له‌ خزمه‌تكارى ماڵى وه‌سمان پاشاى جافه‌وه‌ بۆ حاكمى گشتى سلێمانى

مێجه‌رسۆن، سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ترین كاربه‌ده‌ستى ئینگلیز له‌ كوردستان

له‌ خزمه‌تكارى ماڵى وه‌سمان پاشاى جافه‌وه‌ بۆ حاكمى گشتى سلێمانى

1064 خوێندراوەتەوە

سالار مەحمود

له‌ تاران ده‌بێته‌ فه‌رمانبه‌رى بانك‌و خۆى فێرى زمانى فارسى ده‌كات، له‌ شیراز مسوڵمانبوونى خۆى له‌سه‌ر مه‌زهه‌بى شیعه‌ى زه‌یدى راده‌گه‌یه‌نێت‌و كچێكى خه‌ڵكى ئه‌وشاره‌ش ماره‌ ده‌كات‌، له‌ ئه‌سته‌نبول ناوى " میرزا غوڵامى شیرازى، له‌ خۆى ده‌نێت، له‌ كرماشان ده‌بێته‌ به‌ڕێوه‌به‌رى بانك‌و خۆى فێرى زمانى كوردى ده‌كات، شه‌ش مانگیش له‌ماڵى وه‌سمان پاشاى جاف وه‌كو خزمه‌تكار ده‌مێنێته‌وه‌و چه‌ند ساڵ دواتریش ده‌بێته‌ حاكمى گشتى سلێمانى.


له‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیسته‌مه‌وه‌ كوردستان ده‌بێته‌ جێگه‌ى بایه‌خى ئینگلیزو به‌ دۆزینه‌وه‌ى نه‌وتیش بایه‌خ‌و گرنگى كوردستان لاى ئینگلیزه‌كان فره‌تر ده‌بێت‌و جیا له‌وه‌ش ده‌یانه‌وێت باشورى كوردستان بكه‌نه‌ بنكه‌یه‌كى گرنگ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌و هه‌م پاراستنى ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستداو بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش به‌ ئاشكراو به‌ نهێنى گه‌ِڕیده‌و جاسووسه‌ ئینگلیزییه‌كان خۆیان گه‌یاندووه‌ته‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانى كوردستان.

مێجه‌رسۆن یه‌كێك له‌و گه‌ڕیده‌و جاسووسه‌ ئینگلیزانه‌یه‌ كه‌ژیان‌و ئه‌و ساڵانه‌ى له‌ كوردستان بووه‌ پڕه‌ له‌چیرۆكى سه‌یرو سه‌مه‌ره‌و سه‌رنجراِكێش.

ئیلی بانستەر سۆن، كە بە مێجەرسۆن ناسراوە لە رۆژی 16ی ئابی 1881 لە شاری كینگستۆنی بەریتانیا له‌ دایكبووه‌، لەساڵی ۱۸۹۸ زانکۆی کامبرج به‌ پله‌ى شه‌ره‌ف ته‌واو ده‌كات.
ئه‌و كه‌ خولیاى فێربوونى زمانه‌ ڕۆژهه‌ڵاتییه‌كانى هه‌بووه‌، ساڵى 1902 نێردراوه‌ بۆ ئێران‌و له‌ بانكى شاهنشاهی له‌ تاران وه‌كو ژمێریار دادەمەزرێ‌‌، دواى ساڵێك له‌ تاران به‌ باشى فێرى زمانى فارسى ده‌بێت‌و عومه‌ر خه‌یام وه‌رده‌گێڕێته‌ سه‌ر زمانى ئینگلیزى.

،،

  میجەرسۆن لەماوەیەكی كەم دا چەند ناوچەیەكی  كوردستان دەگەڕێت و فێری زمانەكانی كوردی و فارسیش دەبێت

دواتر ده‌چێت بۆ شیرازو ساڵى 1905 مسوڵمانبوونى خۆى له‌سه‌ر مه‌زهه‌بى شیعه‌ى زه‌یدى راده‌گه‌یه‌نێت‌و كچێكى خه‌ڵكى ئه‌وشاره‌ش ماره‌ ده‌كات‌و هه‌مان ساڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئینگلته‌را، ساڵى 1907 ده‌چێته‌ بۆ ئه‌سته‌مبول‌و له‌وێ ناوى خۆى ده‌گۆڕێت بۆ( میرزا غوڵام شیرازى)و له‌وێوه‌ گه‌شته‌ نهێنى‌و سیخوڕییه‌كه‌ى بۆ ئێران‌و كوردستان ده‌ستپێده‌كات‌و خۆى ده‌گه‌یه‌نێته‌ شارى كرماشان‌و له‌وێ ده‌بێته‌ به‌ڕێوه‌به‌رى لقى بانكى كرماشان‌و هاوكات ده‌ستده‌كات به‌ فَێربوونى زمانى كوردى، دواى مانه‌وه‌ى ساڵێك له‌ كرماشان‌و پاش ئه‌وه‌ى كوردییه‌كى باش فێر ده‌بێت، كرماشان به‌ جێده‌هێڵێت‌و ڕووده‌كاته‌ كوردستانى باشور.

له‌ كرماشانه‌وه‌ ڕووده‌كاته‌ سلێمانى‌و پاش مانه‌وه‌ى بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ سلێمانى بڕیار ده‌دات بڕوات بۆ هه‌ڵه‌بجه‌، ڕۆژێك كه‌ وه‌سمان پاشاى جاف بۆ كارێكى بازرگانى له‌ سلێمانى ده‌بێت، مێجه‌رسۆن له‌ ڕێگه‌ى خانى غه‌فور ئاغاوه‌ وه‌كو بازرگانێكى فارس خۆى به‌ وه‌سمان پاشاى جاف ده‌ناسێنێت، ئه‌ویش ڕه‌زامه‌ندى له‌سه‌ر هاتنى بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌دات.

،،

 میجەرسۆن دەچێتە هەڵەبجە و لەماڵی تاهیر بەگی كوڕی عادیلە خانم ژوورێكی پێدەدەن و ماوەیەك لەوێ دەمێنێتەوە

كاتێك ده‌چێته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بڕیارده‌دات كه‌ بڕوات بۆ ماڵى عادیله‌خانم‌و له‌ماڵى تاهیر به‌گى كوڕی عادیله‌خانمدا ژورێكى پێده‌ده‌ن.
له‌یه‌كه‌م دیتنى عادیله‌خانمدا، پاش ئه‌وه‌ى هه‌واڵى ئێران‌و شیرازى لێده‌پرسێت " چونكه‌ مێجه‌رسۆن خۆى به‌ خه‌ڵكى شیراز ناساندووه‌"، خانم داواى لێده‌كات ئه‌و نامه‌ به‌فارسى نوسراوه‌ى بۆ بخوێنێته‌وه‌ كه‌ له‌تارانه‌وه‌ بۆیهاتووه‌، خانم به‌ فارسییه‌كه‌ى زۆر سه‌رسام ده‌بێت‌و دواى لێده‌كات كه‌ هه‌موو عه‌سرانێك بچێت بۆ دیوانى تایبه‌تى خۆى بۆ ئه‌وه‌ى پێكه‌وه‌ به‌ فارسى گفتوگۆ بكه‌ن‌و ئه‌ركى نوسینه‌كانى خانمیشى به‌ فارسى له‌ ئه‌ستۆ گرت.

مێجه‌رسۆن، له‌پێناو ئامانج‌و كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یدا كه‌ كارى سیخوڕى بوو، هه‌موو شتێكى ده‌كرد، ئه‌و كه‌ وه‌كو بازرگان چوو بووه‌ هه‌ڵه‌بجه‌، به‌ڵام ده‌بێته‌ خزمه‌تكارى ماڵى وه‌سمان پاشاو جێگه‌ى سه‌رنجیشه‌ كه‌ وه‌سمان پاشاو عادیله‌خانمى هاوسه‌رى‌و تاهیر به‌گى كوڕى، بیریان له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ بازرگانێكى گه‌وره‌ چۆن ئاماده‌ ده‌بێت وه‌ك خزمه‌تكار له‌ماڵى ئه‌واندا كار بكات.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ى به‌ هه‌ردوو زمانى كوردى‌و فارسى زۆر به‌باشى دواوه‌، كه‌س گومانى ئه‌وه‌ى لێنه‌كردووه‌ كه‌ ئه‌و ئینگلیزو سیخور بێت.

تاهیر به‌گى كوڕى وه‌سمان پاشا كه‌ زۆر هه‌ڵسوكه‌وتى له‌گه‌ڵ مێجه‌رسۆندا كردووه‌و خۆشیشى ویستووه‌، لاى عادیله‌ خانمى دایكى ئه‌وه‌ى باسكردووه‌ كه‌ ئه‌و گومانى له‌ " میزا غوڵام شیرازى" خزمه‌تكاریان هه‌یه‌‌و پاش ماوه‌یه‌ك گومانه‌كه‌ى تاهیر به‌گ به‌ڕاست ده‌گه‌ڕێت.

،،

پاش ماوه‌یه‌ك له‌ خانه‌قین مێجه‌رسۆن تووشى نه‌خۆشى سیل ده‌بێت‌و بۆ چاره‌سه‌ر ده‌نێردرێت بۆ ئوستورالیاو ئه‌دمۆنس جێگه‌ى ده‌گرێته‌وه‌


ڕۆژێك له‌وه‌ڵامى پرسیارێكى تاهیر به‌گدا ده‌ڵێت " no"، دواى به‌كارهێنانى ئه‌م وشه‌ ئینگلیزییه‌ له‌ لایه‌ن میزا غوڵام شیرازییه‌وه‌، گومانه‌كه‌ى تاهیر به‌گ ده‌بێته‌ ڕاستى‌و بۆى ده‌رده‌كه‌وێت میرزاغوڵام ئێرانى نییه‌و ئینگلیزه‌و دواتر تاهیر به‌گ ناچارى ده‌كات ڕاستییه‌كان ده‌ڵێت‌و داوایشى لێده‌كات كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ به‌جێبهێڵێت.

دواى گه‌شت‌و گه‌ڕانى كۆمپانیاى نه‌وتى ( ئه‌نگلۆ – ئێرانى) مێجه‌رسۆن كراوه‌ته‌ لێپرسراوى هه‌ڵكه‌ندنى بیىرى نه‌وت له‌ خانه‌قین‌و ساڵى 1912 بووه‌ته‌ بڕواپێكراوى كونسوڵخانه‌ى به‌ریتانیا له‌ " موحه‌مه‌ڕه‌"و ساڵك دواتریش كراوه‌ته‌ جێگرى كونسوڵى وڵاته‌كه‌ى له‌ قه‌سرى شیرین.
ساڵی 1916 لەگەڵ سوپای ئینگلیزدا ئەچێتە شاری بەسرەو لەوێ‌ رۆژنامەی "بەسرە تایمز" بەزمانەكانی ئینگلیزی‌و عەرەبی‌و فارسی دەرئەكات.
ساڵى 1917 ده‌نێردرێت بۆ خانه‌قین بۆ خۆنزیككردنه‌وه‌ له‌ سه‌رۆك هۆزه‌ كورده‌كان تا له‌وێوه‌ ڕێگه‌ بۆ هاتنى ئینگلیزه‌كان‌و دامه‌زراندنى ده‌سه‌ڵاتیان له‌و ناوچه‌یه‌ ساز بكات.

پاش ماوه‌یه‌ك له‌ خانه‌قین مێجه‌رسۆن تووشى نه‌خۆشى سیل ده‌بێت‌و بۆ چاره‌سه‌ر ده‌نێردرێت بۆ ئوستورالیاو ئه‌دمۆنس جێگه‌ى ده‌گرێته‌وه‌.
لە ساڵی ( ١٩١٩ ) دا كه‌ ئینگلیزەکان ناوچەی سلێمانیان داگیرکرد میجەرسۆن ده‌كرێته‌ حاکمی سیاسی شاری سلێمانی.
له‌ ساڵانى 1919 – 1921 به‌ناوى ئه‌فسه‌رى سیاسى به‌ریتانیا وه‌ك حاكمى گشتى شارى سلێمانى كارى كردووه‌.

ئه‌و كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ى " نه‌خۆشى سیل" هه‌راسانیكردبوو بۆچاره‌سه‌ر ده‌نێردرێت بۆ تونس، به‌ڵام له‌وێش ناتوانرێت چاره‌سه‌ر بكرێت‌و بۆچاره‌سه‌ر ناردینانه‌وه‌ بۆ وڵاته‌كه‌ى، به‌ڵام به‌رله‌وه‌ى بگاته‌وه‌ ئینگلته‌را، له‌ 24- 2- 1923 له‌ناو كه‌شتیدا كۆچى دوایی ده‌كات.

له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ حاكمى گشتى سلێمانى بووه‌ گه‌لێك كارى گه‌وره‌ى له‌ بواره‌كانى كارگێڕى‌و و ئه‌ده‌بى‌و ڕۆشنبیری‌و ڕۆژنامه‌گه‌ریدا كردووه‌.
مێجه‌رسۆن، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستاندا بە چاپ گەیاندووه‌و یەکەم چاپخانەشی هێناوه‌ته‌ سلێمانی.

چاپخانەیەکی کۆنی بچوکی لە جۆری (لێتر پرێس ) ی ئەڵمانی لە شارى بەسرەوە هێناوه‌ بۆ سلێمانی‌و رۆژنامەکانی ( بانگی کوردستان و بانگی هەق و ئومێدی ئیستقلال و ژیانەوە ) بەو چاپخانەیە چاپکران.

ساڵی 1920 مێجەرسۆن به‌و چاپخانەیەى كه‌ هێناویه‌تییه‌ شارى سلێمانى، بەهاوكاری كۆمه‌ڵێك رۆشنبیری شاری سلێمانی رۆژنامەی ( پێشكەوتن) یان دەركردووە‌و ڕۆژنامەكه‌ تا 27 تەموزی 1922 بەردەوام بووەو 118 ژمارەی لێدەرچوو..
ڕۆژنامه‌ى پێشكه‌وتن، بووه‌ته‌ بناغەیه‌ك بۆ رۆژنامەگەری لەناوچەی سلێمانی‌و هەموو رۆژنامەكانیتر كە دوای پێشكەوتن دەرچوون سوودیان لەئەزمون‌و شێوازو ناوەرۆكی ئەو رۆژنامەیە وەرگرتووە..
لە ڕۆژنامەکەدا بە فەرمانی مێجەرسۆن گۆشەیەک دانراوە بۆ ئەو نووسەرە کوردانەی، كه‌ بە کوردییەکی پاراو دەنووسن، هەر نووسەرێک بەو کوردییە پاراوە وتارەکەی بنووسیایە 20 ڕوپییە پاداشتی وەرگرتووە.
ئەمین زەکی بەگ، لە کتێبی خولاسەی تەریخی کوردوکوردستان، دەڵێت:" میجەرسۆن زمانێکی زۆر باشی کوردی زانیوەو ئەمەش ڕەنگدانەوەی لەسەر ڕۆژنامەکە هەبووە".

،،

لەدوای گرتنی شێخ مەحمودەوەو پاش ئەوەی مێجەرسۆن بوو بەحاكم، كۆمەڵێك كاری باشكران لەوانە: ڕاكێشانی پردو رێگاوبان و كەمكردنەوەی باج لەسەر ئەو بازرگانانەی شتومەك دەهێنن، پاراستنی ئارامی و ئاسایشی شار و قەرزپێدان



ساڵى ١٩٢٢دواى ئه‌وه‌ى ڕاوێژ له‌گه‌ڵ " كه‌مال عه‌لى باپیر ئاغا" ى شاعیر كه‌به‌ ( کــەمــالــی ) ناسراوه‌ ده‌كات، بۆ یه‌كه‌مجار دیوانى مه‌حوى چاپ ده‌كات.
جیا له‌بواره‌كانى ئه‌ده‌ب‌و ڕۆشنبیرى‌و ڕۆژنامه‌نووسى، له‌و دوو ساڵه‌دا كه‌ حاكمى سلێمانى بووه‌، له‌ بوارى ئیدارى‌و كارگێڕیشدا گه‌لێك كارى گرنگى كردووه‌.
میرزا مەنگۆڕیی لە یاداشتەكانیدا ده‌ڵێت:" لە پاش گیرانی شێخ مەحموود، مێجەرسۆن كرا بە حاكمی سلێمانی، نەیهێشت واریداتی سلێمانی لەلایەن پیاوە دزەكانی شێخ مەحمودەوە لەناو ببرێ، واریداتی سلێمانی گەیاندە پێنج ملیۆن رۆپیە".
جەمال بابان "ى مێژوونووسیش ده‌ڵێت: لەدوای گرتنی شێخ مەحمودەوەو پاش ئەوەی مێجەرسۆن بوو بەحاكم، كۆمەڵێك كاری باشكران لەوانە: ڕاكێشانی پردو رێگاوبان و كەمكردنەوەی باج لەسەر ئەو بازرگانانەی شتومەك دەهێنن، پاراستنی ئارامی و ئاسایشی شار و قەرزپێدان و دەستگیرۆیكردنی جوتیاران و راگرتنی پاكوخاوێنی سلێمانی".

سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:

یه‌ك: عادیله‌خانم كه‌سایه‌تى‌و ئه‌رده‌ڵانى بوون‌و ساحێبقرانرانى بوونى – عادل سدیق عه‌لى.
دوو: كورد تورك عه‌ره‌ب – سیسیل جۆن ئیدمۆنس – وه‌رگێڕانى- حامیدى گه‌وهه‌رى.
سێ: شارە گەشاوەكەم، جەمال بابان ، بەرگی دووه‌م.

چوار: حەقایقی بەسەرهاتی شێخ مەحموود، یاداشت، میرزا مەنگوڕی.
پێنجه‌م: چیم دى – ئه‌حمه‌د حواجه‌- ئا: سدیق ساڵح

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی