كورده‌كانی ئێران، له‌كوێی گۆڕانكارییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناویندان؟

" كورده‌كانی ئێران له‌ ئه‌مڕۆدا كه‌مترین ئاگایی سیاسی و توانای رێكخستنی تۆكمه‌یان هه‌یه‌"

كورده‌كانی ئێران، له‌كوێی گۆڕانكارییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناویندان؟

414 خوێندراوەتەوە

و. عه‌لی ڕه‌شید
له‌م ساڵانه‌ی دوایداو به‌تایبه‌تی له‌ شه‌ڕی دژ به‌ چه‌ته‌كانی داعشدا، كورده‌كان كاراكته‌رێكی بنه‌ڕه‌تی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كانی ئه‌و گروپه‌ توندڕه‌وه‌بوون له‌رۆژهه‌ڵاتی ناویندا، هه‌رچه‌ند ئه‌م كاراكته‌ری و كاراییبونه‌ به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كگرتوو نه‌بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌كه‌می (له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی زلهێزه‌وه‌) له‌چاره‌نوسی كوردیان ڕوانی له‌ڕوانگه‌ی كورده‌كانی باشوری كوردستانه‌وه‌.

 


به‌راورد به‌ كوردانی رۆژهه‌ڵات، كورده‌كانی باكورو رۆژئاوا زۆرتر له‌ڕوی سیاسیه‌وه‌ ده‌ركه‌وتن، به‌ڵام كوردانی رۆژهه‌ڵات یه‌كێكن له‌و به‌ش و پارچه‌یه‌ی كوردستان كه‌ كه‌مترین پشكی گرنگیپێدانیان هه‌یه‌ له‌ كایه‌ی سیاسی و ئه‌كادیمیه‌وه‌ لای رۆژئاواییه‌كان.
بو ده‌ستكه‌وتنی ئه‌م هۆكاره‌ (كه‌م ده‌ركه‌وتنی سیاسی، هاوكات گرنگی نه‌دانی ئه‌وروپا به‌م به‌شه‌ی كوردستان به‌راورد به‌ پارچه‌كانی تر. وه‌رگـێڕ)، پێویسته‌ بڕوانینه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ كوردانی رۆژهه‌ڵاتی ماندوكردووه‌ له‌گه‌مه‌ی سیاسی، بۆ راڤه‌ی ئه‌مه‌ش پێوویسته‌ پشت به‌ رێگه‌ی هه‌یكه‌لی و مێژویی ببه‌ستین.

هه‌روه‌ك چۆن ئه‌شتوانین گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌م دواییه‌ش به‌هه‌ند وه‌ربگرین، به‌تایبه‌تی پێشهاته‌كانی دوای ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی باشوری كوردستان (هه‌رێمی كوردستانی عێراق)، كه‌ به‌سه‌ركه‌وتنی ستراتیژی ئێرانی له‌ناوچه‌كه‌ و بێ ئومێدبونی كورد له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ئه‌ژمار ده‌كرێت، یاخود ئه‌و كه‌وتنه‌ی كه‌ هه‌موو كوردێك هه‌ستی پێكرد له‌ هه‌موو جیهاندا، هه‌روه‌ها بابه‌تی ناره‌زاییه‌كانی ناوخۆیی ئێرانیش یه‌كێكی تره‌ له‌هۆكاره‌كان.

 

،،

له‌دوای دروستبونی كۆماری كوردستانەوە،  كورد له‌و پارچه‌ی كوردستان  ئه‌و ناوه‌نده‌یه‌ كه‌كه‌مترین جوڵه‌ی بزوتنه‌وه‌ كوردیه‌كانی تێدایه‌ به‌گشتی

 
ئه‌وه‌ی شایه‌نی ئاماژه‌پێدانه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌ پێچه‌وانه‌یه‌ كه‌له‌گه‌ڵ كوردانی سیاسی ئێراندا ده‌كرێت به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌و گرژیه‌ی ئه‌م دواییانه‌ بكه‌ین له‌نێوان ئێران و ئه‌مه‌ریكادا، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا دوو فاقی پێوه‌ره‌كان یه‌كێكه‌ له‌ راستییه‌ به‌رده‌وامه‌كان له‌په‌یوه‌ندیه‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌كاندا، هه‌روه‌ك هه‌ڵوێستی وڵاتانی خۆرئاوا و له‌نێویشیاندا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا به‌رامبه‌ر به‌كوردانی هه‌موو وڵاتان.


له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌موان یه‌كهه‌ڵوێستین له‌ دابه‌شبونی كورد له‌یه‌ك ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی جیاواز وه‌ك (تورك و فارس و عه‌ره‌ب) ناتوانین بێئاگایی له‌ڕۆڵی گه‌وره‌ی ئه‌م گه‌له‌ ده‌ربڕین، كوردانی ئێران ئاسه‌وارێكی مێژویی گه‌وره‌یان له‌ شۆڕشه‌كانی كوردا هه‌بووه‌، له‌گه‌ڵ تواناكانیان له‌داهاتوی ئێراندا.
له‌دوای دروستبونی كۆماری كوردستان له‌ساڵی 1946 له‌شاری مهاباد له‌ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌سه‌ر ده‌ستی پێشه‌واو قازی و هاوڕێكانی هه‌روه‌ها له‌ دوای شۆڕشی ئێران له‌ساڵی 1979 كورد له‌و پارچه‌ی كوردستان نه‌ك هه‌ر نه‌یتوانیوه‌ ئه‌زمونی ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی هه‌بێت، به‌ڵكو ئه‌و ناوه‌نده‌یه‌ كه‌كه‌مترین جوڵه‌ی بزوتنه‌وه‌ كوردیه‌كانی تێدایه‌ به‌گشتی، ئێسته‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و ئاڵای سه‌ربه‌خۆیی به‌رزكردوه‌ته‌وه‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌.

،،

 تێكۆشانی كوردانی ئێران بۆ كوردستانێكه‌ كه‌ ئێرانی بێت و ده‌ره‌نجامی خراپیش له‌م دروشمه‌ دا هه‌یه‌ له‌بواری سیاسه‌ت و ناسنامه‌دا

 

 
كورده‌كانی ئێران له‌ ئه‌مڕۆدا كه‌مترین ئاگایی سیاسی و توانای رێكخستنی تۆكمه‌یان هه‌یه‌،له‌كاتێكدا له‌ڕوی نیشته‌جێبونه‌وه‌ دووه‌م جێگه‌ن له‌ئێران و وه‌ سێیه‌م گه‌وره‌ترین كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌یین له‌ ئێراندا، ناوچه‌كه‌شیان به‌یه‌كێك له‌ناوچه‌ گرنگه‌كانی كشتوكاڵی و سه‌رچاوه‌ی سروشتی دێته‌ ئه‌ژماركردن.
هه‌روه‌ك رێگه‌و ده‌روازه‌ی گرنگی بازرگانییه‌ له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئاسیای ناوه‌ڕاستدا، ئێران به‌پێچه‌وانه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی تری وڵاتان وه‌ك تورك و عه‌ره‌ب و له‌گه‌ڵ كورددا، ده‌سه‌ڵاتی حكومی زاڵه‌ به‌سه‌ر ته‌واوی وڵاتدا و كوردیش له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ شیعه‌ مه‌زهه‌ب و زمان فارسه‌دا سوننی مه‌زهه‌به‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا هۆكاری دینی هۆكارێكی سه‌ره‌كی نییه‌ له‌پێناسه‌ سیاسیه‌كانی ئه‌و وڵاته‌دا، ئه‌مه‌ش له‌ شۆڕشی كورده‌ شیعه‌كانی هه‌ردو پارێزگای ئیلام و كرماشان به‌دیده‌كرا له‌م ساڵانه‌ی كۆتاییدا.


له‌روانگه‌ی روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی كۆسپه‌كاندا ئێران پێچه‌وانه‌ی عێراقه‌و كه‌له‌پوری ئێرانی داگیركاری نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌عێراقدا هه‌یه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو توركیاش وڵاتێك نییه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك دیموكراتی و به‌شداری سیاسی و فشاره‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا بۆ رێزگرتن له‌كه‌مینه‌كان و مافی مرۆڤ ، به‌ڵكو كوردانی ئێران خه‌بات ده‌كه‌ن له‌پێناوی دیموكراتی و روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زی و كپكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی گشتگیریدا.

ئه‌وه‌ی كه‌ داواكاری كوردانی ئێرانه‌ جیاوازنییه‌ له‌داوای كوردانی پارچه‌كانی تری كوردستان ئه‌ویش داننانه‌ به‌ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و رێگری له‌ جیاكاری و كپكردنی نه‌ته‌وه‌یی، وه‌ به‌ده‌ستهێنانی ئۆتۆنۆمی (خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموكراسی له‌ناوچه‌ی خۆیان)، هه‌لی گه‌شتن به‌ده‌سه‌ڵات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كوردانی ئێران داوای مافی خۆیان ده‌كه‌ن له‌ئێراندا، به‌ڵام نایانه‌وێ‌ له‌و وڵاته‌ جیاببنه‌وه‌ به‌ڵكو داوای مافه‌كانی خۆیان ده‌كه‌ن له‌ناو ئێرانێكی مه‌ركه‌زی و دیموكراتیدا.
به‌مه‌ش تێكۆشانی كوردان بۆ كوردستانێكه‌ كه‌ ئێرانی بێت و ده‌ره‌نجامی خراپیش له‌م دروشمه‌ دا هه‌یه‌ له‌بواری سیاسه‌ت و ناسنامه‌دا، هاوكات سه‌رچاوه‌ی نه‌مانی متمانه‌ش لای ئێرانیه‌كان ئه‌و هاوسۆزیه‌ گه‌وره‌یه‌ بوو له‌ساته‌وه‌ختی ریفراندۆمدا بینرا.

،،

رێكخراوو پارته‌سیاسیه‌ كوردستانیه‌كانی ئێران نه‌بون به‌ پاشكۆی هیچ هێزێكی بێگانه‌

 

 
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا رێكخراو پارته‌سیاسیه‌ كوردستانیه‌كانی ئێران پابه‌ندی به‌هایه‌كی سیاسین كه‌ گه‌وره‌تر له‌هێز ته‌ماشا ده‌كرێت ئه‌ویش نه‌بون به‌ پاشكۆی هیچ هێزێكی بێگانه‌و به‌كارنه‌هێنراون له‌ ململانێ‌ سیاسیه‌كاندا له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ به‌تایبه‌ت جه‌نگی نێوان عێراق و ئێران له‌ساڵه‌كانی 1980-1988 هه‌روه‌ك هیچ هاوپه‌یمانیه‌كیان نه‌كردوه‌ دژ به‌كوردانی پارچه‌كانی تری كوردستان.
بۆنمونه‌ له‌گه‌ڵ بونی هێزو توانای سه‌ربازی له‌كاتی دروستبونی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستاندا به‌ڵام پارته‌سیاسیه‌كانی ئێران پابه‌ندبون به‌ئه‌نجام نه‌دانی هیچ چالاكیه‌كی سه‌ربازی هه‌تا زیان به‌ئه‌زمونی حكومه‌تی هه‌رێم نه‌گه‌یه‌نێت.
هه‌روه‌ك پارته‌ كوردستانیه‌كانی ئێران دژی كوشتارو توندو تیژین و چه‌ندین جاریش ئاماده‌ییان بۆ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ تاران ده‌ربڕیوه‌، هه‌رچه‌ند گفتوگۆ و دانوستان له‌گه‌ڵ رژێمی ئێرانیش به‌قورس له‌سه‌ر كورده‌كان وه‌ستاوه‌ له‌وانه‌ تیرۆر كردنی دكتۆر عه‌بدوڕه‌حمان قاسملۆ له‌ساڵی 1989 له‌سه‌ر مێزی گفتوگۆ له‌ڤیه‌ننا له‌لایه‌ن به‌كرێگیراوانی ئێرانیه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا كورده‌كان بۆ سه‌ركه‌وتنی ریفۆرمخوازه‌كان به‌شداری ده‌كه‌ن تا پرۆسه‌ی دانوستان و گفتوگۆ سه‌ركه‌وتوبێت.
له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا رژێمی ئێرانی هیچ گۆڕانكاری به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌ به‌رامبه‌ر داواكاری كورد جگه‌ نكولی و كپكردنی ده‌نگه‌ ناڕازیه‌كان، هاوكاتی ئه‌مانه‌ دان به‌مافی كوردانی ناوچه‌كانی تردا ده‌نێت و هه‌ندێك جار هاوكاریشه‌ له‌گه‌ڵیان.

،،

 ئه‌ركی نێو ده‌وڵه‌تیه‌ ئه‌و سته‌مانه‌ كۆتایی پێبهێنێت، وه‌پێویسته‌ جیهانی ئازاد كۆمه‌ك و هاوكارو پشتیوانی گه‌لی ئێران بێت له‌نێویشیاندا كورد

 
رژێمی ئێرانی رێگری له‌خوێندن به‌زمانی دایك ده‌كات، به‌رده‌وام چالاكوانانی مه‌ده‌نی و سیاسی ده‌بردێنه‌ به‌رده‌م دادگاو سزا و زیندانی و تا له‌سێداره‌ش ده‌درێن، هه‌روه‌ك تیرۆری پارته‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان له‌باشوری كوردستان به‌رده‌وامی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها ناوچه‌كوردنشینه‌كانی كوردستانی ئێران هێزی سه‌ربازی به‌سه‌ردا سه‌پێنراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به‌ڵێنی كۆتایی هێنان به‌و كارانه‌ ده‌درێت كه‌چی هه‌ر به‌رده‌وامی هه‌یه‌.
ناڕه‌زایی و خۆپیشاندانه‌كان به‌رده‌وام و گشتگیرن به‌هه‌موو نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌و چینه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌، ئه‌م داواكاریانه‌ پێشهاتی نوێن به‌جیاوازی داواكان و پێكهاته‌كانیه‌وه‌، ئه‌وه‌ی پێشبینی كراوه‌ هه‌وڵدانه‌ به‌هه‌مو شێوه‌یه‌ك بۆ كپكردن و له‌سێداره‌دانی سه‌ركرده‌و هه‌ڵسوڕێنه‌رانی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تیانه‌ له‌لایه‌ن رژێمی ئێرانه‌وه‌.
لێره‌دا ئه‌ركی نێو ده‌وڵه‌تیه‌ ئه‌و سته‌مانه‌ كۆتایی پێبهێنێت، وه‌پێویسته‌ جیهانی ئازاد كۆمه‌ك و هاوكارو پشتیوانی گه‌لی ئێران بێت له‌نێویشیاندا كورد، پشتگیری و تێكۆشانیان له‌پێناوی ئازادی و ماف و سیاسه‌تدا، هه‌روه‌ها نابێ‌ جیهان واز له‌ فشار بێنێت دژ به‌رژێمی ئێران كه‌ هه‌ر پارتێكی سیاسی ناڕه‌زایی بنوێنێت به‌شێوه‌یه‌كی به‌رنامه‌ بۆ داڕێژراو به‌دار ده‌ستی بێگانه‌ تۆمه‌تبار ده‌كرێت، نابێ‌ رژێمی ئێرانی به‌ناوی پاراستنی رژێمه‌وه‌ هه‌رچی ویست ئه‌نجامی بدات و هیچ فشارێكی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر نه‌بێت بوچ وازهێنان له‌و سته‌مه‌ی ده‌یكات، ئه‌وه‌شی كه‌زۆر گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ته‌نها نه‌بێت له‌هاوسۆزی گه‌لی ئێرانی، پێویسته‌ هاوسۆزی ئه‌مه‌ریكی بگۆڕدرێ‌ به‌پاڵپشتی لایه‌نه‌ میانڕه‌وه‌كانی گه‌لانی ئێرانی ، هه‌روه‌ها پێویسته‌ هاوكاری خۆپیشانده‌ران بكرێت ئه‌گه‌ر رژێم ویستی بێده‌نگیان بكات.
باشترین رێگه‌ چاره‌ بۆ ئێران حكومه‌تێكه‌ گوزارشت له‌خواستی گه‌لانی ئێران بكات و ئاماده‌یی لێپرسینه‌وه‌بێت، كوردیش رێگه‌ی پێبدرێت له‌روی سیاسی و رۆشنبیریه‌وه‌ ئازاد بێت،گه‌لانی ئێران به‌هه‌مو چین وتوێژه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ هاتنه‌ سه‌رشه‌قام و به‌ده‌نگی به‌رز هاواریان بۆ گۆرانكاری ده‌كرد، هه‌تا جیهان ده‌نگیان ببیستێ‌، ئه‌مه‌ش شایه‌نی هاوكاری و پاڵپشتی جیهانی ئازاده‌.


سه‌رنج:

ئاسۆی حه‌سه‌ن زاده‌ ئه‌م وتاره‌ی له‌ په‌یمانگای واشنتۆن بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ راپۆرتێكی به‌زمانی ئینگلیزی و عه‌ره‌بی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ له‌باره‌ی رۆڵی كه‌می كورده‌كانی رۆژهه‌ڵات له‌ كایه‌ی سیاسی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی رابردوداو دیبلۆماتیك مه‌گه‌زین وتاره‌كه‌ی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ وه‌رگێڕاوه‌.


ئاسی حه‌سه‌ن زاده‌، له‌ساڵی 1976 له‌دایكبووه‌، دكتۆرای له‌حقوقی نێوده‌وڵه‌تی له‌ فه‌ره‌نسا وه‌رگرتووه‌، كوردێكی رۆژهه‌ڵاته‌، ئه‌كادیمیی و پسپۆڕی یاسای نێو ده‌وڵه‌تییه‌و، هاوكات له‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ڕاوێژكار بووه‌ بۆ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێك،ئێستا جێگری سكرتێری گشتی حیزبی دیموكراتی كوردستانه‌.

 

author photo

ماستەر لە زمانی عەرەبی