هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی توركیاو كورد

هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی توركیاو كورد

449 خوێندراوەتەوە

یەك: لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی توركیا، كێشەى كورد و كوردستان تا ئەمڕۆ بەردەوامە و چارەسەریی بەخۆیەوە نەبینیوە، هۆكارەكانیشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سیستەمە سیاسیی و قانوونیی و ئایدیۆلۆژییەى دەوڵەتەكەى لەسەر دامەزراوە.

بنەما قانونییەكانی دەوڵەتەكە لەسەر "دۆخی نائاسایی" و دەركردنی زیادەكانی دامەزراوە، ئەو زیادانەی ناتوانن ببن بە بەشێك لە سیستەمە حوكمڕانییەكە. كوردیش وەك نەتەوەیەكی دیكەى ناو دەوڵەتە تازەكە (پاشماوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی) لەڕووی قانونییەوە بوو بە بەشێك لەدەوڵەتەكە بەبێ ئەوەى لەڕووی ئایدیۆلۆژیی و سیاسییەوە وەك بەشێك حساب بكرێت، هەمیشە زیادەیەكی چارەگران و ڕەزا قورس بووە و بۆیەش بە بەردەوامیی لەوەڵامی داوای مافەكانیدا، ڕووبەڕووی قڕكردن بووەتەوە.

,,

هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى دامه‌زراندنى توركیاوه‌ كێشه‌ى كورد چاره‌سه‌رى به‌خۆه‌وه‌ نه‌بینیوه‌ و سیستمه‌كه‌شى په‌رله‌مانیى بوه‌, واتا كێشه‌ى كورد پێوه‌ندى به‌بونى سیستمى سه‌رۆكایه‌تى و په‌رله‌مانیه‌وه‌ له‌و وڵاته‌دا نیه‌

ئەم دەوڵەتە لەڕۆژی دامەزراندنییەوە پشت بە سیستەمی هەڵبژاردن و پەرلەمان دەبەستێت، كەواتە پرسی نەتەوەكان و كێشەكان پرسێكی هەڵبژاردن و پەرلەمانتاریی نییە، بەڵكو پرسی دەوڵەتی هەنوكەیی و هەڵوەشاندنەوەى ئەم سیستەمە نائاساییەیە.


دوو: ئەو دەوڵەتە بەتەنها تێچوونەكانی لە شەڕی كوردەكاندا بارتەقای چەندین وڵاتی هەژارە، ئابووریی توركیا بەهۆى شەڕی كوردەوە لە داڕمانی تەواوەتیی نزیك ببووەوە، زۆربەى ئامارەكان دەریدەخەن كە توركیا لە داڕمانی تەواوەتیی نزیك دەبووەوە، نەك بەتەنها لەڕووی ئابوورییەوە، بەڵكو لەڕووی سیاسیی و ئاساییشی هەرێمیی و جیهانییشەوە. پرۆسەى ئاشتیی، دەستكەوتێكی ئێجگار گەورە بوو بۆ ئەردۆغان تا هەم سەقامگیریی بۆ ئابووریی و هاوكات ئاسایییشیش بهێنێت. لەو قۆناغەدا كوردەكان بەتایبەت هێڵی پەكەكە پێشوازییان لەم پرۆسە تازەیە كرد.


سێ: ئەردۆغان پاشان لەگەڵ هەڵكشانی ناكۆكییەكانی ناوچەكە و بەتایبەت شەڕی ناوخۆیی سووریا، توركیاشی جارێكی دیكە بردەوە ناو قەیرانەكەوە، لەبەرانبەریشدا كوردی وەك ڕێگر دەبینی، ئەردۆغان بەحوكمی ئەوەى نەوەی نوێی سەركردە سیاسییەكانی سەدەى بیست و یەكە لە چەشنی دۆناڵد ترەمپ، ڤیكتۆر ئۆربان، جایر بۆلسۆنارۆ، ماتیۆ سالڤینی، كیم جۆنگ ئون و هتد زۆر ئاساییە سەرشێتانە مامەڵە بكات و كردیشی. بە پەلاماردانی عەفرین هێندەى دیكە شەقامی جیهانیی لەخۆى تووڕە كرد و زۆر دۆستی لەدەستدا. ئەم تووڕەبوونە سەریكێشا بۆ ناو سیستەمی دەوڵەتیی و بەتەنها لە شەخسی ئەردۆغاندا كورت نەبووەوە.

ئەگەر وابڕوات و ئەردۆغان دەسەڵات لەدەست نەدات، تا چەند ساڵی داهاتوو سیستەمی دامەرزراوەیی و دەوڵەتیی لە توركیا بەتەواوی دەكەوێتە مەترسییەوە. بۆیە بۆ زۆرێك لە چاودێران كە پێیانوابوو توركیا بەم ئاسانییە سومعەى لەكەدار نابێت، ئەردۆغان ئەم پرۆسەیەى خێراتركردووە و بووەتە هۆى تەعەجوبی سیاسەتمەداران و چاودێرانیش.

,,
له‌باره‌ى بردنه‌وه‌ى هه‌ده‌په‌ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا گوایه‌ ستراتیژێكى سه‌ركه‌وتوى گرتوه‌ته‌به‌ر نه‌خێر به‌و شێوه‌یه‌ نیه‌ و به‌ڵكو هه‌ده‌په‌ له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كى كوردیدا سه‌ركه‌تو بوه‌ و ئه‌مه‌ش بۆ به‌رخودانى كورد له‌و ناوچانه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌

چوار: ترسی خۆرئاوا لە بەئیسلامیكردنی توركیا، وایكردووە هۆكارێكی دیكە بێت بۆ دژایەتیكردنی سیستەمی هەنوكەیی لە توركیا، بە لاچوونی ئەم تارماییە و نەمانی ئەردۆغان، و هاتنەوەى كەمالیستەكان پەیوەندییەكانی ئەوروپا و خۆرئاوا لەگەڵ توركیا دەچنەوە قۆناغی ئاساییتر و پێگەى توركیا لە ئاستی ئیمپریالیزمی هەرێمییدا وەك نوێنەرێكی ناتۆ لە ناوچەكە بەهێزتر دەبێت. تاكە هیوایەك بۆ لاوازبوونی توركیا و هێزە ئیمپریالیستییەكەى، هەبوونی ئەردۆغانە بەم ئاستە سەرشێتانەییەی خۆیەوە، بەلاچوونیشی، نەك توركیا نابێتە وڵاتێكی دیموكراسیی، بەڵكو پێگەى بەهێزتر دەبێت.


پێنج: دەنگدانی هەدەپە و بانگەوازی هەدەپە بۆ دەنگدان بە جەهەپە، تاكتیكێكی ئێجگار هەڵەیە بەگوێرەی ئەم بۆچوونانەى لەسەرەوە باسمانكرد، هەدەپە دوژمنایەتیی لەمێژینەى سیستەمی دامەزراوەیی دەوڵەتی توركیای لە ئەردۆغاندا كورت كردۆتەوە و لەم ڕێگایەوە ئەگەر ئەردۆغان دەسەڵات لەدەستبدات، لەوانەیە دوژمنێكی شەخسیی خستبێت، بەڵام پێگەى دەوڵەتی توركیا بەهێزتر دەكات و دوژمنە دەوڵەتییەكە هەم بەهێزتر دەبێت و هەمیش بەباشی لەسەر پێی خۆى دەوەستێتەوە و دۆستەكانیشی دەگەڕێنێتەوە.


شەش: بەپێچەوانەوەى ئەوەى دەگوترێت هەدەپە بردوویەتییەوە و ستراتیژێكی سەركەوتووی گرتۆتەبەر، نەخێر هەدەپە براوە نییە، ناكرێت پێمانوابێت ئەمە بردنەوەیە، بەڵكو هەدەپە بەتەنها لەچەند ناوچەیەكی كوردستان سەركەوتنی بەدەستهێناوە، كە ئەم ناوچانەش لەمێژە قەڵای بەرخودانی خەباتگێڕانی كورد بووە، لەزۆر شوێنی كوردستاندا مەهەپەى فاشیست و ئاكەپەى ئیخوانیی، لەپێش هەدەپەوەن، بەڵام لەمەشدا دەبێت ئاگامان لەمێژووی ڕاگواستن، بەتورككردن، ترسی جەنگ و دڵەڕاوكێ هەبێت.

 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ لەبواری فیكری سیاسیی، ئابووریی و بیری چەپ.
تا ئێستا 34 كتێبی نووسراو و وەرگێڕدراوی بڵاوكردۆتەوە.
 سەرقاڵی خوێندنی زانستە سیاسییەكانە لە بەرلین.