هه‌ڵبژاردن له‌به‌رده‌م پرسیاره‌ گه‌وره‌كاندا

هەڵبژاردنی دیموكراتیانە واتا بەرزكردنەوەی ئاستی ڕۆشنبیری هاولاتیان

هه‌ڵبژاردن له‌به‌رده‌م پرسیاره‌ گه‌وره‌كاندا

108 خوێندراوەتەوە
 د. یاسین ئاشور جه‌وهه‌ر
     - بەشی یەكەم- 
ئایا ئێمه‌ به‌ په‌رۆشین بۆئه‌وه‌ی ببینه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی ئه‌وتۆ كه‌گه‌ل سه‌رچاوه‌كه‌ی بێت‌و، گوزارشتی راسته‌قینه‌ بێت له‌ئامانجه‌كانی هاوڵاتی؟
ئه‌گه‌ر به‌په‌رۆشین ئه‌وا میكانیزمی گه‌یشت به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ چیه‌؟چۆن ئه‌توانین هه‌ڵبژاردن بكه‌ینه‌ پێوه‌ری سه‌ركی بۆ به‌ده‌سته‌وه‌گرتن‌و ئاڵوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵات له‌نێوان هێزه‌ سیاسییه‌كاندا؟ بێئه‌وه‌ی په‌نا به‌رینه‌ به‌ر رێگای توند‌وتیژی‌و قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات..؟
 كێشه‌ی سه‌ره‌كی له‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتووه‌كاندا ناتوانێت كاریگه‌ر بێت په‌یوه‌ندی به‌میكانیزمه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هه‌یه‌؟ یاخود به‌ئه‌وانه‌وه‌ كه‌راسته‌خۆ له‌گه‌لأ ده‌رئه‌نجامه‌كانیدا مامه‌ڵه‌ده‌كه‌ن..؟
پرنسیپی هه‌ڵبژاردن: له‌ڕاستیدا هه‌ڵبژاردنی فه‌رمانڕه‌وا له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئازادانه‌ زاده‌ی ده‌ركه‌وتنی هزری مۆدێرنه‌، به‌رهه‌می ده‌ركه‌وتنی پرنسیپه‌كانی دیموكراسیه‌ كه‌ گه‌ل ده‌كاته‌ خاوه‌ن سه‌روه‌ری‌و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كان.
له‌ماوه‌یه‌كی دوور درێژی مێژوویدا فه‌رمانڕه‌واكان خۆیان وه‌ك دیارده‌یه‌كی سروشتی به‌سه‌ر گه‌لدا ده‌سه‌پاند‌و، شێوه‌یه‌كی پیرۆزگه‌راییان به‌خۆیان‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانیان ده‌دا تاوه‌كو گه‌ل مافی دیاریكردن‌و گۆڕینیانی نه‌بێت.
 قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات به‌گوێره‌ی قۆناغه‌كانی مێژوو:
1- تیۆری سروشتی خوداوه‌ندی فه‌رمانڕه‌وا: (میسر، هند، چین، رۆمان) له‌سه‌رده‌مه‌كانی كۆندا، ته‌نانه‌ت (ژاپۆن) تاساڵی 1947، ئیمپراتۆریان به‌خوا داده‌نا. ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت كه‌ خودا سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌، بۆیه‌ فه‌رمانڕه‌وكان خۆیان به‌خوا ده‌ناساند تاوه‌كو حوكم بكه‌ن. مادام ده‌سه‌ڵاتی خوا ڕه‌هایه‌ ئه‌وا مرۆڤ بۆی نیه‌ ده‌ست له‌م ده‌سه‌ڵاته‌ وه‌ربدات‌و به‌شداری تیدا بكات. 
،،

 تێوری مافی خوداوەند واته‌ خودا ، فه‌رمانڕه‌وكان ده‌ستنیشان ده‌كات ‌و ئه‌و سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌.

2- تیۆری مافی خوداوه‌ندی راسته‌وخۆ: واته‌ ئه‌مه‌ قۆناغیك له‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ پێشكه‌وتووتره‌، چیتر فه‌رمانڕه‌واكان خۆیان به‌خوا دانه‌ده‌نا، به‌ڵكو بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ئه‌وان له‌لایه‌ن خوداوه‌ هه‌ڵبژێردراون، واته‌ سیفه‌تی خوایی فه‌ڕمانره‌واكان نه‌مان. لویسه‌كانی فه‌رنسا نمونه‌ی ئه‌م جۆره‌ن :(پادشای فه‌رنسا حوكمی خۆی له‌خواو شمشێره‌كه‌یه‌وه‌ نه‌بێت له‌كه‌سی دیكه‌ وه‌رناگرێت). به‌كورتی واته‌ خودا ، فه‌رمانڕه‌وكان ده‌ستنیشان ده‌كات ‌و ئه‌و سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌.
3- تیۆری خوداوه‌ندی ناڕاسته‌وخۆ: كورته‌ی ئه‌م تیۆره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌فه‌رمانڕه‌وكان ده‌سه‌ڵاته‌كانیان هه‌رچه‌نده‌ له‌خواوه‌ وه‌رده‌گرن، به‌لام ده‌بێت به‌ره‌زامه‌ندی گه‌لی مه‌سیحی بیت، خودا راسته‌وخۆ  ئه‌وان هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكو رووداوه‌ مێژوویی ‌و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌شێویه‌كی وائاراسته‌ ده‌كات كه‌فه‌رمانڕه‌وكان هه‌ڵبژێردرێن. له‌به‌رئه‌وه‌ش كه‌ كه‌نیسه‌ بۆ خۆی به‌رجه‌سته‌كه‌ری ئاینی مه‌سیحی بوو ئه‌وا ده‌بوایه‌ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی فه‌رمانڕه‌وا له‌لایه‌ن كه‌نیسه‌وه‌ قبوڵبكرایه‌. به‌م شیوه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وكان سنورداركرا.
ئه‌م تیۆره‌ی دواییان تاسه‌رتای جه‌رخی رێنیسانس به‌رده‌وامی كێشا، كه‌ده‌كرێت وه‌ك یه‌كه‌مین هه‌وڵی سنورداركردنی ده‌سه‌ڵاتی پادشاكانی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستی مه‌سیحی دابنرێت. له‌راستیدا هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ هه‌وڵێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌واكان ده‌سه‌ڵاتیان سنوردار بكرێت، به‌ڵام نه‌یتوانی ئامانجی خۆی بپێكێت، به‌ڵكو توانیان درێژه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی شمولی خۆیان بده‌ن له‌رێگه‌ی په‌نا بردنه‌ به‌ر ئاینی مه‌سیحی و دواتر به‌كارهێنانی وه‌ك پاساوێكی گونجاو بۆ مانه‌وه‌یان له‌سه‌ر كورسی فه‌رمانڕه‌وایی. 
هه‌موو ئه‌م تیۆره‌ سیۆكراتیانه‌ (ئاینیانه‌) سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان ده‌گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ خودا، ده‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌ش ئه‌وبوو كه‌ ئه‌وه‌ی نوێنه‌رایه‌تی خودا ده‌كات له‌سه‌ر زه‌وی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ره‌هایه‌ و كه‌سیش ناتوانێت نه‌ لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌لأ بكات، نه‌ده‌شتوانن به‌شداری بكه‌ن له‌گه‌ڵی له‌به‌ڕێوه‌به‌ردنی كارووباری ده‌وه‌ڵه‌ت.
،،

هەڵبژاردن  دوا وێستگه‌  یان ئامانجی دیموكراتی نییه‌.

به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی پێشكه‌وتنی فكری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی‌و ئابووری له‌سه‌رده‌می مۆدێرندا، ئه‌وه‌ بیرۆكه‌یه‌ چه‌كه‌ره‌ی كرد‌و سه‌ری هه‌ڵدا كه‌چیتر خودا سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵات نییه‌، به‌ڵكو گه‌ل سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌. به‌ڵام ناتوانێت خۆی پیاده‌ی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بكات بۆیه‌ نوێنه‌ره‌كانی خۆی هه‌ڵده‌بژێرێت‌و سه‌رپشكیان ده‌كات له‌وه‌ی به‌ناوی ئه‌مانه‌وه‌ پیاده‌ی ده‌سه‌ڵات بكه‌ن، بێگومان ئه‌مه‌ش له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی دێته‌ كایه‌وه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌تاوه‌كو هه‌ڵبژاردن نه‌كرێت ئه‌م كاره‌ ئه‌نجام نادرێت، هه‌ڵبژاردنیش به‌بێ دیموكراسی ئامانجی نابێت. لێره‌وه‌ دیموكراسی‌و هه‌ڵبژاردن ده‌بن به‌دوو خواستی سه‌ره‌كی هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌كی پێشكه‌وتوو.
كه‌واته‌ په‌یوه‌ندی نێوان دیموكراسی ‌و هه‌ڵبژاردن په‌یوه‌ندیه‌كی پێكه‌وه‌ به‌ستراو و پێویسته‌، هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ی ئیراده‌ی گه‌ل ده‌كه‌ن، دیموكراسی به‌بێ هه‌ڵبژاردن بوونی نییه‌، به‌ڵكو ده‌رگای چونه‌ ناوه‌ی دیموكراسی هه‌ڵبژاردنه‌، به‌ڵام دوا وێستگه‌ یان ئامانج نییه‌. له‌هه‌مان كاتیشدا هه‌ڵبژاردن خۆی بۆ خۆی ئاماژه‌ نییه‌ له‌سه‌ر دیموكراسی، واته‌ له‌كوێ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامدرا ئیتر ئه‌وه‌ دیموكراسی بوونی هه‌یه‌. چه‌ندین نمونه‌ی مێژوویی هه‌یه‌ كه‌ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن نه‌ك نه‌بووه‌ته‌ مایه‌ی هێنانه‌ كایه‌وه‌ی دیموكراسی‌و به‌رقه‌راركردنی، به‌ڵكو بوه‌ته‌ مایه‌ی به‌رهه‌مهێنانی تۆتالیتارترین ده‌سه‌ڵات له‌مێژووی نوێدا وه‌ك فاشی و نازی له‌ئه‌وروپادا.
 ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌ڵبژاردن به‌ته‌نیا به‌س نیه‌ بۆ گوزارشت كردن له‌ئیراده‌ی گه‌ل، چونكه‌ دیموكراسی ته‌نها لایه‌نی سیاسی نیه‌، به‌ڵكو لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگیش ده‌گرێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و دیموكراسیه‌ی كه‌نه‌بێته‌ مایه‌ی هێنانه‌دی كه‌مترین راده‌ی دادپه‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌وا دیموكراسیه‌كی كه‌م‌وكورته‌. 
به‌كورتی ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامی نه‌بێت داهاتووشی نابێت، ئه‌نجامی هه‌بێت واته‌ ببێته‌ مایه‌ی دووباره‌ دابه‌شكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌نێوان هێزه‌ سیاسییه‌ ركه‌به‌ره‌كاندا به‌شێوه‌یه‌كی ئاشتیانه‌و له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا، ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات،  قبوڵكردنی یه‌كتری‌و شكست‌و سه‌ركه‌وتن، سه‌قامگیری سیاسی. 
له‌وڵاته‌ دیموكراسی‌و لیبراڵیه‌كاندا به‌تایبه‌ت له‌ ( ئه‌مریكا، به‌ریتانیا فه‌رنسا‌و وڵاتانی دیكه‌ی ئه‌وروپی)، هه‌ڵبژاردن گرنگترین بنه‌مایه‌ بۆ هه‌بوونی سیسته‌می دیموكراسی، هه‌روه‌ها گرنگترین ئامرازێكه‌ كه‌هاوڵاتیان له‌رێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانن مافه‌ مه‌ده‌نی‌و ئازادییه‌ تاكیه‌كانی خۆیان بپارێزن له‌به‌رامبه‌ر هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵات. ئازادی كه‌سی یان ئازادی بیركردنه‌وه‌ یان ئازادی كۆڕ‌و كۆبونه‌وه‌ یان ئازادی كار ‌و خاوه‌ندارێتی هیچ به‌هایه‌كیان نابێت ئه‌گه‌ر ئازادییه‌ سیاسییه‌كان ده‌سه‌به‌ر نه‌كرێن، واته‌ ئازادی هه‌ڵبژاردن، چونكه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌و له‌نێوان ئه‌و ماف‌و ئازادیانه‌‌و ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی پاك‌و بێگه‌ردا هه‌یه‌. لێره‌وه‌ ئه‌و دیموكراسیه‌ی له‌وڵاتانی رۆژئاوادا به‌رقه‌راره‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌بیرۆكه‌ی مافه‌كان‌و ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌مانه‌ش راسته‌خۆ په‌یوه‌ندیان به‌مافی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌واته‌ به‌بێ بوونی بڕیاردان له‌سه‌ر مافی هه‌ڵبژاردن دیموكراسی بوونی نابێت. ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ دیموكراسی شێوازی حوكمكردنه‌و هه‌ڵبژرادنیش ئامرازی به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌یه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌دینایه‌ت ئه‌گه‌ر هاوڵاتیان رۆحی به‌شداری كردنیان له‌ژیانی سیاسی‌و هه‌ڵبژاردندا نه‌بێت.
مادام خواستی هه‌موو گه‌ل‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ك گه‌یشتنه‌ به‌ئاستێكی شیاو له‌پێشكه‌وتن‌و دابینكردنی خۆشگوزه‌رانی بۆ تاكه‌كان‌و، به‌رقه‌راكردنی ئاشتی‌و ئاسایش‌و، پاراستنی ئیراده‌‌و توانا‌و، گوزارشت كردن لێی، ئه‌وا رێگای گه‌یشتن به‌مانه‌ش به‌بێ بونی دیموكراسی‌و هه‌ڵبژاردنی پاكو بێگه‌رد نایه‌تدی‌و، هاتنه‌دی ئه‌مانه‌ش راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ به‌شداری هاوڵاتیانه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌تایبه‌تی به‌شداری سیاسی.
به‌شداری سیاسی‌و مافی هه‌ڵبژاردن
(سامۆئیل هانتنكتۆن) به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ى به‌شدارى سیاسی ده‌كات و ده‌ڵێت :"ئه‌و چالاكیه‌یه‌ كه‌ هاووڵاتیانى ئاسایی پێی هه‌ڵده‌ستن به‌ ئامانجى كاریگه‌ریی كردنه‌ سه‌ر پرۆسه‌ى بڕیار دروست كردن، ئه‌و چالاكیه‌ش چ له‌سه‌ر ئاستى تاك یان كۆمه‌ڵ، ڕیكخراو یان هه‌ڕه‌مه‌كى، به‌رده‌وام یان پچڕ پچڕ، به‌شێوه‌یه‌كى توندو تیژ یان ئاشتیانه‌، شه‌رعى یان نا شه‌رعى، چالاك یان ناچالاك بێت"
(سیدنى فرباو نۆرمان نى) وه‌ها پێناسه‌ى به‌شدارى سیاسی ده‌كه‌ن :" كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌و چالاكیانه‌وه‌ كه‌ هاووڵاتیان پێی هه‌ڵده‌ستن به‌ ئامانجى كاریگه‌ریی خسته‌ سه‌ر هه‌ڵبژاردنى كه‌سه‌كان له‌ ناو حكومه‌تدا یان ئه‌و چالاكیانه‌ى كه‌ پێی هه‌ڵده‌ستن".
(فلیب برو)ش به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ی ده‌كات ده‌ڵێت: " كۆی ئه‌و چالاكیه‌ كۆمه‌ڵاییه‌تیانیه‌ كه‌هاوڵاتیان پێی هه‌ڵده‌ستن، ئه‌وه‌ ده‌كرێت توانایه‌كیان پێببه‌خشێت بۆ كاریگه‌ری خستنه‌ سه‌ر رێڕه‌وی كاری سیسته‌می سیاسی، ئه‌و پێوه‌ره‌ش ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌چه‌مكی هاوڵاتی بوونه‌وه‌ كه‌به‌هایه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ناو سیسته‌مه‌ دیموكراسیه‌كاندا".
به‌شێوه‌یه‌كى گشتى به‌شدارى سیاسی ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و چالاكیه‌ خۆبه‌خشانه‌ كه‌ تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگا به‌شدارى تێداده‌كه‌ن وه‌ك هه‌ڵبژاردنى سه‌رۆك، به‌شدارى كردنیان به‌شێوه‌یه‌كى ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ له‌ دروست كردنى سیاسه‌تى گشتیدا، ئه‌و چالاكیانه‌ش به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى ده‌نگدان و گه‌ڕان به‌دواى زانیارى و ئاماده‌بوون له‌ كۆڕو كۆبوونه‌وه‌كان و به‌شدارى ماددى و په‌یوه‌ندى كردن به‌ نوێنه‌ره‌كانى گه‌له‌وه‌، ده‌گرێته‌وه‌. به‌ڵام گه‌وره‌ترین فۆرمى كاریگه‌ری به‌شدارى سیاسی چوونه‌ پاڵ حزبی سیاسی و ئه‌ندامبوونه‌ تێیدا به‌شێوه‌یه‌كى فه‌رمى و به‌شدارى هه‌ڵبژاردن و كێبڕكێیه‌ له‌سه‌ر به‌ده‌ستهێنانى ئه‌ركى حزبی.
گرنگی به‌شداری سیاسی
به‌شدارى سیاسی یه‌كێكه‌ له‌و پایه‌ گرنگانه‌ى ئازادى و په‌یوه‌ندییه‌كى دوو لایه‌نه‌و ته‌واوكارى هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا، به‌و مانایه‌ى كه‌ چه‌نده‌ ئازادى زیاترو به‌رجه‌سته‌كراو بێت ئه‌وه‌نده‌ش به‌شدارى سیاسی له‌لایه‌ن تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگاوه‌ فراوانتر ده‌بێت، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ڕاسته‌.
به‌شدارى سیاسی به‌داینه‌مۆی گه‌شه‌ پێدانى به‌رده‌وام و هه‌مه‌لایه‌نه‌ داده‌نرێت، چونكه‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ سه‌ر فاكته‌رى مرۆیی و چالاككردنى ڕۆڵ و كاریگه‌ریی تاك  ژیانى سیاسی و پرۆسه‌ى بڕیار دروست كردن و دواجاریش جێبه‌جێكردن و چاودێری كردنى بڕیاره‌كان، واتا به‌شدارى سیاسی له‌سه‌ر ئاستى تاك گرنگى و بایه‌خى تایبه‌تى به‌خۆی هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ به‌شدارى له‌ ژیانى سیاسی كۆمه‌ڵگاكه‌یدا ده‌كات و هه‌لی بۆ ده‌ڕه‌خسێت به‌شدارى بكات له‌ داڕشتنى ئامانجه‌ گشتییه‌كانى كۆمه‌ڵگاكه‌ى و پاشانیش دۆزینه‌وه‌ى باشترین میكانیزم بۆ به‌دیهێنانى ئه‌و ئامانجانه‌.
له‌سه‌ر ئاستى سیاسه‌تى گشتیش به‌شدارى سیاسی ده‌كرێت وه‌ك ئه‌رك و كارێكى گرنگ دابنرێت چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتداران ناچار به‌ گرتنه‌ به‌رى سیاسه‌تێكى گشتى ده‌كات كه‌ گونجاو و وه‌ڵام ده‌ره‌وه‌ بێت بۆ داخوازى هاووڵاتیان، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌م به‌شدارییه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ى دووباره‌ دابه‌شكردنه‌وه‌ى ده‌رامه‌ته‌كانى كۆمه‌ڵگا به‌ شێوه‌یه‌كى دادپه‌روه‌رانه‌تر.
گرنگیه‌كى دیكه‌ى به‌شدارى سیاسی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕاستگۆیی و شه‌رعیه‌ت ده‌دات به‌ سیسته‌مى سیاسی و ده‌سته‌و فه‌رمانگه‌كانى، جگه‌ له‌وه‌ به‌شدارى سیاسی په‌رژینێكى ئارامه‌ بۆ دیموكراسی و له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ مافی هاووڵاتى بوون بۆ هه‌مووان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات نه‌ك بۆ ده‌سته‌و گروپێكى دیاریكراوى ناو كۆمه‌ڵگا. هه‌روه‌ها حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتى سیاسی له‌ داخران و په‌راوێزبوون دوور ده‌خاته‌وه‌و بوارى فراوان له‌به‌رده‌میدا ده‌كاته‌وه‌ بۆ زیاتر جوڵه‌ كردن و خزمه‌تكردنى كۆمه‌ڵگا. كه‌واتا به‌شدارى سیاسی پێویستیه‌كى هه‌میشه‌یی و بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكى سیاسی، چونكه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ى هێنانه‌كایه‌وه‌ى یه‌كێتى نیشتیمانى و هه‌ماهه‌نگى و هاوكارى له‌ نێوان ڕۆڵه‌كانیدا، نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ش به‌ڵكو به‌شدارى سیاسى میكانیزمێكى گرنگه‌ بۆ دووباره‌ دابه‌شكردنه‌وه‌ى ده‌رامه‌ته‌كانى كۆمه‌ڵگا له‌ نێوان تاكه‌كانیدا به‌شێوه‌یه‌كى دادپه‌روه‌رانه‌تر.
جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر گرنگی ماف‌و به‌شداری هاوڵاتیان له‌به‌ڕێوه‌بردنی كارووباری ده‌وڵه‌تدا
بێگومان به‌شداری هاوڵاتیان له‌به‌ڕێوه‌به‌ردنی كارووباری گشتی ده‌وڵه‌ت‌و، پرۆسه‌ی بڕیار دروستكردن‌و، به‌شداری له‌داڕشتنی سیاسه‌تی گشتیدا، دیارترین تایبه‌تمه‌ندی كۆمه‌ڵگا دیموكراسه‌كانه‌، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ كه‌رۆڵی تاك یان هاوڵاتی ته‌نها خۆی له‌ده‌نگداندا نابینێته‌وه‌، واته‌ به‌كۆتایی هاتنی پرۆسه‌ی ده‌نگدان ئیتر رۆڵ‌و گرنگی تاك له‌ژیانی سیاسیدا نامێنێت، به‌ڵكو جگه‌ له‌به‌شداری هه‌ڵبژاردن مافی به‌شداری سیاسی‌و به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنی پله‌و پایه‌ی حكومی ‌و به‌ڕێوبه‌ردنی كاروباری گشتیدا هه‌یه‌. به‌ڵام له‌كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتووه‌كاندا رۆڵی تاك یان هاولاتی زۆر جار ده‌نگدانیش ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو به‌ته‌واوه‌تی دوورخراوه‌ته‌وه‌ له‌ژیانی سیاسی، ئه‌وه‌ش به‌پله‌ی یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی به‌سروشت‌و ره‌فتاری سیسته‌مه‌ سیاسیه‌ باڵاده‌سته‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها بونیادی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگا، له‌گه‌لأ راده‌ی به‌رقه‌راربوونی مافه‌ سیاسییه‌كان، سه‌روه‌ری یاسا، جیاكردنه‌وه‌ و هاوكاری نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌یه‌كتری به‌شێوه‌یه‌كی كرداری، سروستی دامه‌زراوه‌ی دادوه‌ریی، هه‌موو ئه‌م دامه‌زراوه‌و تایبه‌ته‌مه‌ندیانه‌ له‌وڵاته‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌كان وه‌ك (بوون) هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م بوونه‌ بوونێكی رووكه‌ش‌و بێبایه‌خه‌، چونكه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع رۆڵی راسته‌قینه‌ی خۆیان ناگێڕین، به‌ڵكو ئه‌و رۆڵه‌ ده‌بین كه‌ ده‌سته‌ی فه‌رمانڕه‌واو نوخبه‌ی سیاسی ده‌ستڕۆیشتوو بۆیان دیاریده‌كات له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی‌و هێزو ده‌سه‌ڵاتی خۆیان، له‌ئه‌نجامیشدا ئه‌وه‌ ده‌رئه‌كه‌وێت كه‌ بونیادی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و یاسایی‌و ئابووری‌و رۆشنبیری له‌ وڵاته‌ دواكه‌وتوه‌كاندا بونیادگه‌لێكن بوونه‌ته‌ رێگر له‌به‌رده‌م ئه‌وه‌ی تاك یان هاوڵاتی رۆڵی ئاكتیڤی خۆی له‌ژیانی سیاسیدا ببینێت‌و، ره‌گه‌زی یارمه‌تیده‌رو هۆكاری پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگاكه‌ی بێت. 
به‌هه‌ر حاڵ، له‌به‌ر گرنگی بایه‌خی به‌شداری هاوڵاتیان له‌به‌ڕێوه‌بردنی كارووباری گشتی‌و داڕشتنی سیاسه‌تی گشتی ده‌وڵه‌تدا، ده‌بینین رێكخراوه‌كانی تایبه‌ت به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان‌و رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی دیكه‌‌و رێكه‌وتن‌و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌چه‌ندین به‌ڵگه‌نامه‌ی تایبه‌ت به‌مافه‌ مه‌ده‌نی‌و سیاسیه‌كانی مرۆڤ جه‌ختیان له‌سه‌ر گرنگی به‌شداری تاك‌و هاوڵاتی كردۆته‌وه‌، چونكه‌ بێ ئه‌م به‌شداری كردنه‌ی تاك نه‌دیموكراسی دێته‌ كایه‌وه‌ نه‌سه‌قامگیری‌و ئاشتی‌و ئاسایش له‌كۆمه‌ڵگا به‌رقه‌راده‌بێت‌و، نه‌پێشكه‌وتنیش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ڕێڕه‌وی خۆی. 
گرنگترین ئه‌و مادده‌‌و به‌ندانه‌ی له‌ناو په‌یماننامه‌‌و رێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیدا چه‌خت له‌سه‌ر به‌شداری هاوڵاتی ده‌كه‌ن له‌كاروباری گشتی‌و هه‌ڵبژارندا
یه‌كه‌م: جاڕننامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌كانی مرۆڤ (1948)
ماده‌ی دووه‌م بڕگه‌ی (1): «هه‌موو كه‌سێك مافی به‌شداری له‌به‌رێوه‌بردنی كارووباری گشتی وڵاته‌كه‌یدا هه‌یه‌، به‌شێویه‌كی راسته‌وخۆ یان له‌رێگه‌ی نوێنه‌ره‌كانیه‌وه‌ كه‌به‌ئازادی هه‌ڵیده‌بژێرن».
بڕگه‌ی (2): «هه‌موو كه‌سێك له‌گه‌لأ كه‌سانی دیكه‌دا، مافی به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ئه‌ركه‌ گشتییه‌كانی هه‌یه‌ له‌وڵاته‌كه‌یدا».
دووه‌م: په‌یمانى نێوده‌وڵه‌تى تایبه‌ت به‌مافه‌ سیاسی و مه‌ده‌نیه‌كان له‌ 16 كانونی یه‌كه‌می 1966، چوونه‌بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌وه‌ له‌ 23 ئازاری 1976:
مادده‌ی (25):» هه‌موو كه‌سێك به‌بێ هیچ جیاوازیه‌ك مافی به‌شدارى له‌ به‌ڕێوه‌بردنى كاروبارى گشتیدا هه‌یه‌. هه‌روه‌ها مافی خۆ كاندید كردن و هه‌ڵبژاردنى هه‌یه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى بێگه‌ردانه‌و خوولی ئه‌نجام ده‌درێت له‌سه‌ر بنه‌ماى یه‌كسانى له‌ نێوان ده‌نگده‌ران، هه‌روه‌ها هه‌موو كه‌سێك ده‌بێت هه‌لی به‌ده‌سته‌وه‌گرتنى ئه‌ركه‌ گشتیه‌كانى هه‌بێت له‌ ووڵاتدا. 
سێیه‌م: رێككخراوی ئاسیش‌و هاوكاری ئه‌وروپی: 57 ده‌وڵه‌ت ئه‌ندام تێیدا له‌هه‌ر سێ كیشوه‌ری ئه‌وروپا‌و ئه‌مریكای باكور‌و ئاسیا: له‌ له‌ 1 ئابی 1975 دامه‌زراوه‌:
له‌كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی خۆی كه‌ له‌ 19 تشرینی دووه‌می 1990 له‌پاریس به‌سترا: له‌م كونه‌وه‌یه‌دا چه‌ختكرایه‌وه‌ سه‌ر فره‌یی ‌و هه‌ڵبژاردن به‌و پێیه‌ی كه‌ دوو كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كی ‌و گرنگن بۆ دیموكراسیبوون‌و چه‌سپاندنی مافه‌كانی مرۆڤ.  له‌م كۆنگره‌یه‌دا نوسینگه‌ی ئه‌وروپی بۆ چاودێری له‌سه‌ر شه‌رعیه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كان دامه‌زرا. 
،،

بەشداری كردنی هاوڵاتیان لەئیدارەدانی وڵات كۆڵەكە سەرەكیەكەی دیموكراتیە

له‌كۆنگره‌ی (به‌رلین) كه‌ له‌ حوزه‌یرانی 1991 به‌سترا رێكه‌وتنامه‌یه‌ك واژۆ كرا له‌سه‌ر مافی ده‌ستێوه‌ردان له‌كارووباری ناوخۆیی وڵاتان بۆ مه‌به‌ستی مرۆیی، لێره‌وه‌ چیتر هه‌ڵبژاردن‌و پرسه‌كانی مافی مرۆڤ له‌چوارچێوه‌ی كارووباری ناوخۆیی وڵاتاندا نین، به‌ڵكو به‌شێكن له‌پێشكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌و له‌چوارچێوه‌ی فیقهی نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌ژمارده‌كرێن، بۆ ئه‌مه‌ش به‌شداری هاوڵاتیان له‌پرسه‌ سیاسییه‌كانی وڵاته‌كه‌یی‌و ئیداره‌دانیدا ده‌بێته‌ پرسێكی گرنگ‌و نێوده‌وڵه‌تی‌و، ئاستی به‌شداری سیاسی هاوڵاتیان له‌پرسه‌ هه‌ستیار‌و گرنگه‌كانی وڵاته‌كه‌یدا ئاماژه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ راده‌ی دیموكراسی بوونی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت‌و ئه‌و هێزو لایه‌نه‌ سیاسییانه‌ی كه‌سیاسه‌تی كۆمه‌ڵگاكه‌ به‌رێوه‌ده‌بن.
چواره‌م: جاڕنامه‌ی تارانی نێوده‌وڵه‌تی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ: كه‌یه‌كه‌مین كۆبونه‌وه‌ی جیهانیه‌ بۆ مافه‌كانی مرۆڤ له‌ 13 ئایاری 1968 به‌سترا: 
ئه‌م كۆنگره‌یه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی جه‌ختیكرده‌وه‌ له‌سه‌ر مافه‌كانی مرۆڤ به‌گشتی‌و چۆنێتی پاراستن‌و به‌رقه‌راركردنی له‌سه‌رتاسه‌ی وڵاتانی جیهاندا، هه‌روه‌ها به‌تایبه‌ت له‌خاڵی پێنجه‌میدا ته‌ئیكده‌كاته‌وه‌ سه‌ر مافی به‌شداری تاكه‌ له‌ژیانی سیاسی‌و ئابووری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگی وڵاته‌كه‌ی.
پێنجه‌م: كۆنگره‌ی ڤینا له‌ 14-25 حوزیرانی 1993:
له‌م گۆنگریه‌دا له‌چه‌ندین خاڵدا ته‌ئكیدیكراوه‌ته‌وه‌ سه‌ر پاراستنی مافه‌كانی مرۆڤ به‌گشتی. له‌خاڵی هه‌شته‌می كارنامه‌ی كۆنگره‌دا ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ دیموكراسی‌و گه‌شه‌پێدان‌و پاراستنی مافه‌كانی مرۆڤ‌و ماف‌و ئازادییه‌ گشتییه‌كان هه‌موویان په‌یوه‌ندیدارن به‌یه‌كه‌وه‌، دیموكراسیش له‌سه‌ر ئیداره‌ی گه‌ل دامه‌زراوه‌ كه‌به‌شێویه‌كی ئازادانه‌ گوزارشتی لێده‌كات له‌رێگه‌ی بڕیاردان له‌سه‌ر سیسته‌می سیاسی‌و ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگی خۆی، وبه‌شداری كردنی هاوڵاتیان له‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵگاكه‌ی.
گرنگترین ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی بۆ ئه‌م نوسینه‌ سودی لێوه‌رگیراوه‌
1- مجموعه‌ باحپین، الدیمقراگیه‌ والانتخابات فی العالم العربی: اعمال المۆتمر الدولی حول الدیمقراگیه‌ والانتخابات فی العالم العربی، المنڤمه‌ العربیه‌ لحقوق الانسان، القاهره‌، 2014.
2- عبدالفتاح ماچی، مفهوم الانتخابات الدیمقراگیه‌، دراسه‌ مقدمه‌ إلى مشروع دراسات الدیمقراگیه‌ فی البلدان العربیه‌: "الدیمقراگیه‌ والانتخابات فی البلاد العربیه‌"، أكسفورد، أغسگس 2006.
3- رفائیل لوبیز- بنتور، مكتب تگویر السیاسات برنامج الامم المتحده‌ الانمائی، أجهزه‌  إداره‌ الانتخابات: مۆسسات الاداره‌ للحكم، 2000.
4- ولیم نصار، الدیمقراگیه‌ والانتخابات والحاله‌ الفلسگینیه‌، مواگن: المۆسسه‌ الفلسگینیه‌ لدراسه‌ الدیمقراگیه‌، فلسگین، 2006.
5- حسن مصگفى البحری، الانتخاب كوسیله‌ لاسناد السلگه‌ فی النڤم الدیمقراگیه‌، كلیه‌ الحقوق جامعه‌ دمشق، 2014.
6- یاسین محمود عبابكر، دور الانتخابات البرلمانیه‌ فی عملیه‌ التحول الدیمقراگی فی العراق بعد 2003، مگبعه‌ الحاج هاشم، اربیل- العراق، 2013.
7- ده‌ستوری هه‌میشه‌یی عێراق (2005).
8- پرۆژه‌ یاسای ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان.
9- چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ی ئینته‌رنێت
* پسۆڕی زانستە سیاسیەكان و مامۆستا له‌زانكۆی گه‌رمیان

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك