خێزانە دەسەڵاتدارەکان چۆن دەستیان بەسەر کوردستاندا گرتووە؟

گەندەڵى درێژخایەن لەکوردستانى فیدراڵ

خێزانە دەسەڵاتدارەکان چۆن دەستیان بەسەر کوردستاندا گرتووە؟

1150 خوێندراوەتەوە

ئەیوب بارزانى
و. عەلى ڕەشید

 

لەدواى جەنگى کەنداو لە ئازارى ساڵى 1991 دا، بەبڕیارى ژمارە 688 ى ئەنجومەنى ئاسایش دوو ناوچەى دژە فڕین دروستکرا، یەکەمیان ناوچەى کوردەکان بوو، دووەمیان ناوچەى شیعەنشینەکان بوو، یەکەمیان لە ساڵى 1991 و دوەمیان لەساڵى 1992 دا بوو.

 
بەمەش دەسەڵاتى ڕژێمى سەدام کەمیکرد بۆ ئەو ناوچانەى سوننەکان تێیدا نشیتەجێبوون، ئامانج لەدروستکردنى ئەم ناوچە دژە فڕینانە بریتبوو لەپاراستنى کوردو شیعە لە دڕندەیى ڕژێمى سەددام.
لە ئەنجامى کەمبوونەوەى هەژموونى بەعسى فاشیست، وەک ناڕەزایى دەربڕین سەرجەم دامو دەزگا ئیدارى و سەربازییەکانى پارێزگاکانى سلێمانى و هەولێر و دهۆک کشاندەوە.

،،

خەڵکى کوردستانیش ناچاربوون ژیان لەسایەى ئابڵوقەى ئابورییەکى کوشندەدا کەلەلایەن بەغداوە خرابووە سەریان ژیان بگوزەرێنن، ئەمە سەربارى ئەو گەمارۆیەش کە لەلایەن ئەنجومەنى ئاسایشەوە سەپێنرابوو بەسەر خەڵکى عێراقدا، بەمەش بژێوى بۆ ئەوپەڕى ناڕەحەتى تاقەت پڕوکێن بەرزبوویەوە.

 
لەم کاتەدا سەرکردەى پارتە کوردییەکان کەوتنە دابەشکردنى دەسەڵات و داهاتەکان، سەرەتا دەستیان کرد بەدابەشکردنى سەرجەم ئۆتۆمبێل و بلدۆزەرو ئامێرەکانى سەدى بێخمە بەمەبەستى فرۆشتن.
بەمەبەستى پڕکردنەوەى ئەو بۆشاییە ئیدارییەى لەئەنجامى کشانەوەى دامودەزگاکانى دەوڵەتى عێراق دروستبوو لەساڵى 1992 حکومەتى هەرێمى کوردستان دامەزرا، دواتر پارتە کوردییەکان دەستیان گرت بەسەر زەوییەکى زۆر و باڵەخانەکانى بەعس و بارەگاى ماڵى کەسە حیزبیەکان لەشوێنییان دانران و هەتا ئێستەش زۆربەیان هەر داگیرکراون لەلایەن حیزب و خەڵکە دەستڕۆشتوەکانى ناو حیزبەوەو بەشێوەیەکى نائاسایى موڵک و سامانیان بەشێوەیەکى ناسروشتى زیاد دەبن.

سەدى بێخمە

 
خەڵکى کوردستانیش ناچاربوون ژیان لەسایەى ئابڵوقەى ئابورییەکى کوشندەدا کەلەلایەن بەغداوە خرابووە سەریان ژیان بگوزەرێنن، ئەمە سەربارى ئەو گەمارۆیەش کە لەلایەن ئەنجومەنى ئاسایشەوە سەپێنرابوو بەسەر خەڵکى عێراقدا، بەمەش بژێوى بۆ ئەوپەڕى ناڕەحەتى تاقەت پڕوکێن بەرزبوویەوە.


جیاوازى پارتە کوردییەکان و بونى گرفت و کێشەى (خێزانى، عەشایرى، ئاینى، نەتەوایەتى) ، لەگەڵ ئەمانەشدا بڕوا بوون بە بەهێزى ڕژێم، هۆکار بوو بۆ ئەوەى پەیوەندى نهێنى و نیمچە ئاشکرا لەگەڵ سەدامدا بوونى هەبێت، وە پەیوەندیان لەگەڵیدا هەبوو بۆ بەرژەوەندى عەشایەرى و پێچانەوەى پەڕەى ڕابردوو وە بێدەنگبوونى تەواو لە لەناوبردنى هەزاران بارزانى لەساڵى 1983 کەلەلایەن ڕژێمەوە لەناو برابوون.


لەکاتێکدا ناکۆکى عەشایەرى لەشۆڕشى 14 ى تەموز لەناوبرا بەڵام سەددام لەدواى ساڵى 1991 ئەو ناکۆکیانەى زیندو کردەوە.

 
سەرکردە کوردەکان لەودیوى سنورە گەڕانەوە لەگەڵ خۆیاندا ڕق و کینەو نیەت و تۆڵەی کۆنیان لەگەڵ خۆیان هەڵگرتبوو، وە ئەو گەندەڵییەى کەلە ساڵانى شەستەکان و نیوەى یەکەمى حەفتاکان وەکو ئەسڵ لەلایان مابوەوە، دەسەڵاتى بڵاوبونەوەى ئێران لەنێوان ئەو پارتانەدا لەنێوان ساڵەکانى 1975 بۆ 1991 تا گەشتن بە دەسەڵاتى ڕەها بوو.


لەنێوان ساڵەکانى 1991 بۆ 2003 ئێران دەسەڵاتى چووە ئاستى دروستکردنى پەیوەندى نهێنى لەگەڵ دەزگاى هەواڵگرى سەدام حوسەین و پەیوەندى بازرگانى لەگەڵ هەریەک لەعودەى و قوسەى و قۆرخکردنى گومرگى ئیبراهیم خەلیل و وەرگرتنى چەک لەعێراق بەشێوەیەکى نهێنى.

،،

لەساڵى 2003 دواى ڕوخانى ڕژێمى سەدام حوسەین، سەرکردایەتى هەردوو حیزب ڕێکەوتنێکیان لە 2007 واژۆکرد بەناوى ڕێکەوتننامەى ستراتیژى.

 
لەساڵى 1994 ناکۆکى عێراق و ئێران لە باشورى کوردستان بۆ ئاستى جەنگى براکان پەرەى سەندو بەئاشکرا ڕژێمى سەدام تانکى نارد بۆ پاڵپشتى پارتى دیموکراتى کوردستان لە هەولێرو دەوروبەرى، ئەو جەنگى براکوژییەش نزیکەى 3 هەزار کوشتارو ئاوارەبونى دەیان هەزار کەسى لێکەوتەوە.


دەسەڵاتدرانى پارتە کوردییەکان لە ساڵى 1991 وە هەتاوەکو ڕوخانى ڕژێمى بەعس لەساڵى 2003 دەسەڵاتێکى کرداریان لەهەرسێ پارێزگاکەدا دروستکردبوو، دەسەڵات لەدەستى خێزانە دەسەڵاتدارەکاندا بوو، ئەوانەى کە حیزبیان کردبوو بەموڵکى خۆیان، وەکاریان بەڕژێمێکى نادیموکراسى دەکرد کەنزیکبوو لە حوکمى عەشایەریەوە بەشێوەیەک سەرۆکى هۆزێک دەسەڵاتى ڕەهاى هەبوو.


لەساڵى 1998 ئەمەریکا داواى ڕاگرتنى جەنگى ناوخۆى کرد، دواتر هەردوو حیزب ( پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتى نیشتیمانى کوردستان) دوو حکومەتى دژ بەیەکیان دروستکرد (دوو ئیدارەیى) ، لەساڵى 2003 دواى ڕوخانى ڕژێمى سەدام حوسەین، سەرکردایەتى هەردوو حیزب ڕێکەوتنێکیان لە 2007 واژۆکرد بەناوى ڕێکەوتننامەى ستراتیژى.

 ،،

لەناوەڕاستى ساڵى 2013 ژمارەى کۆمپانیا بیانیەکان کەلە کوردستان تۆمارکرابوون 2656 کۆمپانیا لەهەشتا شارو شارۆچکەى کوردستان بوونیان هەبوو، پشکى تورکیا لەو ژمارە کۆمپانیایە 1226 کۆمپانیا بوو.

  کەلەڕاستیدا پێکهاتنبوو لەنێوان دوو دەسەڵاتدا بۆ دابەشکردنى دەسەڵات و سەروەت و سامان، ئەم ڕێکەوتنە دژایەتیە کۆنەکەى بردە دۆخى متبوونەوە چونکە هەردولا سوربوون لەسەر کۆکردنەوەى ماڵ و سامان، ڕێکەوتننامەکە بە دابەشکردنى کێکى دەسەڵات بە 50 بە 50 ناسرابوو، ڕێکەوتنامەکە پیاوانى خاوەن میراتى دوێنێى کرد بە پیاوى کار، دواتر کردنى بە چەتەى ماڵ و سامان کەزۆر چالاک بون لەدەرەوەو ناوەوە، ویکلیکس نامەیەکى وەزرارەتى دەرەوەى ئەمەریکاى بڵاو کردەوە کەمێژووەکەى بۆ ساڵى 2006 دەگەڕێتەوە تێیدا هاتووە (گەندەڵى گەورەترین گرفتە کە لەئابورى هەرێمى کوردستاندا هەیە) لەڕاپۆرتێکى بى بى سى بۆ ساڵى 2008 هاتوە (پیاوانى کارى کوردستانى بە ڤایرۆس چواندوەو پەیامنێرەکەش ئەڵێ ئەو ڤایرۆسەش کوردستان دەکوژێت.

 
بەناوبانگترین سیفەتى زۆربەى زۆرى سەرکردەکانى ئەو دوو حیزبە ئەوەیە کە سیاسەتیان خستوەتە خزمەتى بەرژەوندى ماڵ و سامانەوە، پێویستى ئەوانیش بۆ خزمەتى سامانەکەیان بریتیبووە لە پارێزەرێکى دەرەوە هەتاوەکو سەدام حوسەین مابوو پارێزەریان بوو، دواى نەمانى سەدام بەدواى جێگرەوەیەکى دیدا گەڕان و دواجار ڕەجەب تەیب ئەردۆگانى سەرۆکوەزیرانى ئەو کات و سەرۆککۆمارى ئێستەیان دیتەوەو تائێستەش بەردەوامە.

 
لەناوەڕاستى ساڵى 2013 ژمارەى کۆمپانیا بیانیەکان کەلە کوردستان تۆمارکرابوون 2656 کۆمپانیا لەهەشتا شارو شارۆچکەى کوردستان بوونیان هەبوو، پشکى تورکیا لەو ژمارە کۆمپانیایە 1226 کۆمپانیا بوو.


ئێستە ئاسایشى خۆراک لەهەرێمى کوردستان بەدەستى تورکیایە، هەربۆیە بەروبوومى شیرو پیشەسازى و دروستکراوەکانى ناوخۆ لەکوردستان پشتگوێ خراون و خەڵکى پشتیان بە هاوردەکرنى خۆراک بەستووە.
ئەنجامى مامەڵەى ناتەندروست لەگەڵ بەغداد ئەنکەرەیە کە ڕۆڵێکى گەورەى هەبووە، هەربۆیە هەولێر ئێستە سەرچاوەى وزەى هەرێم نییە ئەوەندەى کە ئەستەمبوڵ و ئەنکەرەیە.

 
لەڕووى سیاسیەوە بتەوبوونى پەیوەندى لەگەڵ تورکیا بۆ پارتى دیموکراتى کوردستان و بەهێزبونى لەدەسەڵات باشبوو، بەلایەنى کەمەوە بۆ تورکیا یەکێتى نیشتیمانى کوردستان ئامانج نەبوو لەڕوى ئابوریەوە، چونکە بەبازاڕکردنى پارتى لەلایەن تورکیاوە دواى ئەوە کارتى فشارى تورکیابوو بۆسەر بەغدا، بەدیلێکى پارتى کرێکاران و عەبدوڵا ئۆجەلانیشى دۆزیوە.


لەدواى ساڵى 2003 کە ڕژێمى بەعس لەناوچوو، ئۆپۆزسیۆنى شیعەى لەدەرەوە گەڕانەوە کەهەندێکیان بانگراوەندى بەعسیشیان هەبوو، بەڵام دواى لەڕژێم یاخیبووبوون، پارتە کوردیەکان پێش ئۆپۆزسیۆنى شیعە کەوتبون لەگەڕانەوە بۆ ناو عێراق بە 12 ساڵ و ئەزمونیان پەیداکردبوو لە گەندەڵى و بەگەندەڵیکرندا لەوانە ساختەکردنى هەڵبژاردن و فرۆشتنى نەوت بەشێوەى نایاسایى و لەڕێگەى قاچاغ و بەتاریکى و بۆ بەرژەوەندى چەند کەسێک و بنەماڵەیەکى دەسەڵاتدارى دیاریکراو.

،،

پۆڵ بریمەر بڕوایوایە کەزۆربەى ناوداران و نوخبەکانى عەرەب و کورد باش نین، ئەو کە ئەندازیارى دروستکردنەوەى ڕژێمى دواى سەدامە نوسیویەتى، بەرپرسان لەبەرامبەر پارەدا هێزى خۆپاراستنیان لاوازە.

 
بەرپرسانى هەردوو حیزبى پارتى و یەکێتى دانیان بەوەداناوە کە لەنێوان ساڵانى 2004 بۆ 2010 مانگانە دەستکەوتیان بڕى 35 ملیۆن دۆلار بوە، واتە لەماوەى شەش ساڵدا نزێکەى 5 ملیار دۆلاریان دەستکەوتوە کە دەکاتە نزیکەى لە %20 بودجەى گشتى.


ئەم دوو پارتە دەسەڵاتدارەى کوردستان پاڵپشتى 400 دەزگاى ڕاگەیاندن دەکەن، هەربۆیە ڕاگەیاندنى حیزب وەزۆربەى ڕاگەیاندنکارە بەتواناکان کڕراون بۆ بڵاوکردنەوەى درۆ لەبەرژەوەندى خێزانە دەسەڵاتدارەکان وە کاردەکەن بۆ بیهۆشکردنى کۆمەڵگا و گوێڕایەڵى هەندێ سەرکردە.


ئەندازیار پۆڵ بریمەر بڕوایوایە کەزۆربەى ناوداران و نوخبەکانى عەرەب و کورد باش نین، ئەو کە ئەندازیارى دروستکردنەوەى ڕژێمى دواى سەدامە نوسیویەتى، بەرپرسان لەبەرامبەر پارەدا هێزى خۆپاراستنیان لاوازە، هەروەها نوسیەتى کەمتەرخەمى گرفتى بەردەم ئەنجومەنى حکومە لەعێراق، لەبارەى هەر دوو سەرکردەکەى پارتى و یەکێتى (تاڵەبانى و بارزانى) ش دەڵێ نەگەشتن بەهیچ ئەنجامێک بۆ ئەو کورسیەى هەیان بوو لەبەغدا (سەرۆککۆمار) هەردوولایان داواى پارەیەکى زۆریان دەکرد، وەک بریمەر دەڵێ ئەوەشمان بەپارە لەنێوانیاندا چارەسەرکرد، ئەویش لەئەنجومەنەوە بەخێرایى چارەسەرى موچەو ئیمتیازە ماددییەکان کران، ناوبراو ئەمەشى بەگەندەڵیەکى ئاشکرا ناوبردووە کە ئەنجومەنى حوکم دەریکردوە.

 
پۆڵ بریمەر واژۆى لەسەر بودجەیەک کرد کە ئەنجومەن ڕەزامەندى لەسەر دابوو بۆ هەر بیست و پێنج ئەندامەکەى ئەنجومەنى حوکم کە بەرامبەر بوو بە بودجەى وەزارەتى پەروەردەیەک کە زیاد لە 325000 فەرمانبەرى هەبێت.

 
ئەوەى کە ئەبێ ئاگادارى بین ئەوەیە کە سەرکردە شیعەکان وەکو سەرکردەکانى کورد هەڵسوکەوتیان نەکرد و بەهیچ شێوەیەک وازیان لەداواکانى خۆیان نەهێناو ئامادەى دانوستان نەبوون لەگەڵ ڕژێمى سەدامدا هەتاوەکو ڕوخانیشى، لەدواى داگیرکردنى عێراقیشەوە لەلایەن ئەمەریکا وە گەڕانەوە بۆ وڵاتەکەیان و دوژمنایەتى توندى شیعە گەڕاوەکان کراو هەریەک لە (عەبدول مەجید خوئى و موحەمەد باقر حەکیم) تیرۆرکران و (عەبدول زورهرە عوسمانیش) کەکۆتا سەرکردەى حیزبى دەعوەى شیعەبوو و سەرۆکایەتى ئەنجومەنى حوکمى دەکرد تیرۆر کرا.


لەدواى ئەنجومەنى حوکم حکومەت بەسەرۆکایەتى ئەیاد عەلاوى دامەزرا و دواتر ئیبراهیم جەعفەرى و نورى مالیکى و حەیدەر عەبادى و عادل عەبدول مەهدیش لەئێستادا سەرۆکایەتى وەزیران دەکات، گەندەڵى و بەهەدەردان لە م کابینانەدا بەگوێرەى پابەندبونى سەرۆکو سیاسەتى ناوەو دەرەوە دەگۆڕێ بۆیە سەختە لەعێراقدا سەرۆک وەزیران بیت.

،،

سەرۆکى پارتى پەیوەندى لێک تێگەشتنى لەسەر هەندێک ئاست لەگەڵ ڕژێمى بەعس بونیاد نابوو هەتا لەناوچونى ڕژێم بەردەوامیان هەبوو، لەهەمانکاتیشدا بەعس ڕقى خۆى بەسەرکردە شیعەکان و ئەمەریکیەکاندا تۆخ دەکردەوە.


ئەوە چاو داخستنەى حکومەتەکانى بەغدا لەئاست ئەو دزی و بەهەدەردانى ماڵ و سامانەى لەلایەن سەرکردەکانى کوردەوە دەکرێت و گوێ نەگرتن لە سکاڵاى هاوڵاتیانى کوردستان، پرسیارگەڵێکى زۆر لەسەر حکومەتى عێراق دروستدەکات و لەلایەن خەڵکیەوە بەهەڵکردنى گڵۆپى سەوز دادەنرێ.
ئەوەى کە هۆکارە بۆ ئەوەى ئەم دوو حیزبە گەندەڵیەکەیان بۆ بچێتە سەر ژینگە کۆمەڵایەتیەکەیە، بەعسیەکان پێگەى جەماوەریان لاوازبوو بەتایبەتى لەناو گەلى کورددا، وەکو ناوەڕاست و خوارووى عێراق نەبوو.

 
سەرۆکى پارتى پەیوەندى لێک تێگەشتنى لەسەر هەندێک ئاست لەگەڵ ڕژێمى بەعس بونیاد نابوو هەتا لەناوچونى ڕژێم بەردەوامیان هەبوو، لەهەمانکاتیشدا بەعس ڕقى خۆى بەسەرکردە شیعەکان و ئەمەریکیەکاندا تۆخ دەکردەوە.


کۆمەڵگاى کوردى زیاتر لەباربو بۆ دروستکردن و ئامادەکردنى کۆمەڵگاى مەدەنى و دیموکراسیەت و ڕێزگرتن لەیاسا، بەڵام ناوەڕۆکى سەرکردە کوردەکان (ئەو هێزانەى خاوەنى چەکن) زیاتر دیلى عەقڵیەتى هۆزگەرایى و دەستکەوتە کەسیەکان و خێزانیەکانن، دور لە هەموو پرەنسیپێک گەندەڵى بڵاوەى کرد و بوو بەدیاردەو لەحاڵەتدا نەما.

 
ئەو سەرکردانە هەڵقوڵاوى بیرى ئاغاوات و دەسەڵاتدارین، دەسەڵات لەبادیناندا لەساڵەکانى پەنجاو شەستەکانى سەدەى ڕابردودا گەواهى ئەو شێوازە حوکمداریەن کەلەدەرەوەى یاسا دەژیان، ئەوان یەک سەدە دزیان دەکرد، سەرکردەى ئەم حیزبانەى ئەمڕۆ منداڵ و نەوەى ئەو ئاغایانەن، ئەوان ئاغاکان و نەوەکانیان خۆیان لەگەڵ مافەکانى گەلى کوردا گونجاند بۆ پاراستنى بەرژەوەندیەکانیان کەبەو جۆرە نەبایە بە بیرى دەرەبەگایەتى نەدەپارێزرا.

 
نەوەکانى ئەو ئاغایانە ئێستە سەرکردەى بادینانن و زۆربەشیان لاى سەددام بون و بەشداریان لە تاوانەکانى دژ بەکوردا کردووە، ئەوانە سودمەند لەگەندەڵین و بەروِوى هەموو ئەو هەوڵانەدا دەوەستنەوە کە بیانەوێ ئەم زروفە بگۆڕن.


لەکاتى بەرەنگاربوونەوەیاندا گەلى کورد سەرکەوتونەبوو لەبەگژاچونەوەیاندا نەک لەبەر ئەوان بەڵکو لەبەر خۆشەویستیان بۆ گەلى کورد.
لەساویلکەیشە کە وابزانرێت لەدواى پۆڵ بریمەرەوە پیاوانێک ئەخرێنە سەر حوکم بتوانن چاکسازى بکەن لە شێوازى حوکمکردن یاخود وەستان لەدژى گەندەڵى لەو سەرکردانەو نزیکەکانیشیان.

 
یەکەم هەنگاوى سەرکەوتوو دەستپێکردنى گفتوگۆیەکى عەرەبى کوردی و سەرجەم پێکهاتەکانیترە بۆ دروستکردنى بناغەى جوڵەیەکى سیاسى بۆ بەگژداچوونەوەى گەندەڵى کە لەهەولێرو بەغداوە سەرەتاکەى ببینرێ ئەمەش گونجاوە بەمەرجى دڵسۆزى و ئازایى بۆ بەرژەوەندى گەل و نیشتیمان.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك