکانی غولاتن. ئەم نووسراوە دەیەوێت پەرتەوازەبوونی شیعە دوازدە ئیمامییەکان و تاقم و مەزهەبەکانی دیکە کە دەکرێت لە بازنەی تەشەیوعدا کۆ بکرێنەوە دەستنیشان بکات و بە شێوەیەکی گشتی بیر و بڕوایان پێناسە بکات، هەروەها ئەو ناوچانەیش بناسێنێت کە تاقمەکانی پەیوەستکراو بە تەشەیوع تیایاندا دەژین.

 

 

 ١- کوردانی گۆران

 

بە شێوەیەکی گشتی ئەو کوردانەی لە هێڵی تەماسی ناوچە شیعە نشینەکانی ئێران و عێراقدا دەژین، بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن و بە زۆری پێڕەوی مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامین. هەندێکیشیان پێڕەوی قوتابخانەی (یارسان ـ ئەهلی حەق)ن کە دیارە خاوەن مەیلی توندی تەشەیوعن.  ( Izady,part yarsanism,p.2p)ئەم بەشەی کوردان کە ژمارەیەکی بەرچاون، لە وڵاتانی ئێران و عێراق پەرتەوازە بوون. لە عێراق، ناوچەی بچووکی رۆژهەڵاتی بەدرە لە پارێزگای عەرەبی واست، چەند بەشێکی مەیدان، قەرەتوو، خانەقین و مەندەلی لە پارێزگای دیالە، بەو زاراوەیە قسە دەکەن و بە هۆی ئەوەی لەگەڵ شیعەی عەرەبی دوازدە ئیمامی لە پێوەندیدان، مەزهەبی تەشەیوعی جەعفەرییان وەرگرتووە. ئەو ناوچانە کە کەوتوونە باشووری کوردستانی عێراق، بە کوردی (فەیلی) ناوبانگیان دەرکردووە و بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن، هەروەها لە رووی زمان و مەزهەبەوە زۆر گرێدراوی کوردانی ئیلام و کرمانشانی ئێرانن. بە هۆی ئەوەی پێڕەوی مەزهەبی تەشەیوعی دوازدە ئیمامین، حکومەتی عێراق لە ناوچە کوردنشینە شافعی مەزهەبەکان جودای کردوونەوە و لە پارێزگا عەرەبەکانی دیالە و واست نیشتەجێی کردوون کە پێڕەوی مەزهەبی تەشەیوعن. 

کوردە فەیلییە شیعە مەزهەبەکانی عێراق بە درێژایی شۆڕشەکانی ناوخۆی وڵاتەکەیان، بەردەوام لەگەڵ کوردانی دیکەی خاکەکەیان یەکگرتوو بوون و لەگەڵیان ماونەتەوە  هەر بۆیە دوای راگەیاندنی خودموختاری کوردستان لە حکومەتی ناوەندی، ژمارەیەکیان پۆست و پلەی باڵای سەربازی و حکومییان لە هەرێمی کوردستان وەرگرت، وەک نموونە مەلابەختیار و عیماد ئەحمەد لە یەکێتی نیشتمانی کە کوردی فەیلی شیعە مەزهەبن.

 

 

 

جگە لە کوردانی فەیلی ناوچەی دیالە، بەشێکی دیکەی کوردانی عێراق کە بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن، مەیلی تەشەیوعیان تێدایە، کە بریتین لە کوردانی کاکەیی ناوچەکانی پارێزگای کەرکووک، دیارە لە گوندەکانی ئەو ناوچانە پەرتەوازە بوون و نزرگە و زیارەتگەی جۆراوجۆریشیان هەیە. پێڕەوانی ئەو مەزهەبە خۆیان بە شیعە دەزانن و وەک شیعەی دوازدە ئیمامی، رێز لە دوازدە ئیمامەکەی شیعە دەگرن.

 

 

خاوەنڕایانی زانستی دین، بیر وبڕوای ئەو تاقمە بە تێکەڵەیەک لە سۆفیگەری و غولاتی شیعە دەزانن. لە مەزهەبی ئەواندا چینی رووحانی پلە یەک، سەییدن، دوای ئەوانیش کاکەکان سەپەرشتی رێوشوێنە مەزهەبییەکانن. لە رۆژئاوای ئێران – لە پارێزگای کرماشان – ئەو بیروبڕوایە بە قوتابخانەی (یارسان) یا (ئەهلی حەق) یا (عەلیوڵڵاهی) ناسراون و گەورەکانیان خۆیان بە رێڕەوی حەق و حەقیقەت دەناسێنن.

 

جیاوازی کوردانی کاکەیی عێراق لەگەڵ ئەهلی حەقی ئێران، لەوەدایە کە خۆشەویستییان بۆ ئیمامی عەلی و رۆڵە و نەوەکانی هەیە و رێزی زۆریان لێ دەگرن و ئیمامی عەلی بە کۆڵەکە و بنەمای عیرفان و نهێنییە ئیلاهییەکان دەزانن، بەڵام داب و نەریتی ئیسلامی و هاوسەرگیری و تەڵاقیان بە پێی مەزهەبی ئەبووحەنیفەیە، هەروەها لە بارەی دوژمنانی ئالی بەیت بڕوایان بە دژایەتیکردن و نکۆڵی لێکردنیان نییە.رەنگە هۆکاری بوونی کەلتووری هەڵکردن لە مەزهەبەکەیاندا کە لە شیعەکانی دیکە جودایان دەکاتەوە، دراوسێبوونیان بێ لەگەڵ سوننە عەرەبەکانی عێراق، کە هەموویان پێڕەوی مەزهەبی حەنەفین، لە حاڵێکدا کوردانی سوننە، هەموویان شافعی مەزهەبن.

لە ئێرانیش ئەو کوردانەی زاراوەیان گۆرانییە، لە هەمان دۆخدان کە کوردانی هاوشێوەیان لە عێراق تیایدان، واتە کەوتوونەتە ئەو ناوچانەی کە هێڵی تەماسی کوردانە لەگەڵ ناوچەکانی شیعە مەزهەبەکانی ئیران، هەر بە هۆی ئەو پێوەندییە جوگرافییەیش ، مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامییان وەرگرتووە. کوردی گۆرانی لە ئێران سەر بە خێڵ و هۆزەکانی دانیشتووی پارێزگاکانی ئیلام و کرمانشانن کە کەوتوونە مەودای نێوان ناوچە کوردنشینە شافعی مەزهەبەکان و پارێزگا لوڕنشینە شیعە مەزهەبەکان.

 

  هەروەها لە پارێزگای کوردستاندا (سنە) خێڵە کوردەکانی ناوچە و شارەکانی بیجاڕ و قوروە، لە پارێزگای ئازەربایجانی خۆرئاوادا کوردانی چواردولی و شەقاقی کە بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن و پێڕەوی مەزهەبی تەشەیوعی دوازدە ئیمامین، لە سنووری تەماسی کوردانی سۆرانی و کرمانجی شافعی مەزهەب و تورکە شیعە مەزهەبەکاندا دەژین. هۆزی گەورەی شەقاقی سەرەتا پێڕەوی سوننە بوون، بەڵام چەند تیرەیەکی گەورەیان بە هۆی تێکەڵبوون بە بنەماڵەی سەفەوییەکان و هاوکاریکردنیان لەگەڵ زنجیرە پادشاکانی سەفەوی بە درێژایی مێژوو، مەزهەبی شیعەیان وەرگرتووە، لەگەڵ ئەوەیش هێدی هێدی زاراوەی خۆیان واتە گۆرانییان لە بیر چووەتەوە و بە هۆی پێوەندییان لەگەڵ تورکەکان بە زمانی ئازەری قسە دەکەن. 

 

گرنگترینی خێڵە کوردەکان کە بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن، بریتین لە: کەلهوڕ، زەنگەنە، ئەحمەدوەند، بهووتی، نانەکەلی، پایرەوەندی، باجەڵان، کولیایی و سنجابی لە پارێزگای کرمانشان. هەروەها ئەرکەوازی، مەلەکشاهی لە ئیلام و چواردولی، بلکیان، شەقاقی و باوەلی لە پارێزگای کوردستان (سنە) و ئازەربایجانی خۆرئاوا.

 

،،

 مەزهەب یا مەسلەکی ئەهلی حەق، یەکێک لە لقە گرێدراوەکانی تەشەیوعە و پێکهاتووە لە کۆمەڵێک بیر و بڕوای تایبەت.

 

 

لەگەڵ کوردانی گۆرانی پێڕەوی شیعەی جەعفەری، رێژەیەکی بەرچاوی کورد کە لە ئێران بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن، پێڕەوی قوتابخانەی (یارسان – ئەهلی حەق)ن ئەهلی حەق بە ناوەکانی ( یارستان، ئەهلی تایەفە، تایەفەسان، عەلیوڵڵاهی) و لە عێراقیش بە (کاکەیی) ناسراون. مەزهەب یا مەسلەکی ئەهلی حەق، یەکێک لە لقە گرێدراوەکانی تەشەیوعە و پێکهاتووە لە کۆمەڵێک بیر و بڕوای تایبەت کە بەشێکیان دەگەڕێنەوە بۆ گەنجینە مەعنەوییەکانی پێش ئیسلام و بەشێکیشیان بۆ تاقمە غالییەکانی شیعە لە دوای ئیسلام کە بە تایبەت لە ناوچەکانی رۆژئاوای ئێران پەرتەوازە بوون. رێگا و رێڕەوی ئەهلی حەق لە سەر بنەمای ئەو بەرنامانە داندراوە کە لە لایەن گەورەکانی ئەو تاقمەوە بە زمانی کوردی هەورامی بڵاو کراونەوە، وەکوو؛ موبارەک شا و سوڵتان ئیسحاق و یاوەران و جێگرەوەکانیان، بە زۆریش کاریگەری دیانەتی زەردەشتی و بیر و بڕوای باوی قۆناغەکانی پێش ئیسلامی ئێرانیان بە سەرەوەیە.

 

دامەزرێنەری مەزهەبی ئەهلی حەق (موبارەک شای عەلەوی) ناسراو بە (شا خووشین)ە، کە لە کۆتاییەکانی سەدەی چوارەمی کۆچی لە لۆڕستان سەری هەڵدا و برەوی بە مەزهەبەکەی دا کە لەو کاتەدا پێی دەوترا (حەقیقەت). پێڕەوانی بە (مەزهەروڵڵا) دادەنێن و بڕوایان وایە کە لە دایکێکی (باکیرە) بە ناوی (مامد جلالە) بووە. شا خووشین و پێڕەوانی هۆنراوە مەزهەبییەکانی خۆیان پێکەوە و لەگەڵ دەنگی تەموور دەوتەوە و بەو شێوەیە لە کۆڕی زیکردا نوقم دەبوون.  ئەو لە لۆڕستانەوە چوو بۆ هەمەدان و باوە تاهیری عوریانی بینی، پاشان بەرەو کرمانشان بەڕێ کەوت، بەڵام مەرگ مەودای نەدا و لە رووباری (گاماسی ئاو)دا لە نزیک هەرسین نوقم بوو.

 

،،

هەندێک لە خێڵە کوردەکان لە شارەکانی سلێمانی، کەرکووک، موسڵ و خانەقین پێڕەوی ئەهلی حەقن.

 

 

 

لە کۆتاییەکانی سەدەی حەوتەمی کۆچیدا، بە سەرهەڵدانی سوڵتان ئیسحاقی بەرزنجی، مەزهەبەکەی لە ناوچە کوردنشینەکان شوێنی خۆی کردەوە و خەڵکێکی زۆری راکێشا. بەو شێوەیە ناوندێتی ئەو مەزهەبە بۆ ناوچە کوردنشینەکانی خۆرئاوای ئێران واتە پارێزگای کرمانشان گوازراوە. ئێستا هەموو خێڵەکانی گۆران و قەڵخانی و زۆربەی خێڵەکانی سنجابی و بەشێک لە خێڵەکانی کەلهوڕ و زەنگەنە و عێڵەکانی عوسمانەوەند و جەلالەوەندی کرمانشان و بەشێک لە خەڵکانی شارەکانی خۆرئاوای ئێران، وەکوو قەسری شیرین، سەرپێڵی زەهاو، کەرەند، سەحنە، دینەوەر و هەلیلان پێڕەوی ئەهلی حەقن. لە لۆڕستانیش لە ناوچەکانی دلفان و پشتکێو لە ناو عێڵەکانی لەکستانی سەکوەنددا هەن. لە تەورێز، زەنجان، مەراغە، قەزوێن، تاران و کەلاردەشتیش پێڕەوانی ئەهلی حەق هەن. هەروەها لە دەرەوەی سنوورە سیاسییەکانی ئێران، هەندێک لە خێڵە کوردەکان لە شارەکانی سلێمانی، کەرکووک، موسڵ و خانەقین پێڕەوی ئەهلی حەقن. چەند خێڵێکی ناوچە کوردییەکانی تورکیایش – بە زۆری دەرسیم – پێڕەوی ئەهڵی حەقن. بە هۆی ئەوەی زۆربەی ئەو خێڵە کوردانەی پێڕەوی ئەهلی حەقن، زاراوەکەیان گۆرانییە، هەندێکجار بە هەموو ئەهلی حەقەکان دەڵێن گۆرانی. ئەو تاقمە بەردەوام خۆیان بە شیعە دەزانن و بە درێژایی مێژووی حکومەتی سەفەوی بەردەوام لایەنگری ئەو حکومەتە بوون لە بەرامبەر سوننە عوسمانییەکاندا.

 

بە پێی ئامارێکی ساڵی ١٩١٤، ژمارەی گۆرانییە ئەهلی حەقەکان نزیک ١٠هەزار خێزان بووە، کە لە زستاندا لە دەشتی سەرپێڵ زەهاو، قەسری شیرین و خۆرئاوای، لە هاوینیشدا لە کەرەند و ریجاب و ماهیدەشت دەژین. لە ناویاندا خێزانێک بە ناوی (سوڵتانەکان) حوکمڕانییان دەکەن و بەڕێوەبردنی کاروباری دنیایی و مەزهەبییان بە ئەستۆ دەگرن. ئەو حاکمانە سەر بە ئەمارەتی ئەردەڵانی سنەن، بەڵام چونکە دواتر لاواز بوون، خێڵی کەلهوڕ بە سەریاندا زاڵ بوون. کۆمەڵە کەسانێک لە رووی دوژمنکارییەوە ئەهلی حەقیان بە (عەلیوڵڵاهی) ناو ناوە، بەڵام ئەوان بە رواڵەت خۆیان بە شیعەی دوازدە ئیمامی دەناسێنن، لە راستیدا پێویستە لە نێوان پێڕەوانی ئەهلی حەق و عەلیوڵڵاییدا جیاوازی دابندرێت. کتێبی پیرۆزی ئەهلی حەق، ناوی (کەلامی سەرئەنجام یا کەلامی خەزانە) کە وەکوو هۆنراوەکانی ئاڤێستا رێکخراوە و بە زمانی کوردی هەورامی وتراوە.  پێڕەوانی قوتابخانەی یارسان (ئەهلی حەق) لە ناوچەکانی دیکە و دەرەوەی ناوچە کوردنشینەکان بە زمانی تورکی قسە دەکەن، بەڵام هەر بە گۆران ناسراون.

لە کۆتایی ئەم باسەدا دەکرێت بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بڵەین: هەموو ئەو کەسانەی لە ناو کوردانی ئێران و عێراق بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن، پێڕەوی دوو مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامی و ئەهلی حەقن. خێڵ و ناوچەکانی نیشتەجێبوونیان کەوتوونەتە ناو هەر دوو وڵاتی ئێران و عێراق. لە کاتی دەسەڵاتدارێتی سەوفەوییەکانەوە لە ئێران، واتە لە سەرەتاکانی سەدەی دەیەمی کۆچییەوە تا ئیستا، خێڵە گۆرانەکانی کورد بە هۆی مەیلیان بۆ تەشەیوع، بەردەوام متمانەپێکراوی حکومەتی ناوەندی ئێران بوون و لە ئەنجامدا لە پێکهاتەی حکومەتەکانیاندا پۆست و پلەی زۆر بەرزیان بە دەست هێناوە

 

 

 

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك