كورد گه‌وره‌ترین قوربانی چەكی كیمیایی له‌ جیهاندا

لە كۆی 72 هەزار‌و 525 تۆن چەكی كیمیاوی، هەتا ئێستا 66 هەزار ‌و 368 تۆنیان لەناوبراون

كورد گه‌وره‌ترین قوربانی چەكی كیمیایی له‌ جیهاندا

130 خوێندراوەتەوە

ساڵح ڕه‌حمان

هەرچەندە 192 دەوڵەتی جیهان واژۆیان لەسەر لەناوبردنی چەكی كیمیاوی كردوە‌و هەتا ئێستا لەسەدا 92ی كۆی چەكە كیمیاوییەكان لەجیهاندا لەناوبراون، بەڵام هێشتا مەترسی دەكرێت چەكی كیمیاوی بەكاربهێنرێت لەمیانی جەنگ‌و پێكدادانەكاندا، ئەو چەكەی كە گەلی كورد زەرەرمەندترین گەلە لەڕووی بوونە قوربانی.

 

بەكارهێنانی مەوادی كیمیاوی بۆ جەنگ‌و ململانێكان، مێژوویەكی دێرینی هەیە، بەڵام لەسەدەی نۆزدەدا‌و دوای ئەوەی بەشێوەی چەك بەرهەمهێنرا، هەوڵەكانی كۆمەڵی نێودەوڵەتی بۆ قەدەغەكردن‌و لەناوبردنی چەكی كیمیاوی درێژەی هەیە‌و هەتائێستاش نەتوانراوە بەتەواوی كۆنترۆڵ بكرێت، بەشێوەیەك كە یەكەم رێكەوتننامەی نێودەوڵەتی لەساڵی 1899دا لەلاهای بەبەشداریی چەندین وڵات واژۆ كرا بەئامانجی رێگرتن لەبەرهەمهێنانی چەكی كیمیاویی‌و هەوڵدان بۆ قەدەغەكردنی.

 

،،

ترس لە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی هەیە لەلایەن رێكخراوە چەكداریی‌و مافیاییەكان‌،بەتایبەت كە هەتا ئێستا زیاتر لە شەش هەزار تۆن چەكی كیمیاوی دیار نییە‌

 

بەگوێرەی رێكخراوی نەهێشتن‌و قەدەغەكردنی چەكی كیمیاوی، نزیكەی تەواوی وڵاتانی جیهان واژۆیان لەسەر رێكەوتننامەی قەدەغەكردنی چەكی كیمیاوی كردوە، هۆكارەكەشی بۆ ئەو مەترسییانە دەگەڕێتەوە كە بەكارهێنانی چەكەكە لەسەر كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دروستی دەكات، بەو هۆیەشەوە لەكۆی 72 هەزار‌و 525 تۆن چەكی كیمیاوی، هەتا ئێستا 66 هەزار ‌و 368 تۆنیان لەناوبراون.

 

 

چاودێرانی مافەكانی مرۆڤ ترسیان لەوە هەیە، رێكخراوە چەكداریی‌و مافیاییەكان‌و هەندێك سەركردەی تۆتالیتار پەنا بۆ بەكارهێنانی ئەو جۆرە چەكە ببەن، بەتایبەت كە هەتا ئێستا زیاتر لە شەش هەزار تۆن چەكی كیمیاوی دیار نییە‌و حەشار دراوە، تیمەكانی رێكخراوی نەهێشتنی چەكی كیمیاوی لەساڵی 1997ەوە لە 86 وڵاتی جیهاندا زیاتر لە 235 ناوچە گەڕاون كە گومانیان لێكراوە چەكی كیمیاویان تێدا حەشار درابێت، زیاتر لە 4 هەزار‌و 700 دامەزراوەش خراونەتە ژێر چاودێریكردن‌و پشكنینی بەردەوامەوە.

بۆ یەكەمجار‌و بەشێوەی بەرفراوان هێزەكانی ئەڵمانیا لەجەنگی یەكەمی جیهانیدا، چەكی كیمیاویان لەدژی هێزەكانی هاوپەیمانان بەكارهێنا، چەندین وڵاتی تریش هەمان هەنگاویان نا، بۆیە دوای كۆتایی جەنگەكە، ساڵی 1922 لەواشنتۆن رێكەوتننامەكەی ساڵی 1899ی لاهای بەرفراوانتر كرا، دواتریش چەندین رێكەوتننامەی دیكە واژۆ كران، بەڵام هەتا ئێستا چەكی كیمیاوی بەیەكێك لەچەكە مەترسیدارەكان بۆ سەر ئاسایشی جیهان لەقەڵەم دەدرێت.

 

،،

رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ، لە میسداقییەتی نەتەوەیەكگرتووەكان و یاسا نێودەوڵەتییەكان بەگومانن

 

چەندین وڵات كە رژێمەكەیان تۆتالیتار‌و دیكتاتۆری بووە، چەكی كیمیاویان لەكاتی جەنگەكان‌و شۆڕشە ناوخۆییەكاندا بەكارهێناوە، بەئامانجی سەركوتكردنی نەیارەكان‌و بردنەوەی جەنگ، رەنگە رژێمی بەعسی عێراقی، دیارترین نموونە بێت، كە لەجەنگی هەشت ساڵەی نێوان بەغداد‌و تاراندا، چەكی كیمیاویی بەشێوەیەكی بەرفراوان بەكارهێنابێت، دەسەڵاتەكەی سەدام، تەنها بەوەوە نەوەستا، كە چەكی كیمیاوی لەدژی سوپای ئێران بەكاربهێنێت، بەڵكو لەمیانی شاڵاوەكانی ئەنفالیشدا بە بەرچاوی كۆمەڵی نێودەوڵەتییەوە چەندین هێرشی كیمیاوی لەدژی گەلی كورد ئەنجام داوە، ئەو بێدەنگییەش بوە هاندەری سەدام‌و هێزە ئەمنییەكانی، كە لەشاری هەڵەبجە گەورەترین هێرشی كیمیاوی بكەنە سەر هاوڵاتیانی مەدەنی‌و لەماوەی چەند كاتژمێرێكدا شارێكیان بەتەواوی خامۆش كرد، كە ئەنجامەكەی بەشەهدیبوونی 5000 هەزار كەس‌و برینداربوونی نزیكەی 10 هەزار كەس‌و ئاواربوونی هەزارانی دیكەی لێكەوتەوە، بەهۆی سەختیی برینەكانیشیانەوە، بەشێكی زۆر لەبەركەوتوان شەهید بوون‌و ئەوانەشی كە پاش 31 ساڵ هێشتا لەژیاندا ماون، هەتا ئێستا بەدەست ئازارەكانی ئەو چەكەوە دەناڵێنن.

 

 

هەرچەندە بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی لەلایەن كۆمەڵی نێودەوڵەتییەوە قەدەغە كراوە لەهەر شەڕ‌و پێكدادانێكدا، بەڵام هێرشكردنە سەر شاری هەڵەبجە بەچەكی كیمیاوی، لەهەموو بەكارهێنانەكانی ئەو جۆرە چەكە جیاوازتر بووە، چونكە ئەگەر وڵاتان لەكاتی جەنگ‌و پێكدادانەكاندا، چەكی كیمیاویان لەدژی هێزی سەربازیی وڵات‌و گەلانی تر بەكارهێنابێت، ئەوا رژێمەكەی سەدام چەكەكەی لەدژی هاوڵاتیانی عێراق بەكارهێنا، كە ئەو هێرشەش بەدڕندەترین‌و نامرۆڤانەترین هێرشی سەدەی بیستەم لەقەڵەم دەدرێت‌و هاوشێوەی نەبوە لەمێژوودا.

هەرچەندە بەعس هێرشی كردە سەر شاری هەڵەبجە بەچەكی كیمیاوی‌و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەڵوێستی لەدژی بەعس نەنواند، بۆیە یاسا نێودەڵەتییەكان‌و نەتەوە یەكگرتوەكان كەوتنە ژێر پرسیارەوە‌و رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ، لە میسداقییەتی ئەو رێكخراوە‌و یاسا نێودەوڵەتییەكان بەگومانن، كە بتوانێت مافی ئەو گەل‌و نەتەوانە بپارێزێت، كە دەكرێنە قوربانیی چەكی كیمیاوی.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك