ئه‌كه‌په‌ بۆچی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنایه‌وه‌؟

ئه‌كه‌په‌ بۆچی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنایه‌وه‌؟

646 خوێندراوەتەوە

گۆران قادر

دوێنێ هه‌ڵبژاردنه‌ شاره‌وانیه‌كانی توركیا به‌رێوه‌چوو، كه‌ به‌ پێی ئه‌نجامه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ پارتی داد و گه‌شه‌ (AKP) زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنایه‌وه‌، كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی (2014)دا له‌ %40 ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنا.

به‌ده‌ستهێنانی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌كه‌په‌وه‌ پرسیاری زۆر به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت، ئاخۆ بۆ دوای ئه‌و هه‌موو سته‌م و قۆرخكاری و سه‌پاندنی هه‌ژموونی داد و گه‌شه‌پێدان به‌سه‌ر دادگاكان و زیندانی كردنی ده‌یان هه‌زار كه‌س و خراپی دۆخی ئابووری وڵات، هه‌ر زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنایه‌وه‌؟ ئه‌مه‌ش هۆكار و وه‌ڵامی خۆی هه‌یه‌ كه‌ خۆی له‌م هۆكارانه‌دا ده‌بینێته‌وه‌:

نه‌بوونی ئۆپۆزسیۆنێكی ڕاسته‌قینه‌ له‌ توركیا، كه‌ بتوانێت ئیداره‌ی ململانێكان بكات و له‌ زۆرینه‌ی پرسه‌ ناوخۆیی و هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ده‌نگی هه‌بێت.
پارته‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان له‌ نێوان خۆیاندا یه‌كگرتوو نین و ناتوانن به‌ره‌یه‌كی هاوبه‌ش دژ به‌ ئه‌كه‌په‌ دروست بكه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ جۆرێك له‌ تێكگه‌یشتن له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت له‌ نێوان هه‌ده‌په‌ و جه‌هه‌په‌، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ نهێنی ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌یتوانیوه‌ كاریگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆ بخاته‌ سه‌ر ڕێژه‌ی ئه‌نجامه‌كان.
هه‌ندێك له‌ پارته‌كان پێشتر تاقی كراونه‌ته‌وه‌ و بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتداربوون، ئێستاش هه‌مان به‌رنامه‌یان هه‌یه‌، بۆیه‌ لای ده‌نگده‌ری توركیا ئه‌كه‌په‌ وه‌ك به‌دیلی ئه‌و حیزبانه‌یه‌.

،،

كوده‌تا شكستخواردووه‌كه‌ی ساڵی 2016 هۆكارێكی تری سه‌ركه‌وتنی ئه‌كه‌په‌یه‌


هه‌ندێك له‌و پارتانه‌ی كه‌ ڕكابه‌ری ئه‌كه‌په‌ ده‌كه‌ن، كێشه‌ی ناوخۆییان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌وا بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ پارتی گه‌لی كۆماری به‌ده‌ست چه‌ندین كێشه‌ی ناوخۆیی و فه‌وزاوه‌ ده‌ناڵێنێت،كه‌ به‌م نه‌هج و به‌رنامه‌یه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی سێ ده‌یه‌یه‌ نه‌یتوانیوه‌ له‌ %25 تێپه‌ڕ بكات، به‌مه‌ش ناتوانێت ڕكابه‌ری ئه‌كه‌په‌ بكات.
ئه‌كه‌په‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو پارته‌كانی تری توركیاوه‌، له‌ سه‌رانسه‌ری توركیادا ده‌نگده‌ری خۆی هه‌یه‌ و توانیویه‌تی كارێك بكات نوێنه‌رایه‌تی سه‌رانسه‌ری وڵات بكات.


كوده‌تا شكستخواردووه‌كه‌ی ساڵی 2016 هۆكارێكی تری سه‌ركه‌وتنی ئه‌كه‌په‌یه‌، چونكه‌ به‌بیانووی ئه‌و كوده‌تایه‌وه‌، به‌ته‌واوی هه‌یكه‌لی ده‌وڵه‌تی گۆڕی و هه‌موو كرده‌ خزمه‌تی پارته‌كه‌یه‌وه‌، بۆنموونه‌ دادگاكان تا ڕاده‌یه‌كی زۆر له‌ ژێر هه‌ژموونی خۆیدایه‌، ته‌نها له‌ ساڵی 2018 دا(15) ئه‌ندامی په‌رله‌مانی هه‌ده‌په‌ ده‌ستگیر كراون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی (50) سه‌رۆك شاره‌وانی هه‌مان پارت له‌ كاره‌كانیان دوور خراونه‌ته‌وه‌ و زیاتر له‌ (2000) ئه‌ندامی باڵاشیان ده‌ستگیر كراوه‌، ئه‌مانه‌ به‌ به‌هۆی هه‌ژموونی ئه‌كه‌په‌وه‌ به‌سه‌ر دادگاكانه‌وه‌ ئه‌نجام دراوه‌.

،،

ئه‌كه‌په‌ به‌ سه‌ركه‌وتنی شاره‌وانیه‌كان ناتوانێت هه‌موو له‌مپه‌ره‌كان ببڕێت و هێشتا دۆخی ناوخۆیی توركیا و ئابووری و ململانێ هه‌رێمی ونێوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌مپه‌ری سه‌ره‌كین و كاری قورسی داهاتووی ئه‌كه‌په‌


ئه‌كه‌په‌ و ئه‌ردۆگان توانیویانه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی خه‌ڵكی بۆ لای خۆیان ڕابكێشن، ئه‌وه‌تا له‌شكركێشی بۆ ڕۆژئاوای كوردستان ده‌كات و خۆی به‌ پارێزه‌ری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی توركیا ده‌زانێت، هه‌روه‌ها له‌ رووی ئاینیه‌وه‌ باش ده‌زانێت چۆن سود له‌ ڕووداوه‌كان وه‌ربگرێت، ململانێ له‌گه‌ڵ ئیسرائیل و هاتنه‌ ده‌نگ له‌سه‌ر قوربانیانی مسوڵمانان له‌ نیوزله‌ندا و هه‌موو جیهان بكه‌ن ، كه‌ ئه‌مه‌ش هۆكارێكی تری سه‌ركه‌وتنه‌كانی ئه‌كه‌په‌یه‌.
به‌ڵام ئه‌كه‌په‌ به‌ سه‌ركه‌وتنی شاره‌وانیه‌كان ناتوانێت هه‌موو له‌مپه‌ره‌كان ببڕێت و هێشتا دۆخی ناوخۆیی توركیا و ئابووری و ململانێ هه‌رێمی ونێوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌مپه‌ری سه‌ره‌كین و كاری قورسی داهاتووی ئه‌كه‌په‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانیه‌كانه‌ و كاریگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆ بۆ داهاتووی سیاسی و هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی و سه‌رۆكایه‌تی دروست ناكات.

قه‌یرانی دارایی یه‌كێكه‌ له‌ كێشه‌كانی توركیا، كه‌ بێكاری هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر داهاتووی ئه‌كه‌په‌، كه‌ ڕۆژ به‌ رۆژ بێكاری زیاد ده‌كات، ته‌نها له‌ مانگی ڕابردوو به‌ پێی هه‌واڵێكی رۆژنامه‌ی (SOZCU)، زیاتر له‌ (211.000) كه‌س كاره‌كانیان له‌ ده‌ستداوه‌.

گرانی خوارده‌مه‌نیه‌ سه‌ره‌كیه‌كان هۆكارێكی تره‌، كه‌ پێده‌چێت ده‌نگده‌ری توركیا له‌ ئه‌كه‌په‌ بتۆرێنێت، ئێستا نرخی خوارده‌مه‌نی به‌ رێژه‌ی له‌ %30 به‌رزبۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها سه‌وزه‌و میوه‌كان به‌رێژه‌ی له‌ %60 گران بوون.

،،

 ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان هه‌رگیز ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ زێڕینه‌ ناداته‌وه‌ به‌ كورد كه‌ له‌ساڵی (2005) داوای هاوپه‌یمانی له‌ كورد كرد، به‌ڵام كورد ئه‌و داوایه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌، كه‌ به‌ زیانی خودی كورد و هه‌ده‌په‌ شكایه‌وه‌

دابه‌زینی به‌های لیره‌ یه‌كێكه‌ له‌ كێشه‌ گه‌وره‌كانی به‌رده‌م ئه‌كه‌په‌، به‌ شێوه‌یه‌ك ناتوانێت رێگری له‌ دابه‌زینی به‌هاكه‌ی بكات، دابه‌زینی به‌های لیره‌ گوزه‌رانی هاولاتیانی قورس كردووه‌ و قه‌رزی كۆمپانیاكانی زیاد كردووه‌، هه‌روه‌ها ناجێگیری له‌ ئابووری توركیادا دروست كردووه‌ و كه‌رته‌كانی سست و لاواز كردووه‌، كه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌رته‌كانی كشتوكاڵ و بیناسازی لاواز ببێت و نه‌توانن كه‌سی تر بخه‌نه‌ سه‌ر كار.

له‌ ڕووی سیاسی و ده‌ره‌وه‌ ئێستا ئه‌كه‌په‌ و خودی ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان سه‌ركێشی گه‌وره‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن، بۆ نموونه‌ چه‌ندین ساڵه‌ سه‌رۆكی توركیا له‌ نێوان ڕوسیا و ئه‌مریكادا یاری ده‌كات و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵیاندا هه‌ڵكشان و داكشان ده‌كات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئه‌وروپا و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست په‌یوه‌ندیه‌كی باشی نیه‌ (جگه‌ له‌قه‌ته‌ر)، كه‌ هه‌موو ئه‌م یاری كردنانه‌ له‌وه‌یه‌ له‌ داهاتوودا قه‌یرانی گه‌وره‌ بۆ توركیا و ئه‌كه‌په‌ دروست بكات.

هه‌رچی په‌یوه‌ندی به‌ كوردیشه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌وا پێناچێت دوای ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ گۆڕانكاریه‌كی ئه‌وتۆ له‌ هه‌ڵوێسته‌كانی ئه‌كه‌په‌ ڕووبدات، به‌هه‌مان شێوه‌ی پێشوو له‌ دژایه‌تی كردنی كوردستان و كورد به‌رده‌وام ده‌بێت، له‌ هه‌ر كوێیه‌كیش پێویستی به‌ ده‌نگی زیاتر بوو، ئه‌وا به‌ هاوكاری مه‌هه‌په‌ كاره‌كانی خۆی ڕاده‌په‌ڕێنێت و هه‌رگیز ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ زێڕینه‌ ناداته‌وه‌ به‌ كورد كه‌ له‌ساڵی (2005) داوای هاوپه‌یمانی له‌ كورد كرد، به‌ڵام كورد ئه‌و داوایه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌، كه‌ به‌ زیانی خودی كورد و هه‌ده‌په‌ شكایه‌وه‌، گه‌ر كورد داوه‌كه‌ی ئه‌كه‌په‌ی قبوڵ بكردایه‌، ئێستا سه‌ركرده‌كانی كورد له‌ زیندان نه‌ده‌بوون و ژیانی كوردیش له‌ ڕووی سیاسی و ئابوری و بوژانه‌ شتێكی تر ده‌بوو.

ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین، ئه‌كه‌په‌ چۆن ده‌توانێت سود له‌م ئه‌نجامی ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ وه‌ربگرێت و گه‌لانی توركیا به‌ ته‌واوی ئاشت بكاته‌وه‌ و بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ده‌یه‌ی تریش فه‌رمانڕه‌وایی وڵات بكات؟

 

author photo

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی

ئەزمونی پێنج ساڵ کاری ڕۆژنامەوانی و وەرگێڕان